ТАНИН МЭДЭХҮЙ

“Монгол Улсын Үндсэн хуулийн өдөр”-т зориулан Улсын Их Хурлын Тамгын газар, Парламентын судалгаа, хөгжлийн хүрээлэнгээс хамтран зохин байгуулсан “Монгол Улс байгалийн баялгаа хэрхэн зохистой ашиглах ёстой вэ” сэдэвт эсээ бичлэгийн уралдааны шилдгүүд шагналаа гардсаныхаа дараа бүтээлийнхээ тухай сэтгэгдлээ ийн хуваалцав.Байгалийн баялгийн зохистой ашиглалтад иргэдийн оролцоо, хариуцлага илүү чухал гэдгийг ойлгосонМонгол Улсын их сургуулийн оюутан А.Дэлгэрмөрөн: Энэхүү эсээ уралдааныхаа сэдвийг нь сонсоод Монгол Улсын баялгийн хуваарилалт, зохицуулалт, бусад улс орнуудын туршлага зэрэг асуудлаар чамгүй их судалгаа хийх шаардлагатай болсон. Монгол Улс байгалийн баялгаас олсон орлогыг иргэдийнхээ боловсролд зориулбал урт хугацаанд илүү үр өгөөжтэй байх нь гэсэн дүгнэлтэд хүрээд, эсээндээ энэ санаагаа тусгасан. Мөн байгалийн баялгийн зохистой ашиглалт нь зөвхөн төрийн үүрэг, оролцоо гэхээс илүүтэй иргэдийн оролцоо, хариуцлага илүү чухал байдаг гэдгийг маш сайн ойлгож авсан.Үндсэн хуульд байгалийн баялгийн талаар тунхаглаад зогсохгүй, иргэдийг энэ талын мэдээллээр ил тод хангах ёстой гэсэн заалт хүртэл байдагМонгол Улсын их сургуулийн Хууль зүйн сургуулийн оюутан Н.Наран-Эрдэнэ: Байгалийн баялаг гэж хүмүүс их ярьдаг. Миний хувьд энэ асуудалд ямар байр суурьтай байдгаа эргэцүүлж байгаагүй юм билээ. Тиймээс эл сэдвийн тухайд нийгэм, хүмүүс ямар байр суурьтай байгаа талаар судалсан. Эндээс иргэдийн олонх байгалийн баялгийг ашиглах асуудалд сөрөг байр суурьтай юм уу даа гэдэг нь ажиглагдсан. Иймд байгалийн баялгийг хэрхэн зөв ашиглах талаар төр зөвхөн бодлого боловсруулж хэрэгжүүлээд, хувийн хэвшил нь хариуцлагатай хандаад зогсохгүй, иргэдэд ил тод, нээлтэй мэдээлэл түгээх, асуудалд шинжлэх ухаанчаар хандах нь зүйтэй санагдсан. Энэхүү шинжлэх ухаанч мэдлэгийг боловсролоор дамжуулж хэрхэн, яаж олгож болох вэ гэдгийг эсээндээ илүү тусгаж өгсөн. Үндсэн хуульд байгалийн баялгийн талаар тунхаглаад зогсохгүй, иргэдийг энэ талын мэдээллээр ил тод хангах ёстой гэдэг заалт хүртэл байдаг. Иймээс бид Үндсэн хуулиа судалж, мэдэх хэрэгтэй байна.Хариуцлагатай, хариуцлагагүй уул уурхайн талаарх харьцуулалтыг  эсээндээ тусгасанШУТИС-ийн Мэдээлэл, холбоо технологийн сургуулийн оюутан А.Найдан: Миний бичсэн эсээний агуулга Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Зургадугаар зүйлд үндэслээд хариуцлагатай болон хариуцлагагүй уул уурхайн талаарх харьцуулалт хийсэн баримтаа тусгасан. Улмаар байгалийн баялгаа зөв зохистой ашигласнаар ямар ашигтай байх вэ, эсрэгээрээ байгалиа сүйтгэж, нөхөн сэргээхгүй байснаар ямар үр дагаварт хүрэх талаар хөндөн бичсэн. Үүний шийдэл нь уул уурхайн баялгийг ашиглаад нөхөн сэргээлт хийлгүй орхисон асуудлыг иргэд төрд нэн даруй мэдэгддэг болох нь чухал байгаа юм. Залуус бид, Монгол Улсынхаа хөгжил цэцэглэлтэд эергээр нөлөөлж, ирээдүйг авч явах хамгийн том түүчээ учраас Үндсэн хуулиа заавал судалж, мэдэх ёстой юм байна.Байгалийн баялгийнхаа өгөөжийг боловсролын салбарт илүү зарцуулах ёстойНийслэлийн “Шинэ-Өнөөдөр” сургуулийн сурагч О.Тэнүүнжаргал: Монгол гэрийн унь, дээврийн дунд байдаг зайг заваг гэдэг. Өөрт байгаа боломжоо ашиглаж чаддаггүй хүнийг завагтаа хүрдэггүй гэж эмээ маань тайлбарлаж өгч байсан. Энэ нь надад Монгол Улс байгалийн баялгаа ашиглаж чадахгүй байгаатай төстэй санагдаад эсээнийхээ агуулгадаа тусгасан. Миний хувьд байгалийн баялгийн хувь гэж иргэдэд бэлэн мөнгө өгөхийг өгөөж гэж боддоггүй. Харин баялгийн сангийн хуримтлал үүсгээд дэлхийн стандартад нийцсэн сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг баривал энэ нь иргэдэд хүртээж байгаа баялгийн зөв өгөөж  болно гэж бодож байна. Байгалийн баялгийнхаа өгөөжийг боловсролын салбарт илүү зарцуулж, хөрөнгө оруулалт хийх ёстой санагддаг. Би энэхүү эсээгээ бичихийн тулд Үндсэн хуулиа сайн судалж, мэдсэн.Үндсэн хуулийн Зургадугаар зүйл нь өнөөдрийн бус ирээдүйн үеийнхний эрх ашгийг бодолцож хамгаалж, ашиглах ёстой гэсэн агуулгатай гэж боддогБаян-Өлгий аймгийн “Эмпати” сургуулийн сурагч Х.Агата: Юуны өмнө Монгол Улсын Үндэсний хуулийн өдөр”-т зориулж энэхүү уралдааныг зохион байгуулж, биднийг оролцоог хангаж, өөрсдийнхөө үзэл бодлыг илэрхийлэх боломж олгосон хүмүүст талархаж байна. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Зургадугаар зүйлд Монгол Улсад газар, түүний хэвлий, ой, ус, амьтан, ургамал болон байгалийн бусад баялаг гагцхүү ард түмний мэдэл, төрийн хамгаалалтад байна хэмээн заасан нь зөвхөн өнөөдрийн бус ирээдүйн үеийнхний эрх ашгийг бодолцож хамгаалж, ашиглах ёстой гэсэн агуулгатай гэж боддог.Байгалийнхаа баялгаа ашиглаад, нөхөн сэргээлтээ хийж чадаж байна уу гэдэгт  иргэд хяналт, шалгуур тавих хэрэгтэйХовд аймгийн Зэрэг сумын дунд сургуулийн сурагч Н.Намуун: Үндсэн хууль, төр засаг нь Монгол Улсынхаа төлөө байх нь хангалтгүй. Харин ард, иргэд нь энэ асуудалд хариуцлагатай Үндсэн хуульдаа захирагддаг байх хэрэгтэй. Энэ агуулгыг эсээндээ тусгасан. Монгол Улс байгалийнхаа баялгаа ашиглаад, нөхөн сэргээлтээ хийж чадаж байна уу гэдэгт иргэд хяналт, шалгуур тавих хэрэгтэй. Мөн төр засгаасаа эхлээд энэ мэдээллийг ил тод, илүү нээлттэй байлгах нь зөв гэж ойлгодог. Хариуцлага гэдэг зөвхөн томчууд, эрх мэдэлтнүүдийн асуудал, эсвэл тэдний гаргасан шийдвэрт захирагдана гэсэн үг биш. Хүүхдүүд ч гэсэн дуу хоолойгоо хүргэж, эх орныхоо төлөө, өөрсдийнхөө амьдармаар байгаа ирээдүйгээ бүтээхийн тулд ямар оролцоотой байх талаараа бодож, төлөвшихөд хариуцлагатай байх хэрэгтэй гэж бодож байна хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээлэв. 

Анхны Ерөнхийлөгчөө сонгосон,  Улсын Бага Хурлаа байгуулж, шинэ тогтолцоот Засгийн газраа эмхэлсэн, төрийн тамга, төрийн тогтолцоо, байгууламжийг өөрчилсөн, түүхт цагаан сүлдээ залсан, Монголынхоо нийгмийг цоо шинэ замналаар хөгжих бодит нөхцөл, хөрс суурийг тавьсан, монгол хүндээ хүний эрхийн нь эдлүүлсэн “Эцэг хууль”-ийг тогтоон баталсан хүндтэй, гавьяатай эрхмүүдийн “Ардчилсан Үндсэн хууль тогтоогчид” номноо нийтлэгдсэн дурсамжуудаас цувралаар хүргэж байна.Л.Батчулуун:Хуралд суухын хажуугаар аймаг орны төлөвлөгөөт болон шийдвэрлэвэл зохих тулгамдсан асуудлаар холбогдох яам, газар танилцуулж, шийдвэрлүүлэхэд багагүй цаг зардагсанАнхны ардчилсан сонгуулиар АИХ-ын сонгуулийн Мөрөнгийн тойрогт өрсөлдөж, аймгийн геологийн инженер Чилхаажав (хожмын УБХ-ын гишүүн) ялагдаж, харин 380 дугаар тойрог буюу миний төрсөн сум Баянзүрхэд сонгууль будилж, хүчингүй болон дахин сонгууль зарлахад нутгийн зон олон намайг урьж оролцуулснаар 97 хувийн саналаар ялалт байгуулан АИХ-ын депутатаар сонгогдон шинэ Үндсэн хууль батлалцах хүндтэй хариуцлагатай үүрэг ноогдож, бас болоогүй аймгаас сонгогдсон АИХ-ын депутатуудын ахлагчаар ажиллах хувь тохиосон юм. Бүлгийн ахлагчийн хувьд зохион байгуулалт, бодлого чиглэлийг нэгтгэх, ээдрээтэй асуудал бүрд бүлгээрээ тусгайлан хуралдаж санал бодлоо нэгтгэн депутатуудаа ээлж дараалалд оруулан нэгдсэн хуралдаанд нэгтгэн илэрхийлэх аргыг өргөн хэрэглэдэг байв.Манай депутатуудаас Н.Цэрэнхүү, Н.Баасанжав нар хамгийн олон удаа үг хэлж, санал шүүмжлэл гаргасан. Хуралд суухын хажуугаар ар тал, аймаг орны төлөвлөгөөт болон шийдвэрлэвэл зохих тулгамдсан асуудлаар холбогдох яам, газар танилцуулах, хуралд нь сууж шийдвэрлүүлэхэд багагүй цаг зардагсан.1991 оны сүүлээр бензин, тосны асуудал хүндэрч, цагийн байдал, цас зуд багагүй нүүрлэсэн тул Засгийн газрын хуралдаанд асуудал бэлтгэж оруулан армийн нөөцөөс 12 ширхэг туулах чадвар сайтай бензин цистерн балансаас балансад шилжүүлж аймагтаа хүргүүлэн би өөрөө тэр үеийн ХҮ-ийн сайд Н.Баярбаатартай Буриад Улсын Түнкэн аймаг, Эрхүү мужид ажиллан гэрээ хэлэлцээр байгуулж шийдвэрлүүлэн Ханхаар бензин, шатахуунаа авч Хөвсгөл Завханыг хангаж байв. Улаанбаатар хотод нутгийн зөвлөлийг бэхжүүлэх зорилгоор “Алтай” зочид буудлыг авч ашиглахаар гэрээ хэлцэл байгуулах, аймагтаа баруун чиглэлийн тээврийн зам зориулж өндөр хүчин чадлын нефтийн бүтээгдэхүүний бааз байгуулах, мөн аймаг дундын бөөний худалдааны төвийн барилгыг эхлүүлэх, аймгийн барилгын материалын бааз болон шинээр байгуулсан хорих ангийг бэхжүүлэх зэрэг олон ажлыг амжуулж байсан санагдана.Чуулгандаа сууж хуулиа хэлэлцэхээс гадна тойргийн хамт олон, нийслэлийн албан байгууллага, их, дээд сургуулиудаар хуулийн хэлэлцүүлгийн явц, шийдүүлэхэд хүнд байгаа асуудлын талаар танилцуулах, санал бодлыг нь сонсох, бүлгүүд ажлын хэсгийнхэнтэй тусгайлан уулзаж зөвшилцөх, мэтгэлцэх зэргээр цаг завгүй ажилладагсан. Зарим асуудлыг тухайлбал, хот тосгоны эрх зүйн асуудлыг Үндсэн хуульд бие даалган оруулах эрх зүйн орчныг баталгаажуулах талаар бүлгүүд ажлын хэсэг дээр олон удаа ярилцсан боловч, дэлхийн жишиг нэрээр орж ирсэн анхны төслөөр баталсны балаг Дархан-Уул, Эрдэнэт, Говьсүмбэр гэсэн цөөхөн сумтай, багаахан газар нутагтай аймаг, Бор-Өндөр, Бэрх, Хатгал, Тосонцэнгэл зэрэг улсын дундаж сумын хэмжээний багууд байгуулагдаж горыг нь амсаж байна.БНМАУ-ын АИХ-ын 380 дугаар тойргийн депутат Лхамжавын Батчулуун Төрийн ордон. 1991 онҮндсэн хууль батлагдахаас цөөхөн хоногийн өмнө хөдөөнөөс голдуу сонгогдсон депутатууд цугларч батлагдах гэж байгаа хуулийнхаа зарим асуудлаар цөөнх болж хүчин мөхөсдсөн тухайгаа ярилцаж, Хөдөлмөрийн баатар Аварзэд гуайн голчхон гаргасан саналыг үндэслэн газрын харилцаа, өмч хувьчлал, бэлчээрийн асуудлаар шинэ Үндсэн хуульд дутуу тусгасан тул уг асуудлыг бие даасан хууль болгоход АИХ-ын депутатууд, ард нийтийн санал асуулгаар хэлэлцэн шийдвэрлэх нь зүйтэй гэсэн саналыг АИХ-д мэдээлэн дэмжихийг хүсэж, нэр бүхий 241 депутат гарын үсгээ зурж баталгаажуулсныг Үндсэн хууль батлагдахаас цаг орчмын өмнө миний бие гардуулах үүрэг хүлээж, чуулганы хуралдаан дээр АИХ-ын даргад өргөн барьж билээ (АИХ-ын архивыг үзвэл байгаа). Бичгээ өгөөд буцах агшинд депутат М.Энхсайхан (Ерөнхий сайд асан, МҮАН-ын дарга) их ууртай босч ирэн "Та нар шиг юм ардчилсан шинэ Үндсэн хууль батлахаас өмнө эсэргүүцэл илэрхийлээгүй шүү" гэж доог, омог хослуулан зандарч байсансан. Одоо тэр маань Үндсэн хуулиа орвонгоор нь өөрчлөх төсөл санаачлан гардан зохион байгуулагч болсныг харахад сонирхолтой санагддаг.Монголын нийгмийн хүндрэл бэрхшээлийг даван туулах чадвартай, олон улсын жишигт нийцсэн, эрх чөлөө, ардчилал, тусгаар тогтнол, хэтийн хөгжлийн хөтөч луужин баталгаа болж чадсан. Шинэ Үндсэн хуулийг хэлэлцэж батлалцан хэрэгжүүлж яваадаа бахархахын хамт ялалт, ялагдлыг хамтдаа туулж төр түмний түүх бүтээлцсэн "халуун өдрүүд", депутат нөхдөө дурсан санахад юутай сайхан.Н.Цэрэнхүү: Төрийн маань сүлд төвөгтэй батлагдсан дааАливаа улсыг Үндсэн хуулиар нь таньж мэддэг гэж ярьдаг. 1992 онд батлагдсан ардчилсан Үндсэн хууль нь улс төрийн тогтвортой байдлыг хангасан ардчиллыг баталгаажуулж, хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалсан, хөгжлийн ирээдүйг тодорхойлсон, өөрийн орны өвөрмөц онцлог уламжлалтай холбосон дэлхийн төвшинд зөвшөөрөгдсөн түүхэн баримт бичиг, оюуны том бүтээл болсон юм.Үндсэн хуулийн хэлэлцүүлэг эхлэх өдрөөс батлах хүртэлх хугацаанд байнга нээлттэй байсан хамгийн маргаантай зөвшилцөж тохирдоггүй асуудал бол улсын нэр, хуулийн нэр, төрийн сүлд гурав байсан юм. Хэрвээ улсын нэрийг БНМАУ, төрийн бэлгэдэл сүлдийг хуучнаар үлдээвэл 70 жил ноёрхсон нийгмийн урдах тогтолцоог АИХ хүлээн зөвшөөрсөн хэрэг болно гэж үздэг депутатууд нэлээдгүй байлаа. Тэр үед харьцангуй залуувтар насны депутатууд болон өөрсдийгөө ардчилагчид гэж нэрийдэгсэд хувьсгалт, ард гэх мэт нэр, улаан өнгө,  таван хошуу зэргээс үнэнхүү дургүйцэж байсан. Тийм ч учраас “БНМАУ”-ын “ард”-ыг авч хаях, төрийн тугийг "улаан”-гүй хөх цэнхэр болгох, улсын нийслэлийг Улаанбаатар биш өөр нэрээр нэрлэх гэх мэтээр нэлээдгүй маргалдаж байв.АИХ-ын депутатууд Төрийн сүлд, туг, далбаа,тамгын загварын үзэсгэлэн үзэж байна. Төрийн ордон 1991 онАИХ-ын II чуулганы хуралдаанд ирүүлсэн Төрийн сүлд, туг, далбаа, тамгын загвар.  1991 онҮндсэн хууль хэлэлцэхэд амар хялбар, саад бэрхшээлгүй явсан ганц ч өгүүлбэр байгаагүй юм. Нэг үгний ч төлөө маргалдаж, хэлэлцэж тал бүрээс нь тунгааж байлаа. Жишээ нь: “Монгол Улсын төрийн дээд байгууллагууд байнга орших хотыг улсын нийслэл гэнэ" гэсэн нэг өгүүлбэрийг бараг өдөржин ярилцаж, хэлэлцэж, зөвшилцөж байгаад “орших" гэдэг үг бол ирээдүй цагийг зааж байна. Нөгөө талаар оршуулга гэдэг утгатай дүйцэх маягтай гэж маргалдсаны эцэст депутат Л.Түдэвийн санал болгосноор “орших” биш “оршдог” гэдэг үгээр сольж баталж байлаа.АИХ-ын чуулганы хуралдаанд Ардын зураач Н.Чүлтэм өөрийн бүтээсэн Төрийн сүлдийн загварыг танилцуулж байна. 1991 онҮндсэн хуулийн бүлэг, заалтуудаас олон зүйлийг ярьж болох боловч төрийн бэлгэдэл болсон сүлдний талаар яаж, хэлэлцэж, маргалдаж байсныг товч сонирхуулъя. Анхны хэлэлцүүлэгт төрийн сүлд, зураач Ш.Тэнгисболдын загвараар цагаан, улаан хосолсон тасман хөвөөтэй хөх цэнхэр тойрог дотор элгэндээ дөрвөлжин хөх дэвсгэр дээр нар, сар, гал гурвыг мандуулж, эв эеийг илтгэх багц таван сумыг атгасан шонхор шувууг дүрсэлсэн байь. Гэтэл морьтой сүлдэндээ дассан депутатууд морь биш шувуун сүлдтэй болохоос зэрвэсхийж,түүнийг тал бүрээс нь муулж огт хүлээж авсангүй. Шувуу үр төл муутай, дэлэн хөхгүй, юм тогшиж иддэг, эвэр хошуутай, махчин, шувууны сүүдэр тооно дайрахыг муу ёр гэдэг, хон хэрээг санагдуулж байна гэхчилэнгээр элдвээр муулцгаалаа.Улсын нэр, сүлдний талаар эцэс, төгсгөлгүй маргалдсаар сүүлдээ эрдэмтэн, мэргэд, судлаачдаар хичээл заалгах, зөвлөгөө авах саналыг нь сонсох зэргээр ойлголт, мэдлэгээ ч дээшлүүлцгээв. Эрдэмтэн доктор түүхч Ч.Далай, Г.Сүхбаатар, соёмбо судлаач Т.Отгонбаатар нараар хичээл заалгаж, Ж.Бадраа, П.Бадарч нарын зохиосон киног үзүүлсэн ч шонхор шувууг хүлээж авсангүй. Бүр аргаа бараад сүлд, тугны загвар бүтээх уралдаан зарлаж, 40 гаруй бүтээл ирснийг депутатуудад үзэсгэлэн гаргаж үзүүлэн, санал авахад тэр дотор сэтгэлд нийцэн тэнцэх бүтээл нэг ч гарсангүй. Аргаа бараад төрийн бэлгэдлийн асуудлаар депутатуудын дунд судалгаа явуулж, төрийн сүлдэнд ямар элементүүд оруулах талаар тодруулахад 80 хувь нь соёмбо, 76 хувь нь морь, 70 хувь нь нар, сар, 52 хувь нь галыг сүлдэндээ оруулах санал өгч, харин шонхор шувууны төлөө 1.5-хан хувь нь санал өгсөн байлаа. Ардын Их Хурлын танхимд төрийн бэлгэдлийн талаар ид маргалдаж байхад гаднаас янз бүрийн санал, шахалт байнга ирж байв. "Үг" сонины 30 дугаарт нэг сонгогчоос депутатуудад хандаж анхааруулга гаргасан байв. Тэнд “Та нарыг нэг муу махчин шувуутай сүлд батал гэж тулгаад байгаа дуулдана. Махчин амьтан сүлдэнд байж болохгүй шүү. Харин тэр сүлдэндээ хүн оруулав зай. Хүн золиг чинь шонхор шувуунаас хамаагүй их мах иддэг амьтан. Төрийн сүлдэнд чинь сүүтэй амьтан байлгүй яах вэ. Болж огвол симменталь үүлдрийн үнээ оруулахыг бодоорой. Бүр болдоггүй бол хуучин амьтан. Төрийн сүлдэнд чинь сүүтэй амьтан байлгүй яах вэ. Болж өгвөл байсан морийг гүү болгочихоорой... Эсвэл заавал хүн шаардлагатай бол мах иддэггүйгээр нь лам оруулж болно. Ингээд сэрийсэн хөхтэй сүү нь дусалсан гүү унасан, лам хүн улаан биш хар өнгөтэй нарыг зорин давхиж ... байгаагаар сүлдээ баталья” гэсэн санал дэвшүүлж байсан. Бас өөр нэг сонин дээр гөлөг сүлдтэй байвал яасан юм бэ гээд гөлөг бол “ертөнцийн гурван хөөрхөн”-ий нэгэнд ордог. Ер нь ч жинхэнэ монгол нохой айл гэрийн сүр сүлд, бахархал байдаг гээд монгол нохойноос гадна гадаадын үүлдрийн нохойнуудын талаар дэлгэрэнгүй тайлбарласан байсан юмдаг. Мөн тарвагыг оруулсан ч болно. Тэгвэл “Сүлдэнд мөнхөрсөн тарвага эрдэнэ хө" гээд хойшоо явж буй залуучууд дуулаад, гитардаж явбал зугаатай байх болно гэх мэтээр өдсөн, басамжилсан, егөөдсөн маш олон материал сонин хэвлэлд гарч байв.АИХ-ын II чуулганы хуралдаанд зураач Ш.Тэнгисболд, Ц.Ойдов нар Төрийн   сүлд, туг, далбаа,тамгын загвар.  1991 онГэтэл залхсан, мухардсан депутатуудын сэтгэл зүйг овжин мэдэрсэн, зураач Ц.Ойдовын морь, соёмбо бүхий элементтэй одоогийн баталсан сүлдний загвар гэнэт гарч ирж, олонхын дэмжлэг авах хандлагатай болоход хэд хэдэн депутат ул үндэстэйгээр эсэргүүцэв. Депутат Ц.Балдорж: Ойдовын морь хавтгай толгой, дэл сүүлтэй, сүүл, хойт хөл хоёр нь хоорондоо нийлээд архины бөглөө онгойлгодог гогцоо хэлбэртэй болжээ...Депутат Л.Түдэв: Ойдовын зурсан энэ морь, морь гэхэд хэцүү, цаасан хайчилсан хайчилбар шиг ийм хавтгай зургийг сүлд гэж ард түмэн сүсэглэн хүндэтгэнэ гэхэд хэцүү болжээ. Морь, соёмбо хоёрыг сүлдэнд оруулахыг санал болгосон хүмүүсийн аль алийг гомдоохгүй гэсэн юм шиг ханджээ. Сүлд далбаа бол ариун нандин зүйл. Ойдовын энэ сүлдэнд товойж харагдах зүйл алга байна. Ёстой л холимог зэрэмдэг зүйл болжээ. Энэ бүхэн урлаг мухардалд оруулсныг харуулж байна...Депутат Р.Рэнцэннацаг: Ойдовын энэ загвар чинь Майн Ридийн өнөөх "Морь унасан толгойгүй хүн" гэдгийг санагдуулаад байна. Тэгээд ч монголчууд нуруун дээрээ жаахан ачаатай сул мориноос их сэжиглэдэг гэхчилэнгээр муулцгаалаа. Миний бие хүртэл Ойдовын сүлдний загварт дургүйцэж хагарсан шил шиг, сарнисан, бутарсан цээж бөгс нь тасарсан моринд сэтгэл гонсгор байсан юм. Гэвч лам олдохгүй бол буцахдаа таныг зална гэдэг шиг сүлдний өөр хувилбар байхгүй учраас Ойдовын энэ загвар Үндсэн хууль эцэслэн батлагдахын урд өдөр олонхын саналаар батлагдсан юм.Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхэд байдлын бэлгэ тэмдэг болсон төрийн сүлд далбаа, дуулал нь ард түмний түүхэн уламжлал, хүсэл тэмүүлэл, эв нэгдэл, шударга ёс, цог хийморийг илэрхийлдэг нандин зүйл болохыг эрхэм депутатууд гүнзгий ухамсарлаж, нухацтай хандаж байсан нь эргэн санахад сургамжтай.Үндсэн хууль батлагдаж байсан энэ үед манай орны ард түмний улс төрийн идэвх сонирхол маш өрнүүн оргил үе байсан санагддаг. Өмч хувьчлал явагдаж хүн бүр л “хувьцаа” гэх цэнхэр, ягаан тасалбар аваад л алт мөнгөө цэвэршүүлэх гэж гадагшаа гаргасан, диллер тоглож валютаа алдсан, энэ бүхнийг илчилсэн улсын банкны ерөнхий хорооны дарга асан Дарийн Данзан бараг л ардын баатар гэж нэрлэгдэж байсан үе юм. Ямар сайндаа сүлд дууны талаар маргаан болж байхад хуучин үгээ өөрчилж:Дархан манай “Хувьцаат” улсДаяар монголын "Алтан диллер"Данзангийн үгэнд хэзээ ч орохгүйДандаа ингэж үүрд баларна гэж сүлд дуугаа өөрчилбөл яасан юм бэ гэсэн шог яриа танхимд тэнүүчилж байхав дээ.Гэвч үүрэг зорилтоо гүнзгий ухамсарласан ардчилсан сонгуулийн анхны депутатууд шахалт, хавчилт, шаардлага, сүрдүүлэг, ухуулга, ятгалга, бухимдал, айдас бачимдах, баярлах, гацах, зөвшилцөх уур амьсгал дунд олон ургалч үзэл, оюуны хүч чадлаа уралдуулан байж дааж ядсан ачаалалтай, далан зургаан өдөр хуралдаж, “Монгол Улсын Үндсэн хууль" гэдэг ХХ зууны манлай хуулийг баталж чадсан юм. Энэ сайхан Монгол өргөөний өрхийг таталцаж унийг өлгөлцөж байсандаа насан туршдаа бахархаж явах болно.Н.Содном:Ардын Их Хурлын хамгийн гол бүтээлийн нэг нь Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийг баталсан явдал1980-аад оны сүүлч, 1990-ээд оны эхэн үед тэр үеийн социалист системийн орнуудад өөрчлөн байгуулалтын их аян өрнөж, хүн бүр ажил албандаа энэ үгийг ярих, хийж хэрэгжүүлэх эрмэлзэлтэй болж байсантай давхцан ардчилал зах зээлийн давалгаа хүчтэй өрнөж, ардчилсан нийгэмд шилжих баттай суурь тавигдаж байсан. Тэрхүү 1990 онд АИХ-ыг сонгох сонгууль олон намын мандаттай чөлөөт ардчилсан шинэлэг хэлбэрээр болоход Хөвсгөл аймгийн Галт сумын АИХ-ын 382 дугаар тойрогт нэр дэвшиж өрсөлдсөн хүмүүсээс олонхын санал авч (63 хувийн), Ардын Их Хурлын депутат гэсэн нэр хүндтэй, хариуцлагатай албыг хаших болж билээ. Би депутатаар сонгогдох үедээ сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан юм. Энэ удаагийн АИХ-ын анхдугаар чуулган үнэхээр шинэлэг хэлбэртэй, асуудлыг олон өнцгөөс харж, олон санаа уралдуулан хэлэлцэж, зөв шударга шийдвэрт хүрч байсанд хөдөөгийн депутатын хувьд их баярлаж байлаа. АИХ-ын хуралдаанаар хэлэлцэх асуудал, хуралдааны дэгийн тухай асуудлыг хэлэлцэн батлахад нэлээдгүй цаг зарцуулж, гаргасан санал бүр дээр депутатуудын саналыг тоолж, асуудлыг олонхоор шийдвэрлэж байсныг тод санаж байна. Энэ хуралдаанаараа Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгчийг (П.Очирбат гуайг) сонгож, Улсын Бага Хурлыг байгуулж даргаар нь Р.Гончигдоржийг, нарийн бичгийн даргаар Б.Чимид гуайг сонгож байв. Мөн Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар П.Бямбасүрэн гуайг томилж байсан юм.АИХ-ын 12 дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Ардын Их Хурал богино хугацаанд ажилласан боловч Монгол Улсынхаа түүхэнд тодоос тод үлдэх олон чухал асуудлыг шийдвэрлэсэн. Ялангуяа парламентын хоёр танхимтай ажиллахын ач холбогдол, үлгэр жишээг энэ хугацаанд харуулж чадсан. Улсын Бага Хурлыг байгуулж, Бага Хуралдаа хийж, шийдвэрлэсэн асуудлыг нь цаг хугацаатай тогтоож өгөөд түүнийхээ хэрэгжилтийг дараагийн хуралдаанаараа сонсож, Бага Хурлаас гаргасан шийдвэрийг зөв эсэхэд үнэлэлт дүгнэлт өгдөг байсан нь оновчтой сонгомол хэлбэр мэт санагдаж билээ. Тэр үед байгуулсан Улсын Бага Хурал (доод танхим гэж болох) үүргээ маш сайн биелүүлж, ардчилал, зах зээлийг шинэ нийгмийн хөгжлийн залуур болсон олон хуулийг баталж мөрдүүлснийг бид сайн мэднэ. Энэ удаагийн Ардын Их Хурлын хамгийн гол бүтээлийн нэг нь Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийг баталсан явдал билээ. Ард нийтийн санал авч төр, олон нийтийн байгууллага, Улсын Бага Хурлаар хэлэлцэж боловсруулсан Үндсэн хуулийн төслийг АИХ-ын 430 депутат хоёр сар гаруй хугацаанд хэлэлцэн баталж байлаа.Хуулийн төслийг үг үсэг, өгүүлбэр, цэг таслал утга агуулга, хуулийн хэллэг найруулгыг олон талаас нь дахин дахин нягталж бидний баталсан Үндсэн хуулийг боломжийн сайн хууль гэж хувь хүнийхээ хувьд дүгнэдэг юм.               Эх сурвалж: Ардчилсан Үндсэн хууль тогтоогчид /2012 он/

Анхны Ерөнхийлөгчөө сонгосон,  Улсын Бага Хурлаа байгуулж, шинэ тогтолцоот Засгийн газраа эмхэлсэн, төрийн тамга, төрийн тогтолцоо, байгууламжийг өөрчилсөн, түүхт цагаан сүлдээ залсан, Монголынхоо нийгмийг цоо шинэ замналаар хөгжих бодит нөхцөл, хөрс суурийг тавьсан, монгол хүндээ хүний эрхийн нь эдлүүлсэн “Эцэг хууль”-ийг тогтоон баталсан хүндтэй, гавьяатай эрхмүүдийн “Ардчилсан Үндсэн хууль тогтоогчид” номноо нийтлэгдсэн дурсамжуудаас цувралаар хүргэж байна.Д.Баяндалай:Үндсэн хууль ард түмний эрх ашгийг төрийн эрх мэдлээс хамгаалах эрх зүйн цогц хэрэгсэл мөнМонголд өрнөсөн ардчилсан тогтолцооны эерэг, сөрөг хандлага дүр төрхөө гүйцэд ирүүлээгүй ХХ зууны төгсгөл үед түүхийн тавцнаа тод үл мөрөө үлдээсэн үйлс бол яах аргагүй зах зээлд тулгуурласан эдийн засаг, олон ургалч үзэлд дулдуйдсан улс төрийн тогтолцооны үр хөврөл бойжин төлөвшсөн явдал юм. Ардчилсан Үндсэн хууль батлах улс төр, эдийн засаг, үзэл санааны хэрэгцээ нь монголчуудын зөн билэгт мэдрэмжээс урган гарч, эрэлт нийлүүлэлтийн шүтэн барилдлагад арга билэг ухаанаар цэгцлэн боловсруулах нөхцөл бүрдүүлснээрээ түүхэн цаг үеийн турш дурсагдах боломж олгосон юм. Үүнийг монголчууд ардчилсан шинэ Үндсэн хууль батлагдсан он жилүүд хэмээн хүндэтгэн тэмдэглэж ирэх хаврын яргуй дэлбээлүүлж, харих намрын тариа шаргалтуулж, эрх чөлөө, хүний эрх, шударга ёс, засаглалын онол, арга зүйг амьдралд нэвтрүүлж өөрсдийн биеэр эдэлж, жаргал зовлонгийн тунг зохистой тааруулах их үйлст хүн бүрийн хүчин зүтгэж, өөрсдийнхөө давуу чанарыг нээн илрүүлж түүндээ тулгуурласан оршихуйн сэтгэлгээнд дасан зохицсоор яваа тэнгэрлэг ард түмэн.1991 оны намрын сүүл сард хуралдаж эхэлсэн АИХ-ын 12 дахь удаагийн сонгуулийн чуулган ардчилсан Үндсэн хууль батлахад бүхий л анхаарлаа чиглүүлж, 1992 оны өвлийн дунд сард зорилгоо биелүүлж түүхэн үүргээ нэр төртэй гүйцэтгэсэн юм. Дэлхий нийтийн чиг хандлага, Үндсэн хуульт төрийн тогтолцоо бүхий л улс гүрний хууль тогтоомжийн туршлага, нэвтрүүлсэн арга барилыг мэргэжлийн өндөр төвшинд судлан авах, гээхийн ухаанаар хандаж хэрхэн боловсруулснаа ард түмнээрээ хэлэлцүүлж тэдний санал бодлыг тусгаж "Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийн эх төсөл"-ийг Улсын Бага Хурлаар хэлэлцүүлж, АИХ-д оруулан баталгаажуулах үүрэг өгсний дагуу ардчилсан Үндсэн хууль боловсруулах комиссын АИХ-ын чуулганаар хэлэлцүүлж эхэлсэн юм.Монгол орны дөрвөн зүг, найман зовхис, өнцөг бүрээс ард түмний элч- төлөөлөгчөөр сонгогдсон АИХ-ын депутат 427 хүн Төрийн ордонд чуулж, үзэл бодлоо уралдуулан шинэ нийгмийн харилцааг зохицуулах эрх зүйн актыг гаргах түүхэн хариуцлагатай ажилбарт алжаалыг умартан мэдлэг, боловсрол, дадлага, туршлагаа шимэн шимэн чөмгөө дундалж, нойроо хасаж 76 хоног зүтгэсний хүчинд “Ардчилсан шинэ Үндсэн хууль"-ийг өлгийдөн авч Монгол түмний улс төр, эдийн засаг, үзэл номлолыг чиглүүлэгч "эцэг хууль", олон улсын тавцанд “өндөр сэнтий"-д залрах гайхамшигт хэлэмж, хүндэтгэл бүтээсэн болно. Энэ хууль өмнөөс үл хамаарсан зөв совинт сэтгэлд боловсорч, сурч мэдсэнээ Монгол түмний тусын тулд нэгэн үзүүрт бодлоор, үнэнч хандлагаар, алдар нэр, албан тушаал эрхшээн горьдохгүйгээр цэгц журмыг эрхэмлэн ажилласан 427 депутатын нөр их хөдөлмөр, голч мэдлэг бүрэн шингэсэн цогц бүтээл юм. Энэ чанараараа дахин давтагдахгүй эрх зүйн хэм хэмжээ хэмээн түүнийг боловсруулагчид ямагт дурсан бахархаж үг, үсэг, өгүүлбэр бүрийг нь сэвтэхээс сэргийлж таван мэдрэхүйнхээ чадамжаар хамгаалж өдгөө хүрсэн юм.Нийгмийн хөгжлийн хурдац, хууль эрх зүйн шинжлэх ухааны шинэчлэлийн шаардлагад нийцэн зарим зүйл, заалт нэмэгдэх, хасагдах, засагдахыг хүлээн зөвшөөрөх хэдий ч урт настай, удаан хэрэгжих дотоод агууламжтай, эрчим хүч шингэсэн эрх зүйн баримт бичиг гэж нандигнан хайрлаж шүтэн дээдэлнэ. Үндсэн хууль монгол хүн, өрх гэрийн тусгаар тогтнолын баталгаа, хэний ч өмнө хараа дээгүүр, цээж төвхгөр, сэтгэл омголон байх ёс суртахуун, ёс зүйн хэм хэмжээг илэрхийлэгч мөн.Шинэ Үндсэн хууль батлагдах явцад олон янзын үйл явдал өрнөж, судалгаа шинжилгээ хийгдэж өдөр бүр хичээнгүйлэн суралцаж бие биесдээ багшилж, ижилдэн дасаж бодол санаагаа харц,  биеийн хэлэмжээрээ мэдэлцэх хэмжээнд хүртлээ нягтарч байсныг санахад сэтгэл сэргэж, итгэл бадарч, хүч орно. Миний хувьд Б.Чимид багш, П.Очирбат ерөнхийлөгч, АИХ-ын депутат Л.Түдэв, С.Баяр, М.Энхсайхан, Ц.Элбэгдорж, Ц.Балдорж, С.Зориг, Э.Бат-Үүл, Б.Энхтуяа, Ц.Мөнхөө нарын гаргасан санал, дүгнэлтийг анхааралтай сонсож, өөрийн үзэл бодолтойгоо нийцүүлэн шинжиж, ухаажин мэдлэгжиж, санал хураах үед ямагт тэдний талд хандаж байснаа нуух юун.Хууль хэлэлцэх явцад уншсан хийгээд уншаагүй олон ном зохиол, судар шастирыг эргүүлэн нягталж тэмдэглэл хөтлөх хууль эрх зүй, олон улсын гадаад худалдааны мэргэжилтэй ч гэсэн дахин суралцаж, мэдлэг боловсролоо ямар нэгэн хэмжээгээр ахиулж цэгцэрч байсны ачаар "Арилжихуйн ёс зүй", "Оршихуйн гүн ухаан”, “Төр оршихуй”, “Эд засахуйн ухаан", "Дурсахуйн товчоо", "Миний оршихуй" зэрэг онол арга зүйн олон ном бичиж ,18 аймаг 115 сум, 170 гаруй байгууллага аж ахуйн нэгжид 50 гаруй сэдвээр лекц уншиж олон арван мянган шавь төрүүлж, тэдний оюун сэтгэлгээнд шинэчлэл хийх эрч хүчтэй амьдрал цогцлоох их үйлст мөр гаргаж нэр хүнд олсон юм.Хойчийн үрст сонирхолтой хийгээд хэрэг болж мэдэх нэгэн заалтыг Үндсэн хуульд оруулахаар үгсэж хэлэлцүүлэх шатанд хэрхэн "унаж” бүтэлгүйтсэн дурсамжийг сэргээн санахад сонин байна. Хуралдааны завсарлагаанаар үзэл бодол нэгтэй, бие биенээ дэмждэг сэтгэлгээний өвөрмөц түвшинтэй хэсэг депутат хэлэлцэн Үндсэн хуульд “хоёроос дээш эхнэр, нөхөртэй байх” тухай заалт оруулахаар үгсэж, мал зүйч мэргэжилтэй Төв аймгаас сонгогдсон депутат Гантөмөрөөр санал гаргуулахаар тохиролцож хэлэлцүүлэхэд, эхний санал хураалтаар 30 хувийн санал авч хэлэлцэх явцад дахин санал хурааж 29 хувиар унасан юм. Энэ заалтыг тухайн үедээ нийгэм, хүмүүс хүлээн авах сэтгэл зүйн бэлтгэл байхгүйг мэдэж байсан хэдий ч “охид ариун бол төр ариун" гэсэн эртний гүн ухааны далд санаа, цөвүүн цаг ирэхэд “эмс охид хаалганы цаана нууцаар нуруугаа зовоож баясах" үйлийн үр нийгэмших, төр бузартах цондонг сэргийлэх эрх зүйн үндсийг нээх боломж бүрдүүлэхийг үл ойлгон "мунхаглалаас мунхаглал" төрүүлж хүчгүйдүүлсний амьд жишээ гэж эдүгээ ч бодож явдаг юм.Үндсэн хууль хэлэлцэх хугацаа нэн сунжирч түүнд төсөвлөсөн зардал улам ихэсч ерөнхийлөгч П.Очирбат “нэг минут 93 төгрөгийн өртөгтэй боллоо та минь...” гэж үе үе бидэнд сануулах, Улсын Бага Хурлын санхүүгийн хэлтсийн дарга н.Лантав намайг үе үе дуудаж “Аймгаас сонгогдсон депутатуудаа хоолло, мөнгийг нь гарга” гэж байнга үүрэгдэнэ. Тухайн үедээ хувийн хэвшилд хөл тавьсан хүний хувьд түүний хүсэлтийг хэд хэдэн удаа биелүүлж байснаа журамт үүрэг гэж боддог юм. Мөн хууль батлагдаж, сэтгэл санаа цатгалдаж үзэл бодол тэгширч, бие биедээ ижилдэн дасаж, инээж наадан байх зуур “Ардчилсан шинэ Үндсэн хууль”-ийн үзэл санааг түгээн дэлгэрүүлэх хамгаалан өмгөөлөх үүрэг бүхий байгууллага байгуулах санал гарч, би Б.Чимид багш, депутат н.Очирхүү, н.Улаанхүү нартай тэр тухайд ярилцаж байсан ч тухайн үедээ олонд сонордуулах боломж олдохгүй өнгөрсөн юм. Харин 1996 онд уг санаагаа хэрэгжүүлж Б.Чимид багшаар ахлуулсан “Үндсэн хуулийг дэмжих сан"-г байгуулж үйл ажиллагаанд нь оруулсан түүхтэй.Үндсэн хууль ард түмний эрх ашгийг төрийн хүчирхийллээс хамгаалах эрх зүйн цогц хэрэгсэл мөн. Харин түүнээс салбарласан бусад хуульд ард түмнээс төрөө хамгаалахад чиглэгдсэн байдаг зүй тогтол мэт үйл явц. Энэ чиглэлээр дэлхийн олон эрдэмтэд судалгаа, шинжилгээ хийж байгалийн хуулийн дотоод агууламжид нийцсэн хэм хэмжээг танин ухаарч, нийгмийг удирдах сэтгэлгээнд хуульчлан өгөхийг эрмэлзэх болсон нь дээрх санааг нотлох бөлгөө. Сав шим ертөнцийн үзэгдэл юмсын дотоод мөн чанар, түүний арга билэг шүтэн барилдлагааг илрүүлж иргэнших, нийгэмших үйл явцыг удирдах эрх зүйн хэм хэмжээг тогтоох нь соёлт хүн төрөлхтөний ардчилах сэтгэлгээний үнэт зүйл, дээдлэн хамгаалах ёс зүй мөн.Д.Шагдар:Хоёр эхнэртэй байх, цаазаар авах ялыг зогсоох зэрэгтэй санал нийлээгүйАрдчилсан Үндсэн хууль батлалцах ажилд оролцохоор Эрдэнэбулган сумын нийт сонгогчдын 70-80 хувийн санал авч, АИХ-ын депутатаар сонгогдож байлаа. Хөдөөгийн депутатууд ихэнх нь аж ахуйн ажилтай хүмүүс улс төрийн мэдлэг сонирхол багатай байсан нь хуралдааны явцад мэдэгдэж байсан.Засаг төр өөрчлөгдөж, социалист системээс татгалзаж, капиталист системд шилжих үйл явц болсон. Энэ том үйл явцын гол баримталж ажиллах эх хууль Үндсэн хууль учир хүн бүрийн хүчин зүтгэл хэрэгтэй байсан. Би төрийн сүлд тэмдгийг хэвээр үлдээх, засаг захиргааны дарга нарыг дээд шатны дарга нар томилж байх зэрэг наймаас арван төрлийн санал хүсэлт тавьсан боловч олонхийн санал авч чадаагүй. Мөн аймгийг бүсчлэх, хоёр эхнэртэй байх, цаазаар авах ялыг зогсоох зэрэгтэй санал нийлэхгүй байр  суурьтай байлаа.Ц.Жамсран: Үндсэн хуульд мал төрийн хамгаалалтад байна гэсэн нь монгол хууль болсонМонгол Улсын түүхэнд нийгэм огцом эргэлтээр солигдсон эгзэгтэй үед шинэ Үндсэн хуулийг бэлтгэх, батлах үед гар бие оролцсон нь миний хувьд амьдралын содон үйл явдал төдийгүй маш өндөр хариуцлага хэмээн ойлгож, өөртөө шаардлага тавьж билээ.Үндсэн хуулийн эхийг урьдаас сайн бэлтгэж монголын уламжлалт сэтгэлгээ шинэ үеийн залуусын барууны сэтгэлгээний зөрөөн дээр бүх ард түмнээр хэлэлцүүлсэн билээ. Үндсэн хууль батлалцсан депутатуудын үйл ажиллагаа нь зөвхөн Үндсэн хуулийг баталсан төдий бус монголд байнгын ажиллагаатай парламент байгуулж, Үндсэн хуулийг боловсруулж, бэлтгэх хугацаатай даалгавар өгч байсан түүхэн үйл явдал юм.Шинээр боловсруулсан Үндсэн хуулийг батлах үед үзэл санааны зөрөлдөөн, зөвшилдөөн салан тусгаарлаж элдэв бүлэг байгуулах, зодоон хийх, хүн нас барах хүртэл үйл явдал болж байсан нь тэр үеийн нөхцөл байдлын илэрхийлэл байлаа. Миний хувьд Үндсэн хуульд мал төрийн хамгаалалтад байна гэсэн нь монгол хууль болсон гэж ойлгож байдаг.Үндсэн хуулийг бэлтгэхэд Бага Хурлын гишүүдийг пропорционалаар сонгон оруулж бэлтгүүлж, түүнийг сайн тунгаан хэлэлцэн баталсан нь чанга шүүгдсэн чамбай хууль болсон юм. Ийм учраас Монгол орны шилжилтийн үеийг дуусгах хууль зүйн үндэс болсон билээ.Энэхүү Үндсэн хуулийг амьдралд бүрэн хэрэгжүүлэх удирдлага, зохион байгуулалтын ажил, түүний хэрэгжилтэд тавих гүйцэтгэлийн хяналт дутуу байснаас дагалдах хуулиудыг дутуу дулимаг гаргаснаар амьдралд нийцэхгүй мэт харагдаж, зарим хүмүүс өөрсдийн дур сонирхлоор зөрчилтэй санал, санаачилга гаргаж байгаад харамсаж байдаг юм хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээлэв.

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн өдөрт зориулан Улсын Их Хурлын Тамгын газар, Парламентын судалгаа, хөгжлийн хүрээлэнгээс зохион байгуулсан “Монгол Улс байгалийн баялгаа хэрхэн зохистой ашиглах ёстой вэ” сэдэвт уралдааны ерөнхий боловсролын сургуулийн ахлах ангийн ангилалд гуравдугаар байр эзэлсэн Ховд аймгийн Зэрэг сумын дунд сургуулийн сурагч Н.Намууны эсээг толилуулж байна.“Байгаль бол өвөг дээдсээс өвлөсөн өмч биш, харин үр хойчоос зээлсэн баялаг” хэмээх үг бий (НҮБ, Тогтвортой хөгжил). Энэхүү эшлэл Монгол Улсын өнөөгийн нөхцөл байдалтай салшгүй холбоотой. Учир нь бид байгалийн баялгаа ашиглаж ирсэн ч түүний үр дагаврыг ирээдүйд хэрхэн нөлөөлөхийг хангалттай бодолцож чадсан эсэх нь өнөөдөр маргаантай асуудал хэвээр байна. Байгалийн баялаг арвинтай атлаа байгаль орчны доройтол нэмэгдэж, иргэдийн амьдралын чанар төдийлөн сайжрахгүй байгаа нь бодлого, хандлага, хэрэгжилтэд ноцтой алдаа байгааг харуулж байна. Монгол Улс газар нутгийн хэмжээгээрээ дэлхийд дээгүүрт ордог бөгөөд ашигт малтмалын ихээхэн нөөцтэй орон юм. Нүүрс, зэс, алт, төмөр, газрын тос зэрэг стратегийн ач холбогдолтой баялаг нь манай улсын эдийн засгийн гол тулгуур болсоор ирсэн. Үндэсний статистикийн хорооны мэдээллээр Монгол Улсын экспортын орлогын 90 орчим хувийг уул уурхайн бүтээгдэхүүн бүрдүүлдэг.Энэ нь эдийн засгийг богино хугацаанд дэмжиж байгаа мэт боловч нөгөө талаас нэг салбараас хэт хамааралтай, эмзэг бүтэцтэй байгааг илтгэнэ. Ашигт малтмалын үнэ унахад улсын төсөв, иргэдийн амьжиргаа шууд сөргөөр нөлөөлдөг нь үүний бодит жишээ юм. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 6 дугаар зүйлд “Газрын хэвлий, түүний баялаг, ой, ус, амьтан, ургамал нь ард түмний мэдэлд, төрийн хамгаалалтад байна” гэж заасан байдаг. Энэ заалт нь байгалийн баялаг бол цөөн компанийн ашиг олох хэрэгсэл бус, нийт ард түмний өмч гэдгийг тодорхой илэрхийлдэг.Гэсэн ч бодит байдал дээр байгалийн баялгийн үр өгөөж иргэдэд тэгш хүртээмжтэй хүрэхгүй, харин байгаль орчны хохирол орон нутгийн иргэдэд илүү хүндээр тусч байна. Зохистой ашиглалт гэдэг нь байгалийн баялгийг ашиглахгүй орхино гэсэн үг биш. Харин эдийн засгийн ашиг, байгаль орчны хамгаалал, нийгмийн ашиг сонирхлыг тэнцвэртэй уялдуулах ухаалаг бодлого юм. Өнөөдөр уул уурхайн олборлолтоос шалтгаалан газрын эвдрэл, усны нөөцийн багасалт, агаарын бохирдол нэмэгдэж байна. Ялангуяа говийн бүс нутагт ус ашиглалтын асуудал хурцаар тавигдаж, малчдын уламжлалт амьдралд бодит аюул учруулж байгаа нь анхаарал татна.“Алдаагүй хүн гэж үгүй, алдаанаасаа сургамж авдаггүй хүн л байдаг” гэсэн зүйр үг бий. Монгол Улс байгалийн баялгаа ашиглах явцдаа олон алдаа гаргасан. Зарим уурхай нөхөн сэргээлт хийлгүй орхигдсон, зарим бүс нутагт байгаль эргэн сэргэх боломжгүй хэмжээнд хүрсэн жишээ ч бий. Гэвч эдгээр алдаа бидэнд үнэтэй сургамж өгч байна. Хэрвээ бид өнгөрсөн алдаагаа хүлээн зөвшөөрч, засаж чадвал тэр алдаа өөрөө амжилтад хүрэх шат болж чадна. Байгалийн баялгийг зохистой ашиглахад төрийн бодлого шийдвэрлэх үүрэгтэй. Төр богино хугацааны ашиг сонирхолд автах бус, урт хугацааны тогтвортой хөгжлийг зорилгоо болгох ёстой. Байгалийн баялгийн орлогоор боловсрол, эрүүл мэнд, шинжлэх ухаан, инновацад хөрөнгө оруулбал ирээдүйд бодит өгөөж бий болно. Зарим улс байгалийн баялгийн орлогоо тусгай санд хуримтлуулж, ирээдүй үеийн хэрэгцээнд зориулдаг сайн туршлагатай.Манай улсад ч ийм бодлогыг ил тод, тууштай хэрэгжүүлэх шаардлагатай. Гэсэн хэдий ч Монгол Улсад байгалийн баялгийг зохистой ашиглахад өнөөдөр хамгийн их дутагдаж буй зүйл бол бодлого хэрэгжих бодит механизм, хяналт, хариуцлагын тогтолцоо юм. Хууль, журам цаасан дээр хангалттай мэт боловч бодит амьдрал дээр хэрэгжилт сул, зөрчил гаргасан этгээдүүдэд ногдуулах хариуцлага хангалттай биш хэвээр байна. Зарим уул уурхайн компани байгаль орчныг хамгаалах үүргээ биелүүлээгүй ч хариуцлагаас амархан мултарч, нөхөн сэргээлт нэрийн дор формаль арга хэмжээ авч өнгөрөх тохиолдол цөөнгүй ажиглагддаг. Мөн ил тод байдал дутмаг байгаа нь иргэдийн итгэлийг алдагдуулж байна.Байгалийн баялгаас олсон орлого хаашаа, юунд зарцуулагдаж байгааг олон нийт тодорхой мэдэх боломж хязгаарлагдмал хэвээр байна. Энэ нь авлига, шударга бус байдлыг бий болгох суурь нөхцөлийг бүрдүүлдэг. Түүнчлэн иргэдийн оролцоо хангалтгүй байна. Орон нутгийн иргэд өөрсдийн амьдарч буй бүс нутагт ямар үйл ажиллагаа явагдаж байгааг шийдвэр гаргах түвшинд нөлөөлж чаддаггүй нь бодлогын томоохон дутагдал юм. Иймээс хууль батлахаас гадна түүнийг чанд мөрдүүлэх, ил тод байдлыг хангах, иргэдийн оролцоог бодитоор нэмэгдүүлэх нь байгалийн баялгийг зохистой ашиглахад зайлшгүй шаардлагатай гэж би үздэг.Байгалийн баялгийг зохистой ашиглах асуудал нь нийгмийн шударга ёс, хүний эрхтэй шууд холбоотой. Уул уурхайн бүс нутагт амьдарч буй иргэдийн эрүүл мэнд, амьжиргаа доройтох тохиолдол бодитой ажиглагддаг. Тоосжилт, усны бохирдол, бэлчээрийн доройтол нь орон нутгийн иргэдийг хот руу шилжихэд хүргэж, нийгмийн тэгш бус байдлыг гүнзгийрүүлж байна. “Баян орон ядуу иргэдтэй байх ёсгүй” гэдэг. Гэвч бодит байдал дээр байгалийн баялаг ихтэй орнуудын зарим нь авлига, буруу бодлогоос болж иргэд нь баялгийн үр шимийг хүртэж чаддаггүй. Үүнийг эдийн засгийн онолд “баялгийн хараал” гэж нэрлэдэг. Монгол Улс ч ийм эрсдэлтэй нүүр тулж байгаа тул алдаагаа давтахгүй байх нь нэн чухал. Энэ асуудлыг шийдвэрлэхэд боловсрол, иргэдийн ухамсар асар чухал.Миний хувьд байгалийн баялгийг зохистой ашиглах асуудал бол зүгээр нэг бодлогын баримт бичиг, хууль дүрмийн тухай сэдэв биш, харин миний ирээдүй, миний амьдрах орчны тухай асуудал юм. Хэрвээ бид өнөөдөр ашиг орлогын төлөө байгалиа хайр найргүй ашигласаар байвал маргааш би, миний үеийнхэн, миний үр хүүхдүүд сүйрсэн байгальтай нүүр тулах вий гэсэн айдас надад төрдөг. Ус нь ширгэж, бэлчээр нь доройтож, агаар нь бохирдсон эх оронд амьдрах ирээдүйг би хүсэхгүй байна. Заримдаа “энэ бол томчуудын, төр засгийн асуудал” гэж бодох нь амархан. Гэвч би ингэж бодох нь өөрөө хамгийн том алдаа гэж үздэг. Учир нь өнөөдрийн шийдвэрүүд маргаашийн миний амьдралыг тодорхойлно.Хэрвээ бид байгалийн баялгийг ухаалгаар ашиглахгүй бол ирээдүйд эдийн засгийн ашиг ч үгүй, эрүүл орчин ч үгүй хоосон нутаг л үлдэнэ. Би ирээдүйд байгалийн сүйрлийг хүлээж авах бус, харин байгальтайгаа зохицон амьдарч буй Монголыг харахыг хүсдэг. Тиймээс миний бодлоор байгалийн баялгийг хамгаалах нь зөвхөн төрийн үүрэг бус, иргэн бүрийн ухамсрын асуудал юм. Өнөөдөр бид жижиг мэт санагдах буруу сонголтуудыг хийсээр байвал маргааш түүнийхээ үр дагаврыг зайлшгүй амсана. Харин одоогоос зөв бодлого, зөв хандлага, зөв ухамсрыг сонгож чадвал байгалийн баялаг маань хараал биш, харин ирээдүйн боломж болж чадна. Би ирээдүйд “яагаад бид тухайн үед анхаараагүй юм бол” гэж харамсахыг хүсэхгүй. Харин “бид алдаагаа ойлгож, засаж чадсан” гэж хэлэх Монголд амьдрахыг хүсэж байна. Энэ бол миний итгэл, миний сонголт, миний ирээдүйн төлөөх байр суурь юм. Байгалийн баялгийг зөв ашиглах, хамгаалах ойлголтыг бага наснаас нь төлөвшүүлбэл ирээдүйд хариуцлагатай иргэн бий болно. Мөн орчин үеийн технологийг ашиглан байгальд ээлтэй олборлолт, нөхөн сэргээлтийг бодитоор хэрэгжүүлэх шаардлагатай.Эцэст нь хэлэхэд, Монгол Улсын жинхэнэ баялаг бол зөвхөн газрын доорх нөөц биш, харин түүнийг ухаалгаар ашиглаж чаддаг ухамсартай иргэд, зөв бодлого, шударга тогтолцоо юм. Хэрвээ бид байгалийн баялгаа зохистой ашиглаж чадвал өнөөдрийн ашиг төдийгүй маргаашийн баталгаа болно. Тиймээс байгалийн баялгийг зохистой ашиглах нь сонголт биш, үе үеийн өмнө хүлээсэн хариуцлага гэж би итгэдэг. Харин үл хайхран, алдаагаа давтсаар байвал ирээдүй үе маань биднийг уучлахгүй. Иймд төр засаг ил тод, хариуцлагатай бодлого хэрэгжүүлэх, хувийн хэвшил байгальд ээлтэй технологи нэвтрүүлэх, иргэн бүр байгаль хамгаалах ухамсраа дээшлүүлэх цаг аль хэдийн иржээ.“Нэг хүний жижиг үйлдэл үнэ цэнгүй мэт боловч олон хүний нэгдсэн ухамсар том өөрчлөлтийг бий болгодог. Тиймээс өнөөдрөөс эхлэн байгалийн баялгийг хайрлан хамгаалах, зөв ашиглах үйлсэд би ч, та ч оролцох ёстой. Ирээдүй хойч үедээ цөлжсөн нутаг бус, сэргэн амилсан байгаль, зөрчил бус шударга тогтолцоо, ядуурал бус боломж үлдээхийн төлөө хамтдаа сонголтоо зөв хийцгээе. Энэ бол сонголт төдий зүйл биш, харин Монгол хүний ухамсар, эх оронч үүрэг юм. Өнөөдөр бид шийдвэр гаргахгүй бол маргааш хэтэрхий оройтсон байх болно. Тиймээс байгалийн баялгаа зохистой ашиглахын төлөө яг одоогоос хамтдаа алхъя.

Анхны Ерөнхийлөгчөө сонгосон,  Улсын Бага Хурлаа байгуулж, шинэ тогтолцоот Засгийн газраа эмхэлсэн, төрийн тамга, төрийн тогтолцоо, байгууламжийг өөрчилсөн, түүхт цагаан сүлдээ залсан, Монголынхоо нийгмийг цоо шинэ замналаар хөгжих бодит нөхцөл, хөрс суурийг тавьсан, монгол хүндээ хүний эрхийн нь эдлүүлсэн “Эцэг хууль”-ийг тогтоон баталсан хүндтэй, гавьяатай эрхмүүдийн “Ардчилсан Үндсэн хууль тогтоогчид” номноо нийтлэгдсэн дурсамжуудаас цувралаар хүргэж байна.Ү.Цэдэнбал: Төрийн сүлдийг тогтоож батлахад ажлын зургаа, газар хувьчлах заалтыг батлахад ажлын гурван өдөр хэлэлцэж байсан  БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 12 дахь удаагийн сонгууль 1990 оны 7 дугаар сарын 29-нд болохоор зарлагдаж Манхан сум нэг тойрог болж, 367 дугаар тойргоос Ардын Их Хурлын депутатыг сонгох болсон юм. Манай тойрогт МАХН-аас миний бие (сум нэгдлийн дарга), Ардчилсан намаас Дамбаравжаа овогтой Нанзаддорж (Манхан сумын 10 жилийн дунд сургуулийн хичээлийн эрхлэгч) нэр дэвшиж өрсөлдөх болсон юмаа. Анх удаа нэр дэвшигчтэй сонгуульд, сонгогчид санал өгөх болсон юм. Шинэ бөгөөд өөрийн хүсэлтээр хүний төлөө саналаа өгөх шинэ боломж бий болсон нь энэ. Сонгогчидтой уулзах уулзалтын хурлыг мал аж ахуйн бригадаар хийж байсан бөгөөд сурталчилгааны үеэр үнэгүй үзвэр үзүүлэх, эд материал тараах зэрэг зохисгүй үйл явдал гарч байгаагүй юм. 7 дугаар сарын 29-нд сонгууль болж нийт сонгогчдын 98 хувь нь саналаа өгч 95 хувийн саналаар би ялалт байгуулж, Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдсон гэсэн үнэмлэхийг гардан авч байлаа. Ардын Их Хурлыг сонгох 12 удаагийн сонгуулиар Ховд аймгаас сонгогдсон 18 депутат Ардын Их Хурлын анхдугаар чуулганд оролцохдоо 1990 оны 9 дүгээр сарын 1-нд онгоцоор явж, 377 дугаар тойргийн депутат Даваабалд гачигдал гарсан учир 9 дүгээр сарын 2-нд онгоцоор очих болсон юм. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 12 дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар хуралдаан 1990 оны 9 дүгээр сарын 3-нд болж хуралдаанаас БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын дарга, 4 орлогч, ерөнхий нарийн бичгийн даргыг сонгосон.1.БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын даргаар 326 дугаар тойргийн депутат Жамбын Гомбожав2.БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын орлогч даргаар 22 дугаар тойргийн депутат Лувсандамбийн Дашням, 55 дугаар тойргийн депутат Цохиогийн Адъяасүрэн, 216 дугаар тойргийн депутат Ойдовын Долгорсүрэн, 83 дугаар тойргийн депутат Хылышийн Хүзкей3.БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Хуралдааны ерөнхий нарийн бичгийн даргаар 323 дугаар тойргийн депутат Чогдоогийн Дашдэмбэрэл нарыг сонгов.Ардын Их Хурал 9 дүгээр сарын 3-наас 11-нийг дуустал хуралдаж, БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, БНМАУ-ын Бага Хурлын дарга, орлогч дарга, нарийн бичгийн дарга, БНМАУ-ын Бага Хурлын гишүүд, Ардын Их Хурлын Байнгын комисс, тэдгээрийн бүрэлдэхүүнийг байгуулж, БНМАУ-ын Засгийн газрын Ерөнхий сайд, Дээд шүүхийн дарга, Ерөнхий прокурорыг томилсон юм. Ардчилсан анхны Үндсэн хуулийн төсөл “Үнэн” сонинд гарч Их Хурлын депутатуудад төсөл ирж тойргийнхоо бүх сонгогчдод таниулан судлуулж, хөдөлмөрчдөөс гарсан саналуудыг нэгтгэн Үндсэн хуулийн эх боловсруулах комисст хүргүүлэх даалгавар ирж бид бүх багийн хөдөлмөрчдийн хурал хийлгэн хэлэлцүүлж гарсан 100 гаруй саналыг нэгтгэн хугацаанд нь хүргүүлж байлаа.1990 оны 10 сард Ардын Их Хурлын 2 дугаар чуулган эхэлж Их Хурлын даргаар 318 дугаар тойргийн депутат Жамбалдоржийн Уртнасан, орлогч даргаар 144 дүгээр тойргийн депутат Цогт-Очирын Лоохууз, 43 дугаар тойргийн депутат Нямжавын Батбаяр нарыг, Үндсэн хуулийн эх баригчаар 396 дугаар тойргийн депутат Бирагийн Чимидийг баталсан юм. Ингээд ардчилсан Үндсэн хуулийг боловсруулан батлах ажилд Ардын Их Хурлын 430 депутат 76 хоног, 7 хоногт 1 өдрийн амралттай, ажлын 3-4 өдөр орой 8-10 цаг хүртэл хэлэлцэн байж баталсан хамтын бүтээл гэж би ойлгодог. Үндсэн хуулийн заалт нэг бүрийг хэлэлцэхдээ эхлээд асууж танилцан дараа нь саналаа хэлээд нэмэх буюу хасах санааг томъёолон оруулж хэлэлцүүлдэг байлаа. Зарим заалтын талаар холбогдох эрдэмтдийг ирүүлж яриулж, асууж тодруулж бүлгээрээ цуглан хэлэлцдэг байсан юм.Депутатуудын хуралд оролцох оролцоо маш идэвхтэй байснаас гадна хуралд оролцохгүй тохиолдол бараг гардаггүй байсан. Өглөө, өдөр, орой бүр аймгийн бүлгийн ахлагч нар депутатуудыг нэрээр нь бүртгэдэг байсан.Төрийн сүлдийг тогтоож батлахад ажлын зургаан өдөр, газар хувьчлах заалтыг батлахад ажлын гурван өдөр хэлэлцэж байсан юм.Д.Пүрэвдорж: АИХ-ын чуулганы түүхэнд анх удаа он дамжиж олон хоног хуралдаж, үзэл бодлоо уралдуулан маргаж, мэтгэлцэж, завсарлага авч, зөвшилцөн байж шинэ Үндсэн хуулийг баталсан1990 он бол манай дотнын анд, мөнхийн хөрш ЗХУ болон баруун Европын орнуудад өрнөсөн өөрчлөн байгуулалтыг 70 жил улс орноо дангааpaa удирдсан МАХН (МАН) үндэснийхээ онцлогт тохируулан бүтээлчээр хэрэгжүүлж эхэлсэн үе байлаа.Социализмын бүтээн байгуулалтын он жилүүдэд сумын Ардын Хурлын Тэргүүлэгчид, гүйцэтгэх захиргааг хөдөө аж ахуйн нэгдэл, Сангийн аж ахуйн дарга нар хавсран удирдаж байсан тогтолцоог халж, бие даасан даргатай болгосон нь орон нутгийн өөрийн удирдлага, засаг захиргааг аж ахуйн хараат байдлаас салгасан ихээхэн ач холбогдолтой цаг үеэ олсон түүхэн үйл явдал болсон юм.АИХ-ыг сонгох 12 дахь удаагийн сонгуульд олон намын төлөөлөл, бие даагчид ардчилсан зарчмаар, булхай луйваргүй, шударгаар өрсөлдөж430 депутат сонгосны 19 депутат нь шинэхэн ажлаа авсан сумын Ардын Хурлын тэргүүлэгчид, Гүйцэтгэх захиргааны дарга нар байв.АИХ-ын чуулганы түүхэнд анх удаа он дамжиж олон хоног (76 хоног) хуралдаж, үзэл бодлоо уралдуулан маргаж, мэтгэлцэж, завсарлага авч, зөвшилцөн байж шинэ Үндсэн хуулийг батлалцаж, байнгын ажиллагаатай парламент-Улсын Бага Хурлыг байгуулан Ерөнхийлөгч, Улсын Багa Хурлын дарга, Дээд шүүхийн дарга нарыг сонгож, Засгийн газрын Ерөнхий сайд, улсын прокурор нарыг томилж явснаараа бахархаж явдаг юм.Бидний баталсан Үндсэн хуулийн үзэл баримтлалын дагуу улс орон маань ардчилал, шинэчлэл, зах зээлийн эдийн засгийг сонгож дэлхий нийтийн чиг хандлагын дагуу өөдлөн дэвжиж, цэцэглэн хөгжсөөр байна.Т.Санжаа: Миний аав өмнөх Үндсэн хуулийг батлалцаж байсан бол би ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлан гаргах депутат болсон1. Ардын Их хурал хуралдаж ардчилсан Үндсэн хуулийн төслийг хэлэлцэж, байхад депутат нөхдийн минь хүн бүрийн сэтгэл санаа зарим үед их догшин хурц байж бодсоноо илэн далангүй чөлөөтэй хэлж, олон асуудал дээр марган, мэтгэлцэж, тэмцэлдэн уйгагүй ярилцан хатуу, зөөлөн аясаар хандан байж эцсийн эцэст олонхоор гар өргөн шийдвэрлэж, үр дүнд хүрч хуулиа батлан гаргасан нь 476 депутатын минь гавьяа гэж дурсан боддог.2.Хууль хэлэлцэж байх энэ үед ард иргэдийн минь дунд ялангуяа улаанбаатарчуудын дунд сэтгэл зүйн ихээхэн хөдлөл, сонирхол, задрал үүсэж сэхээтнүүд, албан хаагчдын дотор шинэ чөлөөт бодол урган гарч чөлөөт бодол, мөрөөдөл төрөх хандлагатай байсан санагддаг юм. Үүнд: Урьд өмнө хэрэгт холбогдож шийтгэгдэж байсан, төр засаг, хууль хяналтын байгууллагуудад гомдсон цөөн хэсэг хүмүүс талбайд сууж, өөрсдийн бодол саналаа Их Хуралд ирэлхийлэхийг хүсэж, зарим нэг албан хаагч хүмүүс өөрсдийн удирдлагууд ба байгууллагуудынхаа үйл ажиллагааг буруутган үнэн, худал нь мэдэгдэхгүй мэдээллийг өгч, депутатуудын бодол, санааг үймүүлэх хандлага гаргахыг оролдож байсан даа. Их Хурал талбайд сууж цугласан иргэдийн хүсэл бодлыг хүндэтгэн үзэж, депутатуудаасаа тусгай төлөөлөгч гарган томилж, тэднийхээ ажлын тайланг сонсож шийдвэрлэж байсан л даа.3.Миний аав Түвдэн үүний урьдах Үндсэн хуулийг батлан гаргахад төлөөлөгчөөр оролцож байсан юм. Би энэ ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлан гаргахад депутат болон оролцож байгаа маань надад дурсгалтай байдаг юм.4.Үндсэн хуулийн төслийг олон хоногоор хэлэлцэж суухад би олон асуудал дээр өөрийнхөө хэмжээнд чадах ядахаараа сэтгэн бодож, нөхдийнхөө хэлсэн, ярьсан саналуудыг нэгтгэн дүгнэж, өөрийн саналаа олон удаа хэлж нэмэрлэж суусан билээ. Эдгээрээс мал сүргийг төрийн хамгаалалтад байлгах талаар дөрвөн удаа саналаа хэлж тайлбарлан тэмцэж байсан минь хэрэгжиж олонхийн санал авч батлагдсаныг дурсан бодож явдаг. Энэ асуудал зөв байсан нь одоо амьдралд улам бүр мэдрэгдэж улсын минь эдийн засгийн чухал салбар "мал аж ахуй" гэдэг нь хэн бүхэнд тодорхой байна гэж бодож байна.5.Улсын сүлдний загварыг хэлэлцэн батлахад ихээхэн маргаан тэмцэл гарч олон хоног хэлэлцэж, цоо шинээр загвар зураг гаргуулан шүүлгэж олон хүмүүс, олон сэтгэлгээгээр ярьж байж одоогийн загварыг тогтоосон нь ихээхэн дурсамжтай мөртлөө тийм сайн болж чадаагүй санагддаг.6.Хууль хэлэлцэж байхдаа Дөрөвдүгээр бүлэг 57 зүйлийн 1 дүгээрт нутаг дэвсгэр, засаг захиргааны нэгжийн тухай зүйлд хот гэдэг үгийг байлгах гэж бодож саналаа олон удаа хэлж байсан боловч олонхын саналаар хасагдсан билээ. Энэ талаар хожим нь Их Хурлын дарга байсан депутат асан Энэбиш гуай олон удаа ярьж саналаа хэлж ,хот гэдэг үгийг байлгах гэж тэмцэж байсныг санан дурсаж байна. Хот гэдэг үгийг хассан нь үнэхээр алдаа болсон нь одоо амьдралд тодорхой болж байгааг хүн бүхэн мэдэж байгаа шүү дээ.7.Их Хурал хуралдаж байх үедээ Улсын ардын хянан шалгах хороог татан буулгасан нь ихээхэн алдаа болсон гэж би бодож явдаг. Энэ нь төр, нийгэм, эдийн засгийн задралын үед ард нийтийн хяналт байхгүй болж, улс нийгмийн цаашдын хөгжилд муугаар нөлөөлсөн гэж би бодож явдаг. Ялангуяа одоогийн улс төрийн тогтолцоо хөгжилд үнэхээр нийтийн хяналт үгүйлэгдэж байна шүү дээ. Ард нийтийн хяналт байхгүй байгаа байдал хуулийн цоорхойг ашиглаж, өмч хувьчлалыг бодлогогүй явуулснаас болж эх үүсвэр нь тавигдсан эдийн засгийн задралаас болж нийгэмд баян, хоосны ихээхэн ялгарал явагдаж байна.8.Их Хурлын депутатаар сонгогдож ирсэн 476 хүн маань олон төрлийн мэргэжил, боловсролтой, үзэл бодолтойгоос гадна янз бүрийн ажил хүмүүжилтэй хүмүүс байсан нь хурлын эхний үед сүрхий илэрч байсан боловч хуралдах явц дундаа өөр өөрсдийн ухаанаараа хүмүүжин ухаарч, идэвхжин суралцаж нэгдэн асуудалд чиглэлтэй ухаалгаар хандаж чаддаг болж хөгжин төлөвшиж ирсэн нь эцсийн эцэст "хууль” батлагдан гарах нөхцөлийг бүрдүүлж өгсөн гэж би бодож, дурсан санаж байна.Эх сурвалж: Ардчилсан Үндсэн хууль тогтоогчид /2012 он/

Хойд төрөл гэж байдаг уу? гэх сонирхолтой сэдвээр ярилцжээ....

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар захирамж гаргаж, шинжлэх ухааны салбарын тэргүүлэх 20 гаруй эрдэмтэн, судлаач, экспертүүдээс бүрдсэн "Хөгжлийн бодлогын зөвлөл" (орон тооны бус) байгууллаа. Уг зөвлөл нь ирэх таван жилийн үндсэн чиглэлд туссан зорилтуудыг зөвхөн төрийн ачаа гэж харахгүйгээр, хувийн хэвшлийн оролцоо, хөрөнгө оруулалттай нийцүүлэн хэрэгжүүлэх оновчтой стратеги, шийдлийг боловсруулах зорилготой юм.Эдийн засаг, нийгмийн хөгжил, техник технологийн инноваци, байгаль орчин, хот байгуулалт, гэр бүл, залуучууд гэсэн чиглэлүүдээр шийдэл санал болгох бөгөөд зөвлөл анхны уулзалтаа даваа гарагт хийж, мэдээлэл солилцлоо.  Хөгжлийн бодлогын зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд шинжлэх ухааны салбарын эрдэмтэн, судлаачдаас гадна УИХ-ын арав гаруй гишүүн багтжээ. Уг зөвлөл орон тооны бус учраас төсвөөс ямар нэг байдлаар санхүүжилт гаргахгүй юм. Г.Занданшатар: Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлт тогтвортой байх ёстой. Энэ хүрээнд үндсэн зургаан чиглэлээр салбар бүрийн төлөөллүүд шийдэл санал болгоно. Нийтийн эрх ашгийг хангахуйц, амьдралд хэрэгжих боломжтой шийдэл санаа бүрийг ажил хэрэг болгох зарчим баримтална. 

Монгол Улсад шүүхийн бус журмаар эвлэрүүлэн зуучлах ажиллагааны эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох, эвлэрүүлэн зуучлах төрийн бус байгууллагын үйл ажиллагааны талаар нарийвчилсан зохицуулалтыг бий болгох, институцийн бүтэц болон практик хэрэглээг сайжруулах, тэр дундаа эдийн засаг, бизнесийн салбарын хөгжилд нийцүүлэн арилжааны маргааныг түргэн шуурхай шийдвэрлэх хэрэгцээ шаардлага, хувийн эвлэрүүлэн зуучлалын шинэчлэлийн арга замын талаар Улсын Их Хурлын гишүүд, холбогдох албаны хүмүүс, иргэдэд мэдээлэл хүргэх, санал солилцох хэлэлцүүлгийг 2025 оны 12 дугаар сарын 01-ний Даваа гарагт 13:30-17:30 цагийн хооронд  Төрийн ордонд зохион байгуулна.Бүртгэл: Хэлэлцүүлэгт оролцох иргэд постер дээрх QR кодыг уншуулан бүртгүүлнэ үү. Бүртгэл 2025 оны 11 дүгээр сарын 30-ны 18:00 цаг хүртэл үргэлжилнэ.Лавлах утас: 51-262727“Эвлэрүүлэн зуучлалын эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох нь” сэдэвт олон улсын онол, практикийн хэлэлцүүлэгт Улсын Их Хурлын гишүүд, Улсын Дээд шүүх, Шүүхийн ерөнхий зөвлөл болон Эвлэрүүлэн зуучлагчдын зөвлөл, Шүүхийн академи, Хууль зүй, дотоод хэргийн яам, Хууль зүйн үндэсний хүрээлэн, Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газар, Монголын Хуульчдын холбоо, Монголын Өмгөөлөгчдийн холбоо, Монголын Нотариатчидын Танхим, Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим, Монголын Олон Улсын Арбитр, Монголын банкны холбоо, Банк бус санхүүгийн байгууллагын холбоо, хуулийн сургуулийн эрдэмтэн судлаач, иргэний нийгмийн төлөөлөл оролцоно.  Оролцогчдын талаарх мэдээлэл: Оролцогч, ажиглагчийн тоо танхимын багтаамжаас шалтгаалан хязгаартай тул хүсэлт ирүүлсэн дарааллаар баталгаажуулна.Жич: “Монгол Улсын Төрийн ордны хамгаалалт, үйлчилгээний журам”-д заасны дагуу сонсголд оролцогчдыг иргэний үнэмлэхийг үндэслэн албаны болон үндэсний хувцастай Төрийн ордонд нэвтрүүлнэ. АЖЛЫН АЛБА

Угаарын хий буюу нүүрсхүчлийн дутуу исэл нь нүүрс, мод зэрэг бидний өдөр тутамдаа хэрэглэдэг органик нэгдлүүдийн дутуу шаталт, автомашины болон тамхины утаанаас үүсдэг. Үнэргүй, өнгөгүй шинж чанартай учраас угаартах эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг. Тодруулбал, зуухны битүүмж алдагдах, ядангийн сойлтыг хаах, яндан, пийшинг хөөлөхгүй байх зэрэг голлох шалтгаанаас угаарын хий үүсэж, аюултай нөхцөлд хүргэдэг байна.Угаарын хий хэрхэн үүсдэг вэТүлш дутуу шатах үедПийшин зуухны хаалтыг бүрэн хаахадЯндангаа авч, өрхөө бүтээхэдПийшин зуухны бүрэн бүтэн байдал алдагдах үедЯндан хэт намд байрлаж таталт муудахад үүсдэг.Тиймээс угаарын хийн эрсдэлээс сэргийлж, дараах арга хэмжээг тогтмол мөрдөж дадаарай.Түлш бүрэн шатаж дуусаагүй байхад яндангаа авч, өрхөө бүтээхгүй байхЯндан зуухны битүүмжлэлийг тогтмол ашиглахУгаарын хий мэдрэгчийг зааврын дагуу зөв ашиглахГалын аюулгүй байдал хангасан цахилгаан хэрэгсэл ашиглахГэр, байшингаа сайтар дулаалахАгаар сэлгэлтийг тогтмол хийж хэвшээрэй. Эдгээр алхмыг сайтар мөрдвөл угаарын хийн улмаас үүсэх эрсдэлийг бууруулж, хүүхэд болон гэр бүлийн амь нас, эрүүл мэндийг бүрэн хамгаалах боломжтой.

Хүйтний улирал эхэлж байгаатай холбогдуулан жолооч та өвлийн дугуйгаа сольж, өөрийн болон бусдын эрүүл мэнд, эд хөрөнгийг болзошгүй эрсдэлээс хамгаалахыг зөвлөж байна. Өвлийн дугуй нь цас мөстэй замд барьцалдах чадвар сайтай. Бусад төрлийн дугуйтай харьцуулахад халтиргаатай замд автомашины зогсох чадварыг 30-40 хувиар нэмэгдүүлдэг. Мөн өвлийн дугуйны арзгар хээ, ховил нь цастай замд туулах чадварыг сайжруулдаг. Иймд хүйтний улирал эхэлж байгаатай холбогдуулан зуны дугуйгаа өвлийн дугуйгаар сольж замын хөдөлгөөнд оролцохыг зөвлөж байна.Зуны дугуй нь хүйтнийг тэсвэрлэх чадвар муутай бөгөөд хөлдөх, халтирах эрсдэлтэй. Ингэснээр зам тээврийн осол ихээр гарах нөхцөл бий болдог. Иймд жолооч та автомашиныхаа өвлийн бэлтгэлийг сайтар хангаж замын хөдөлгөөндөө анхаарал болгоомжтой оролцоно уу.Мөн явган зорчигч зам хөндлөн гарахдаа явган хүний гарцаар гарч, анхааралтай зорчихыг зөвлөж байна.

Монгол-Солонгосын стратегийн IV форум Төрийн ордонд боллоо. Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд Н.Учрал нээж үг хэлэв. Тэрбээр Монгол-Солонгосын стратегийн IV форумд оролцогчдод илгээсэн Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын мэндчилгээг сонордуулсан юм.Ерөнхий сайд мэндчилгээндээ “Энэхүү форум нь хоёр орны стратегийн түншлэлийн чиг хандлагыг тодорхойлох, хамтын ажиллагааны шинэ боломж, нөөцийг нээн тодорхойлох, хэлэлцэх онцгой ач холбогдолтой. Эдийн засгийн уялдаа холбоо, ногоон эрчим хүч, дижитал шилжилт, боловсролын солилцоо бол бидний ирээдүйн хамтын ажиллагааны гол тулгуур байх учиртай. Монгол Улс сэргээгдэх эрчим хүчний асар их нөөцөө бүс нутагт түгээх, Солонгосын дэвшилтэт технологи, хөрөнгө оруулалттай уялдуулан хэрэгжүүлэх бодлого баримталж байна. Энэ нь зөвхөн хоёр орны төдийгүй, Зүүн хойд Азийн эрчим хүчний аюулгүй байдалд чухал хувь нэмэр оруулна” хэмээн онцолжээ.Монгол-Солонгосын стратегийн IV форумаар “Сэргээгдэх эрчим хүч, төвлөрсөн дулаан хангамж”, “Экологийн нөхцөл байдал болон уур амьсгалын өөрчлөлт” гэсэн хоёр үндсэн сэдвийн хүрээнд Монголын макро эдийн засгийн бодлого, хөрөнгө оруулалтын орчны тухай, Сэргээгдэх эрчим хүчний өнөөгийн байдал, хөгжлийн чиг хандлага, “Тэрбум мод” Үндэсний хөтөлбөрийн төлөвлөлт, хэрэгжилт, Шороон болон элсэн шуурганаас үүдэлтэй хөрсний доройтлын эсрэг экологийн нөхөн сэргээлт хийхэд тулгарч буй бэрхшээл, сургамж, Хөвсгөл аймгийн эрчим хүчний эх үүсвэрийн өнөөгийн нөхцөл болон цахилгаан хангамжийн тухай, Уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас хэмжээ нь буурч буй Солонгосын мөнх ногоон шилмүүст ой мод болон дасан зохицох арга хэмжээ зэрэг сэдвээр хоёр улсын төрийн захиргааны төв байгууллага болон их сургуулийн судлаачид, эрдэмтэд илтгэл тавьж хэлэлцүүллээ.Хэлэлцүүлгийн үеэр Монголын эрчим хүчний салбарын өнөөгийн байдал, ирээдүйн чиг хандлага, сэргээгдэх эрчим хүчний нөөц, эрчим хүч экспортлох боломж, сэргээгдэх эрчим хүчний салбар дахь БНСУ-ын туршлага, өндөр технологийг нэвтрүүлэх, уур амьсгалын өөрчлөлт, экологийн доройтлын эсрэг хоёр улсын төрийн болон төрийн бус байгууллагуудын түвшинд хамтарч ажиллаж буй туршлага, цаашдын боломжуудын талаар ярилцав.Форумд оролцсон БНСУ-ын төлөөлөгчид экологийн доройтол, уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг хоёр улсын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх, төсөл, хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлэхийн тулд дундын платформ буюу Төрийн бус байгууллагуудын сүлжээ байгуулах санал гаргасныг оролцогчид дэмжлээ. НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенцын талуудын XVII бага хурал 2026 оны наймдугаар сард Монгол Улсад болно. Энэ хурлын бэлтгэл ажлын хүрээнд Монгол-Солонгосын стратегийн форумыг зохион байгуулагч хоёр тал хамтран ажиллах сонирхолтой байгаагаа илэрхийлэв.

Аялагч Б.Мөнхцэлмэгийн Балба улсад зорчсон бичлэгийг толилуулж байна. 

Youtuber PHY -ийн бэлтгэсэн Монголд Counter Strike тоглоом хэрхэн хөгжиж, ямар зам туулж, ямар хэмжээнд хүрээд байгаа талаар сонирхолтой контентыг хөрвүүлэн түгээх зөвшөөрлийг нь аван монгол хэл дээр орчуулан дуу оруулж толилуулж байна....

Нойр булчирхай өвдөх шалтгаан, шинж тэмдэг болон ямар хоолны дэглэм баримтлах талаар хэрэгтэй мэдээлэл хүргэе.Сүүлийн үед хүмүүсийн архины хэт их хэрэглээ, буруу хооллолт, сэтгэл санааны тогтворгүй байдал, стресс зэргээс шалтгаалан нойр булчирхайн үрэвсэлт өвчнөөр өвчлөгчдийн тоо эрс нэмэгдэх болжээ. Нойр булчирхай гэдэг нь ходоодны доор байрлах нэгэн цул эрхтэн юм. Нойр булчирхай нь хоол боловсруулах эрхтэн тогтолцоо болон энергийн тогтмол солилцоонд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байна. Тодруулбал, нойр булчирхайн шүүрэл нь гэдсэнд уураг, өөх, нүүрс усыг боловсруулахад тусалдаг бол даавар нь цусан дахь сахарын хэмжээг зохицуулдаг байна. Панкреатит буюу Нойр булчирхайн үрэвслийн шалтгаан: Нойр булчирхайн үрэвслийн хамгийн гол шалтгаан нь архи хэтрүүлэн хэрэглэх зуршил болон цөсний чулуутай болсноос болдог.Бусад шалтгаанууд* Ходоод 12 нугалаа гэдэсний шархлаа* Элэг цөсний өвчин* Хэт хурц, өөх тостой хоол хэрэглэх* Нэг дор хэт идэхНойр булчирхайн үрэвслийн үед хоолыг зөв сонгон хэрэглэх нь маш чухал юм.Үүнд: Мах, загас, ээдэм зэргийг бага хэрэглэж, уургийн хэрэглээг нэмэгдүүлж болно. Амархан шингэдэг нүүрс ус болох элсэн чихэр, зөгийн бал, чихэрлэг зүйлийг бага хэрэглэнэ. Ходоодны шүүсний ялгаралтыг ихэсгэдэг төрөл бүрийн мах, загас, ногооны шөл хандыг хэрэглэхгүй байхХодоодны салст бүрхэвчийг цочроохгүй бантан, зутан, нухаш байдлаар хоолыг бэлтгэнэ. Нэг дор хэт их идэхээс зайлсхий. Өвчин олон дахисан, өвчний хурцдалын үед хооллох тоог багасгах ба зарим үед 1-2 хоног хоолыг бүрэн хорино.Нойр булчирхайн үрэвслийн шинж тэмдэг:Хоол идсэний дараагаар аюулхай орчимд өвдөлт ихээр мэдрэгдэнэ. Мөн баруун зүүн хавирга доогуур өвдөж, нуруу руу өвдөлт өгдөг. Зарим тохиолдолд зүрхний орчимд зүрх дэлсэж буй мэт өвдөлт өгдөг байна. Үүнээс гадна өвдөлт урагш бага зэрэг тонгойж бөгтийх болон суух үед багасдаг байна. Харин гэдрэг харж хэвтэхэд өвдөлт улам нэмэгдэнэ.Өвдөлтөөс гадна биед илрэх шинж тэмдэг нь гүйлгэх, гэдэс дүүрэх, хэхрэх, дотор муухайрах, үе үе бөөлжих, хоолонд дургүй болох болон өтгөний хэмжээ ихсэж, эвгүй үнэртэй болдог.Нойр булчирхайн үрэвслийн хор хөнөөл:Панкреатит буюу нойр булчирхайн үрэвсэл нь хурц /хурдан идэвхтэй/ ба архаг /удаан сул/ хэлбэрээр явагддаг. Хүндэрвэл нойр булчирхай хагарч үхлийн аюултай хэвлийн гялтангийн үрэвсэл болдог бол архаг үрэвсэл нь чихрийн шижин үүсэх шалтгаан болдог байна.Хэрэв таны биед дээр дурдсанчлан шинж тэмдэг илэрвэл яаралтай эмнэлэгт хандах хэрэгтэй бөгөөд үнэхээр нойр булчирхайн үрэвслээр өвчилсөн эсэхээ оношлуулахын тулд ходоод гэдэсний эмчид лабораторийн болон тусгай багаж төхөөрөмжийн шинжилгээнүүд өгч мэдэх боломжтой юм. Үүний дараагаар танд тохирсон эмчилгээг хийх болно. Нойр булчирхайн үрэвслийн эмчилгээ:* Өвдөлт намдаах* Сэтгэл зүйн болон нийгмийн дэмжлэг* Архи хорих* Нойр булчирхайн шүүрэл дарангуйлах эмчилгээг эмнэлзүйн шинжийг харгалзан тохируулж хийнэ.* Фермент нөхөх /ферментүүдийн үйлчилгээ ходоодны давсны хүчилд сулардаг, ходоодны хүчил бууруулах эмүүдтэй хавсарч хэрэглэнэ. Ферментүүд нь хоол тэжээлийг нарийн гэдсэнд хоол боловсруулалтад оролцоход бэлэн жижиглэсэн байдалтай байх ёстой. Энэ дагуу хооллохоос 15-20 минутын өмнө уух хэрэгтэй/* Дурангаар нойр булчирхай сувгийн нарийслын үед сэтгүүрдэх* Дотоод шүүрлийн үйл ажиллагаа нөхөх, сахар бууруулах эмчилгээг дотоод шүүрлийн эмчийн хяналтад хийдэг.* Тэжээлийн дутагдлыг нөхөх. * Уураг амин хүчил, судсаар тэжээл, гэдэсний бичил нянгийн орчинг засах эмчилгээг хийнэ.Нойр булчирхайн үрэвслийн үед дагах хоолны дэглэм:Нойр булчирхайн үрэвслийн үед дараах хоолны дэглэмийг баримтална. Үүнд:* Шарсан, хуурсан, хайрсан хоол идэхгүй чанасан, жигнэсэн хоол идэх* Өдөрт бага багаар 5-6 удаа хооллох* Давс багатай хоол идэх* Хурц амттай, өөх тос ихтэй хоолноос татгалзах* Хэт халуун, хэт хүйтэн, хоносон хоол хэрэглэхгүй байх* Орой унтахаас 2 цагийн өмнө хоол идсэн байх Нойр булчирхайн үрэвслийн үед хүнсэндээ хэрэглэх болон хязгаарлах бүтээгдэхүүнүүд:Махны төрөл* Хэрэглэх: Өөхгүй үхрийн мах, өөхгүй хонины мах, загасны мах, хальсгүй тахианы мах, өндөг* Хязгаарлах: Өөх ихтэй малын мах, дотор мах (элэг, бөөр..г.м), хиам, зайдас, гахайн мах, утсан давсалсан бүтээгдэхүүнГурил будааны төрөл* Хэрэглэх: Улаан буудайн 1, 2-р гурил, цагаан талх, содгүй нарийн боов, жигнэмэг, цагаан будаа,* Хязгаарлах: Тослог ихтэй нарийн боов, шинэ талх, содтой хөөлгөж, исгэсэн давстай гурилан бүтээгдэхүүнӨөх тосны төрөл* Хэрэглэх: Ургамлын тос, оливын тос, цөцгийн тос* Хязгаарлах: Малын өөх, майонез, өөхөн тос, цагаан тос, шар тосНогооны төрөл* Хэрэглэх: Бүх төрлийн хүнсний ногоо, Төмс, шар лууван, улаан манжин, цэцэгт байцаа, огурцы, улаан лооль* Хязгаарлах: Дарсан даршилсан ногоо, түүхий ногоо, шар манжинЖимсний төрөл* Хэрэглэх: Бүх төрлийн жимсний нухаш, (алим нухаш хэлбэрээр) * Хязгаарлах: Лаазалсан жимснүүд, шинэ жимсСүүний төрөл* Хэрэглэх: Тослог багатай сүү цагаан идээ, шинэ тараг, сүү, шинэхэн ээдэм,* Хязгаарлах: Тос ихтэй сүүн бүтээгдэхүүн, хуршсан өрөм, хайлмаг, исгэлэн сүүн бүтээгдэхүүнБусад* Хэрэглэх: Шингэн хар цай* Хориглох: Шоколад, кофе, какао, хийжүүлсэн ундаа, согтууруулах ундаа, хоол амтлагчНойр булчирхайн үрэвслийг эмчлэх ардын эмчилгээний аргаНойр булчирхайн өвчнийг /панкреатит/ хонины салбант сархинагаар бүрмөсөн эмчилдэг.Материал: Хонины салбант сархинаг 7 ширхэг / заавал хониных/Бэлдэх ажиллагаа: Баасыг жирийн аргаар цэвэрлэнэ. /зумлахгүй/ Нэг сархинагийг уртааш нь тэнцүү гурав хуваана. Нэг удаа хэрэглэхдээ 1\3 хэсэг сархинагийг 250гр усанд хийж 200гр болтол буцалгаж болгоно.Хэрэглэх: Болгосон сархинагийн шөлөө унтахын өмнө орондоо орж байгаад сархинагаа шөлтэй нь хамт халуунаар нь хүртээд унтана. Долоо хоног ингэж хэрэглэнэ. Дараа нь долоо хоног завсарлана. Дараа нь 2 долоо хоног үлдсэн сархинагаа дээрх аргаар 14 хоног алгасахгүй хэрэглэнэ.Дэг: Эмчилгээний хугацаанд усанд орж болохгүй. Норж даарч болохгүй. Эмчилгээний хугацаа дууссанаас хойш 2 долоо хоногт энэ дэгээ үргэлжлүүлнэ. Зөвхөн нойтон алчуураар хөлөө арчиж болно.Үр дүн: Энэ эмчилгээгээр нойр булчирхайн өвчний асуудал бүрэн шийдэгдэнэ. Юуг яаж идэх, ууж байсан, тэрийгээ айлгүй идэж ууж байж болно. Тэгэхдээ мэдээжийн хэрэг жор дэгээ яг баримталсан тохиолдолд шүү дээ.Эх сурвалж: М.Норов