НИЙГЭМ

Улсын Их Хурлын даргын 2025 оны 523 дугаар захирамжаар Боловсрол, шинжлэх ухааны асуудлаар санал, дүгнэлт гаргах, холбогдох хууль тогтоомжийн төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг байгуулагдсан. Энэ хүрээнд Улсын Их Хурлын гишүүн А.Ундраа /2026.02.26/ Хөвсгөл аймгийн Баянзүрх сумын ерөнхий боловсролын сургуулийн нөхцөл байдалтай танилцаж, сургуулийн орчинд үнэлгээний баг ажиллууллаа.Тус сургууль 2017 онд ашиглалтад орсон бөгөөд барилга угсралтын явцад тухайн орчны хөрсний онцлог, цэвдгийн нөхцөлд тохирсон төлөвлөлт хангалтгүй хийгдсэнээс шалтгаалан барилгад цууралт үүсэж, сургалт, боловсролын үйл ажиллагааг хэвийн явуулах боломжгүй болжээ.Дээрх нөхцөл байдалтай холбогдуулан 900 гаруй сурагчийг стандартын шаардлага хангасан орчинд сурч, боловсрох боломжоор хангах чиглэлээр шинжлэх ухааны үндэслэлтэй зөв шийдэл боловсруулах талаар ажлын хэсэг анхааран ажиллаж байна гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээллээ.

Чингэлтэй дүүргийн 1 дүгээр хорооны нутаг дэвсгэрт байрлах нийслэлийн Ерөнхий боловсролын 23 дугаар сургуулийн усан бассейн бүхий спорт заалны барилга угсралтын ажил дуусаж, улсын комисс хүлээн авлаа. Нийслэлийн төсвийн хөрөнгө оруулалтаар баригдсан энэхүү барилга нь тэнхлэгээрээ 34 х 36 метр хэмжээтэй, нийт 2448 м.кв талбай бүхий хоёр давхар барилга юм. Нэгдүгээр давхартаа олон улсын стандартад нийцсэн 25м х 8.8м хэмжээтэй усан бассейн, багшийн болон эмчийн өрөө, эрэгтэй, эмэгтэй хувцас солих өрөө, шүршүүр, ариун цэврийн өрөө, техникийн зориулалтын өрөөнүүдийг иж бүрнээр нь барьсан.Хоёрдугаар давхрын спорт заал нь олон улсын стандартад нийцсэн шал, гэрэлтүүлэг, тоног төхөөрөмжөөр бүрэн тоноглогдсон. Ингэснээр сурагчид стандартад нийцсэн, тохилог орчинд суралцаж, усан спортоор хичээллэх боломж бүрдэж байна. Мөн усан бассейны усыг зориулалтын шүүлтүүрийн систем болон робот цэвэрлэгч ашиглан тогтмол цэвэрлэж, ариун цэвэр, эрүүл ахуйн шаардлагыг ханган ажиллуулж байгаа онцлогтой. Тус бүтээн байгуулалтыг “Гэрэлтжин” ХХК гүйцэтгэж, нийслэлийн Хөрөнгө оруулалтын газар захиалагчийн техник хяналтыг хэрэгжүүлэн ажиллалаа.

Монгол Улсын Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг болох Усны газар болон БНЭУ-ын Kalpataru Projects International Limited (KPIL) компани Монгол Улсад хэрэгжүүлэх усны томоохон төслүүдэд хамтран ажиллахаар санамж бичиг байгуулсан. Энэхүү хамтын ажиллагааны хүрээнд стратегийн ач холбогдол бүхий Туул усан цогцолбор төслийг хэрэгжүүлэх бэлтгэл ажлууд үе шаттай үргэлжилж байна.Эхний ээлжид төслийн байршлыг сонгох урьдчилсан судалгааг гүйцэтгэж, геологи, газрын хэлбэршил, ус хуримтлуулах боломж зэрэг үндсэн шалгууруудаар харьцуулсан үнэлгээ хийсэн байна. Үүний үр дүнд хамгийн тохиромжтойд тооцогдсон гуравдугаар байршлыг сонгон, цаашдын нарийвчилсан судалгаа, зураг төслийн ажлыг тухайн цэгт төвлөрүүлэн хэрэгжүүлэхээр шийдвэрлэжээ. Мөн өнгөрсөн нэгдүгээр сард холбогдох байгууллагуудын уулзалтаар төслийн техник, эдийн засгийн үндэслэлийг түргэвчлэх, дараагийн үе шатны судалгаануудыг уялдаа холбоотой, цогц байдлаар боловсруулах шаардлагатайг онцлон, үүрэг чиглэл өгсөн юм.“Туул усан цогцолбор” нь гадаргын усыг хуримтлуулах шинэ эх үүсвэр бий болгох бөгөөд урьдчилсан судалгаагаар тус байгууламж 5,569 га ус хурах талбайтай, 50-100 сая шоо метр ус хуримтлуулах хүчин чадалтай байхаар тооцоологдсон. Далангийн урт 685.15 метр, өндөр 35.8 метр, хурдсын гүн 19.84 метр байх инженерийн үндсэн шийдэл нь нийслэлийн өсөн нэмэгдэх хэрэгцээг урт хугацаанд хангах боломж бүрдүүлнэ гэж үзэж байна.Төсөл хэрэгжсэнээр гадаргын усыг зохицуулалттайгаар ашиглах нөхцөл бүрдэж, гүний усны хэт ашиглалтыг бууруулна. Мөн үерийн урсцыг зохицуулах, үйлдвэрлэл болон эрчим хүчний салбарын усан хангамжийг нэмэгдүүлэх, улмаар нийслэлийн усны нөөцийн менежментийг илүү тогтвортой, олон тулгуурт бүтэцтэй болгох стратегийн ач холбогдолтой юм.

Нийслэлийн хэмжээнд сайжруулсан шахмал түлшний борлуулалтын ил тод байдал, хяналтын тогтолцоог сайжруулах хүрээнд гуравдугаар сарын 1-ний өдрөөс эхлэн зөвхөн Хотула аппликейшн болон иргэний үнэмлэх ашиглаж түлш худалдан авахаар болсон. Уг асуудлаар нийслэлийн Агаар, орчны бохирдолтой тэмцэх газрын дарга Д.Мөнхбаатараас тодрууллаа. Тэрбээр “Гуравдугаар сарын 1-нээс “Сайн” карт ашиглахыг зогсоож, түлш худалдан авахад зөвхөн Хотула аппликейшн болон иргэний үнэмлэх ашиглана. Хотула аппликейшнд “Тавантолгой түлш” гэсэн шинэ цэс нэмсэн. Ингэснээр иргэдэд илүү хялбар, ил тод, түргэн шуурхай үйлчилгээ үзүүлэх боломжтойгоос гадна айл өрх, иргэд түлшнийхээ хэрэглээг хянаж болно. Мөн ойролцоох борлуулалтын цэгүүд дэх түлшний нөөцийг харах, айл өрхүүд урьдчилсан захиалгаа өгөх боломжтой.Хотула аппликейшн ашигласнаар түлш зорилтод иргэдэд хүрч, давхар ашиглаж дамлан зарах зэрэг асуудлуудыг зогсооход тусална” гэлээ. Хэрэглэгчид Хотула аппликейшнийг гар утсандаа татан авч, бүртгэлээ хэрхэн баталгаажуулах зааврыг авахыг хүсвэл "Тавантолгой түлш" ХХК-ийн 7011-9400 болон Хотула аппликейшний 7272-9200 дугаарын утсанд хандаарай.

Нийслэлийн 16 мега төслийн нэг Эмээлт эко аж үйлдвэрийн паркийн дэд бүтцийн чухал бүрэлдэхүүн болох 24 МВт дулааны цахилгаан станц болон бохир ус цэвэрлэх байгууламжийн иж бүрэн зураг төсөл боловсруулах ажил үргэлжилж байна. Уг төслийг түлхүүр гардуулах нөхцөлөөр барьж байгуулах юм.  Нийслэлээс 2026 оныг “Бизнес эрхлэгчдийг дэмжих жил” болгон зарласантай холбогдуулан “Эмээлт эко аж үйлдвэрийн парк” ХК нь Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам болон Төвийн бүсийн хөнгөн үйлдвэрийн цогцолбор ТӨХК-тай хамтран төслийн бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлж байна. Энэ хүрээнд эрх бүхий байгууллагаар магадлуулсан арьс шир боловсруулах үйлдвэрийн зураг төслийг нийслэлд үйл ажиллагаа явуулж буй арьс шир, ноос боловсруулах үйлдвэрүүдэд танилцуулж, хүлээн авах уулзалтыг зохион байгууллаа. Уг зураг төслийг танилцуулах нь үйлдвэрүүд өөрсдийн барилгын зураг төслөө боловсруулах, паркийн талбайд нүүн шилжих бэлтгэлээ хангах, үйлдвэрийн барилгажилтыг эхлүүлэх, хөрөнгө оруулалтын зардлыг бууруулах, цаг хугацааг хэмнэх зэрэг ач холбогдолтой. Мөн нэгдсэн стандарт, технологийн шийдлийг үйлдвэрийн барилгуудын төлөвлөлтөд ашиглах боломжийг олгож буй.Өнөөдрийн байдлаар “Паркийн нэгжийн гэрээ” болон “Паркт газар ашиглах гэрээ”-г байгуулсан арьс шир боловсруулах есөн үйлдвэр төслийн талбайд үйл ажиллагаа явуулах бэлтгэлээ хангаж байна. Техник, эдийн засгийн үндэслэлээ боловсруулан бэлтгэл ажлаа хангаж буй найман үйлдвэр нэмэлтээр бүртгэгдлээ.Эмээлт эко аж үйлдвэрийн парк төсөл нь Улаанбаатар хот дахь арьс ширний үйлдвэрүүдийг үе шаттайгаар нүүлгэн шилжүүлж, малын гаралтай түүхий эдийг гүн боловсруулах замаар нэмүү өртөг шингэсэн эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, үйлдвэрлэлийн кластер хэлбэрийн цогц хөгжлийг бий болгох, эдийн засгийн үр өгөөжийг нэмэгдүүлэх стратегийн ач холбогдолтой төсөл юм.

Засгийн газрын ээлжит хуралдаан 2026 оны хоёрдугаар сарын 25-нд болж дараах асуудлуудыг хэлэлцэн шийдвэрлэлээ.Малчдад тэжээлийн ургамал тариалах болон өвөлжөө, хаваржааны зориулалтаар газар үнэгүй эзэмшүүлнэГазрын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг хэлэлцээд УИХ-д өргөн мэдүүлэхээр тогтлоо.Төсөл батлагдсанаар,Улсын хэмжээнд жил бүр эзэмшүүлэх, ашиглуулах газрын байршил, хэмжээг төвлөрсөн байдлаар Засгийн газрын түвшинд тогтоодог зохицуулалтыг өөрчилж, газрын нэгдмэл сангийн үндсэн ангиллын шилжилт хөдөлгөөнийг төлөвлөх тогтолцоонд шилжүүлнэ. Ингэснээр зам, дэд бүтэц байгуулах, тусгай хэрэгцээнд авах зэрэг томоохон өөрчлөлтийг илүү уялдаа холбоотой, бодлоготой шийдвэрлэх боломж бүрдэнэ.Нийслэлээс орон нутагт шилжин ирсэн иргэн, гамшиг ослын улмаас орон гэргүй болсон, нийгмийн халамжийн дэмжлэг зайлшгүй шаардлагатай өрхийн гишүүн, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний гэр бүлийн хэрэгцээнд газар эзэмших хүсэлтийг эрэмбэ, дараалал харгалзахгүй шийдвэрлэнэ. Мөн тухайн аймаг, сумын харьяалал бүхий иргэн өөрийн нутаг дэвсгэрт давуу байдлаар газар эзэмших боломжийг тодорхой болгож тусгалаа.Улс, орон нутгийн хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн баримт бичигт тусгагдсан арга хэмжээг хэрэгжүүлэх зорилгоор тухайн шатны Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас баталсан газрыг зориулалтын дагуу төсөл сонгон шалгаруулалтын зарчмаар олгох зохицуулалтыг нарийвчилж тусгасан.Малчдад тэжээлийн ургамал тариалах зориулалтаар 5 га хүртэлх газрыг давуу эрхээр эзэмшүүлэх, өвөлжөө, хаваржааны зориулалтаар 1 га хүртэлх газрыг үнэгүй эзэмшүүлэх зохицуулалтыг тодорхой болгож, мал аж ахуйн салбарын тогтвортой байдлыг дэмжих зохицуулалтыг тусгасан.Авто зам, төмөр зам, усны сан, ойн сан, тусгай хамгаалалттай газар, ашигт малтмалын талбай зэрэг байгалийн нөөц ашиглалттай холбоотой салбаруудын орон зайн мэдээллийг газрын нэгдмэл сангийн удирдлагын нэгдсэн цахим системд бүртгэх үүргийг тодорхой болгож, газрын давхцал, зөрчил, маргаанаас урьдчилан сэргийлэх, салбар хоорондын уялдааг хангах, хяналтыг сайжруулах нөхцөлийг бүрдүүлэх зохицуулалтыг тусгалаа.Хуулийн төсөл батлагдсанаар газар олгох асуудлыг орон нутаг илүү бие даан шийдвэрлэх боломжтой болж, шат дамжлага цөөрч, иргэдэд учирдаг хүндрэл, чирэгдэл багасна. Орон нутаг өөрийн онцлогт нийцүүлэн дэд бүтэц, бүтээн байгуулалт, үйлдвэрлэл, үйлчилгээний зориулалттай газрыг бодлоготойгоор олгож, хөрөнгө оруулалтыг татах, ажлын байр бий болгох боломж нэмэгдэнэ.Мөн малчид тэжээлийн ургамал тариалах боломжтой болсноор уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох чадавх сайжирч, гамшгийн эрсдэлийг бууруулахад бодитой дэмжлэг болно гэж үзэж байна.Гэрээний хугацаа дууссан тул “Энержи Ресурс” ХХК-ийг “Агаарын бохирдлын төлбөрөөс бүрэн чөлөөлөх аж ахуйн нэгж, байгууллагын жагсаалт”-аас хаслааМонгол Улсын Засгийн газрын 2012 оны 139 дүгээр тогтоолоор баталсан “Түүхий нүүрс олборлодог аж ахуйн нэгж, байгууллагын агаарын бохирдлын төлбөрөөс чөлөөлөх, хөнгөлөх журам”-д 2020 оны 05 дугаар сарын 27-ны өдрийн 202 дугаар тогтоолоор нэмэлт оруулж, агаарын бохирдлыг бууруулах зорилгоор сайжруулсан шахмал түлш үйлдвэрлэхэд ашиглаж байгаа нүүрсний 70-аас доошгүй хувийг үнэ төлбөргүй нийлүүлж байгаа аж ахуйн нэгж, байгууллагыг үндэсний аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор түүхий нүүрс олборлодог аж ахуйн нэгж, байгууллагад хамруулахаар шийдвэрлэсэн.Үүний дагуу Засгийн газрын 2021 оны 12 дугаар сарын 22-ны өдрийн 393 дугаар тогтоолоор “Агаарын бохирдлын төлбөрөөс бүрэн чөлөөлөх аж ахуйн нэгж, байгууллагын жагсаалт”-д “Таван толгой түлш” ХХК-д түүхий эдийг үнэ төлбөргүй нийлүүлж байсан “Энержи Ресурс” ХХК-ийг нэмэлтээр оруулж, агаарын бохирдлын төлбөрөөс бүрэн чөлөөлөгдсөн байна.“Таван толгой түлш” ХХК болон “Энержи Ресурс” ХХК-ийн хооронд гэрээний хугацаа дуусгавар болсон тул “Агаарын бохирдлын төлбөрөөс бүрэн чөлөөлөх аж ахуйн нэгж, байгууллагын жагсаалт”-аас хасах шийдвэр гаргалаа.Зэсийн баяжмал хайлуулах, боловсруулах үйлдвэр байгуулах төслийн сонгон шалгаруулалтад хоёр улсын дөрвөн компани шалгарч үлдээд байна"Эрдэнэт үйлдвэр" ТӨҮГ-ыг түшиглэсэн Үйлдвэрлэл, технологийн паркийн хүрээнд Зэсийн баяжмал хайлуулах, боловсруулах үйлдвэр байгуулах төсөлд хөрөнгө оруулж, хамтран ажиллах сонирхлоо илэрхийлж, хураангуй жагсаалтад багтсан оролцогчдод хүргүүлэх сонгон шалгаруулалтын баримт бичгийг батлах, тэдгээрээс ирүүлсэн материалыг үнэлэх эрхийг сонгон шалгаруулах үйл ажиллагааг зохион байгуулах чиг үүрэг бүхий Ажлын хэсэгт олгож, үр дүнг энэ оны тавдугаар сард багтаан Засгийн газрын хуралдаанд танилцуулахыг Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга С.Бямбацогтод даалгалаа.Монгол Улсын Ерөнхий сайдын 2025 оны 60 дугаар захирамжаар байгуулсан Ажлын хэсэг “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ыг түшиглэсэн үйлдвэрлэл, технологийн паркийн хүрээнд зэсийн баяжмал хайлуулах, боловсруулах үйлдвэр байгуулах төслийн хэрэгжилтийг эрчимжүүлэх хүрээнд холбогдох арга хэмжээг үе шаттайгаар зохион байгуулж, ажлын явцыг Засгийн газрын хуралдаанд тухай бүр танилцуулж буй.Зэс, металлургийн чиглэлээр дэлхийн тэргүүлэгч 20 гаруй улсын нийт 55 компанид хүргүүлж 7 улсын 13 компани уг төсөлд хөрөнгө оруулж, хамтран ажиллах саналаа ирүүлснээс ижил төстэй төсөл хэрэгжүүлсэн туршлага, техник, технологийн шийдэл, санхүү, эдийн засгийн чадавх болон бусад холбогдох шалгуур үзүүлэлтийг харгалзан үнэлж, хоёр улсын хуулийн дөрвөн этгээдэд мэдэгдэл хүргүүлж, сонгон шалгаруулалтад оролцуулахаар бэлтгэл ажлыг хангаж байна.БНХАУ-ын Эн Эф Си (NFC) компани;БНХАУ-ын Жянши Коппер (Jiangxi Copper) компани;БНХАУ-ын Ляньтоу Нью Энержи Технологи (Liantou New Energy Technology), Чайна ЭнФи Инженеринг Корпораци (China ENFI Engineering Corporation), Шаньси Нортерн Коппер Индастри (Shanxi Northern Copper Industry) гэсэн 3 компанийн түншлэл;Швейцарь Улсын Гленкор Интернэшнл ЭйЖи (Glencore International AG) компани.Улаанбаатар-Лүн чиглэлийн авто замыг өргөтгөн шинэчлэх ажлыг энэ онд эхлүүлэхийг үүрэг болголооУлаанбаатар-Лүн чиглэлийн авто замыг өргөтгөн шинэчлэх төслийн санхүүжилтийг гадаадын зээл, тусламж болон төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн хэлбэрээр шийдвэрлэх боломжийг судалж, саналаа Засгийн газрын хуралдаанд танилцуулахыг Зам, тээврийн сайд Б.Дэлгэрсайхан, Сангийн сайд Б.Жавхлан нарт даалгалаа.Улаанбаатар-Лүн чиглэлийн 101.7 км автозамыг зургаан эгнээ болгон өргөтгөн, шинэчлэхээр төлөвлөж буй бөгөөд Дарханы замыг шинэчлэхэд гаргасан алдааг дахин давтахгүй байхад анхаарч ажиллах, бүтээн байгуулалтын ажлыг энэ онд багтаан эхлүүлэхийг Ерөнхий сайд Г.Занданшатар үүрэг болголоо.Мөн Улаанбаатар-Лүн чиглэлийн авто замыг өргөтгөн шинэчлэх төслийг хариуцан ажиллах Засгийн газрын төлөөлөгчөөр Зам, тээврийн дэд сайд Г.Ганболдыг томиллоо."Усан доорх соёлын өвийг хамгаалах тухай" ЮНЕСКО-ийн конвенцыг соёрхон батлах тухай төслийг УИХ-д хүргүүлнэ"Усан доорх соёлын өвийг хамгаалах тухай" ЮНЕСКО-ийн конвенцыг соёрхон батлах тухай хуулийн төслийг хэлэлцээд, Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуульд заасны дагуу зөвшилцөх, хэлэлцүүлэхээр УИХ-д хүргүүлэхээр тогтлоо.Тус конвенцод “Хүн төрөлхтний түүх, соёл, шинжлэх ухаанд чухал ач холбогдолтой, доод тал нь 100 жилийн туршид хэсэгчлэн эсхүл бүхэлдээ, тодорхой хугацааны туршид эсхүл байнга усан доор байсан соёл, түүх эсхүл археологийн шинж чанартай, хүний оролцоотой бүхий л ул мөрийг “усан доорх соёлын өв” хэмээн үзэж, усан доорх соёлын өвийг хамгаалахтай холбоотой бусад олон улсын хэлэлцээр, олон улсын эрх зүйн хэм хэмжээг зөрчихгүйгээр Оролцогч Улсууд дотоодын ус, олтригийн ус, харьяалах тэнгис дэх усан доорх соёлын өвд чиглэсэн үйл ажиллагаанд конвенц болон дүрмийг хэрэглэхээр заасан.Усан доорх соёлын өвийг хамгаалах тухай конвенц батлагдсанаар олон улсын эрх зүйн хүрээнд усан доорх соёлын өвийг хамгаалах тогтолцоо бүрдэж, үндэсний эрх зүйн үйлчлэлээс гадуур соёлын өвийг хамгаалах, сэргээн засварлах арга зүй, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх боломж бий болжээ.“Усан доорх соёлын өвийг хамгаалах тухай конвенц”-д 80 улс гишүүнээр нэгдэн орж, усан доорх соёлын өвийг бүртгэх, судлах, хадгалах, ашиглах үйл ажиллагаа явуулж байна.

”Улсын хэмжээнд 2026 онд эзэмшүүлэх, ашиглуулах газрын байршил, хэмжээ, зориулалтын жагсаалт”-ыг баталж, тус жагсаалтад нийцүүлэн тухайн жилийн газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөг боловсруулах, хэрэгжүүлэх ажлыг шуурхай зохион байгуулж ажиллахыг Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд Б.Батбаатар, аймаг, сум, нийслэл, дүүргийн Засаг дарга нарт үүрэг болголоо. Мөн гэр бүлийн хамтын хэрэгцээний болон хуульд заасан бусад зориулалтаар иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагын газар эзэмших, ашиглах хүсэлтийг тухайн жилийн газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд тухай бүр тусгаж, шуурхай шийдвэрлэж ажиллахыг даалгалаа. Энэхүү шийдвэр нь иргэд, аж ахуйн нэгж, байгууллагын газар эзэмших, ашиглах хүсэлтийг орон нутагт нь түргэн, шуурхай шийдвэрлэх нөхцөлийг бүрдүүлэх зорилготой гэдгийг Ерөнхий сайд Г.Занданшатар онцлов. Газар зохион байгуулалт, геодези, зураг зүйн ерөнхий газраас газрын нэгдмэл сангийн удирдлагын нэгдсэн цахим системээр дамжуулан бүх шатны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөө, хотын хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөө, газрын нэгдмэл сангийн ангиллын мэдээлэл, хууль тогтоомжийн дагуу тогтоосон хориглолт, хамгаалалт, хязгаарлалтын бүс, зурвас зэрэг газар олгохыг хориглосон байршлын мэдээлэл зэргийг нэгтгэн дүн шинжилгээ хийж, улсын хэмжээнд эзэмшүүлж, ашиглуулах боломжтой 102,079 мянган га газрын байршил, хэмжээ, зориулалтыг тодорхойлжээ. Тогтоол батлагдсанаар нийслэл, 21 аймгийн хэмжээнд 35 мянга гаруй иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагын газрын асуудлыг шийдвэрлэх боломжтой. Цаашид нийслэл, сум, дүүрэг уг тогтоолд тусгагдсан байршил, зориулалт, хэмжээний хүрээнд газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөндөө тухай бүр тодотгол оруулах замаар газар эзэмшүүлэх, ашиглуулах асуудлыг орон нутагт нь цаг алдалгүй, шат дамжлагагүй, шуурхай шийдвэрлэх боломж бүрдлээ./Засгийн газрын хуралдаанаас/

Баялгийн хулгайтай тэмцэх, газрын хэвлийн баялгийн үр өгөөжийн дийлэнх хувийг ард түмэнд хүртээх тухай Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын 02 тоот албан даалгавар хэрэгжиж, үр дүн гарч эхэллээ. Засгийн газраас уул уурхай, эрдэс баялгийн салбарт эхлүүлсэн цэгцрэх хөдөлгөөний хүрээнд стратегийн болон үүсмэл ордын төрийн эзэмшлийн хувь, хэмжээг тодорхойлох, түүнийг хэрхэн эзэмших, хэрэгжүүлэх асуудлаар урьдчилан тохирч, “Ачит Ихт”, “Энержи ресурс”, “Хангад Эксплорейшн”, “Өсөх зоос” ХХК-тай өнөөдөр хэлцэлд гарын үсэг зурлаа.Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Зургаадугаар зүйлийн 2-т “... газрын хэвлийн баялгийн үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдож байх эрх зүйн үндсийг хуулиар тогтооно” гэж заасныг хэрэгжүүлэх хүсэл зоригоо илэрхийлэн талууд тохиролцоонд хүрлээ. Монгол Улсын Үндсэн хуульд 2019 онд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж “Газрын хэвлийн баялгийн өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох, түүнийг одоо ба ирээдүйн иргэддээ Үндэсний баялгийн сангаар дамжуулан эрх тэгш, шударга хуваарилах” зарчмыг оруулж, Үндэсний баялгийн сангийн тухай хуультай болсон. Үндсэн хуулийн 6.2 дугаар заалтыг амилуулан, хэрэгжүүлэх, байгалийн баялгийн үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох, баялагтаа эзэн байх зарчмыг хангах хүрээнд стратегийн ач холбогдол бүхий ордод хамрагдсан болон үүсмэл ордууд дээр үйл ажиллагаа явуулж буй хуулийн этгээдүүдтэй хэлцэл хийх, үүрэг бүхий ажлын хэсгийг Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын захирамжаар байгуулан ажиллаж буй юм. Ажлын хэсэг 2025 оны 8-р сараас Эрдэнэтийн үүсмэл орд ашиглагч болон стратегийн ач холбогдолтой нүүрсний ордуудад тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч хуулийн этгээдүүдтэй хэлэлцээ хийж, Тавантолгойн нүүрсний бүлэг ордод үйл ажиллагаа явуулдаг “М Си Эс”, “Энержи ресурс” ХХК, “Хангад Эксплорэйшн”, Нарийн сухайтын ордод тусгай зөвшөөрөлтэй “Өсөх зоос” ХХК болон “Ачит Ихт” ХХК-ийн эзэмшдэг Эрдэнэтийн үүсмэл ордын өгөөжийн 60 хувийг монголчуудад ногдуулах буюу Үндэсний баялгийн санд хуримтлуулна. Хэрэв тухайн жилд өгөөж 60 хувиас бага байх тохиолдолд стратегийн болон үүсмэл ордын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч аж ахуйн нэгжүүд тохируулагч төлбөрийг төлдөг байхаар харилцан тохиролцлоо. Цаашид уул уурхайн салбарыг цэгцлэх хөдөлгөөний хүрээнд стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордын төрийн эзэмшлийн хувь, хэмжээг хэрхэн эзэмших, хэрэгжүүлэх, түүний үр өгөөжийг хэрхэн тооцох тухай УИХ-ын шийдвэрийн төслийг Засгийн газар боловсруулан УИХ-д өргөн мэдүүлж шийдвэрлүүлнэ.  Засгийн газар уул уурхай төдийгүй бүх салбарт цэгцрэх хөдөлгөөн өрнүүлж буй. Энэ хүрээнд баялгийн хулгайтай хийх тэмцлийг эрчимжүүлснээр эдийн засагт өсөлт гарч, Үндэсний баялгийн сан арвижиж байна. “Эрдэнэс Монгол” нэгдэл 2024 онд "Хуримтлалын сан”-д нийт 500.5 тэрбум төгрөг, 2025 онд 412 тэрбум төгрөг буюу өссөн дүнгээр нийт 912 тэрбум төгрөг төвлөрүүлжээ. Энэхүү орлогын дийлэнхийг тус нэгдлийн бүрэлдэхүүний стратегийн зургаан ордод үйл ажиллагаа явуулж буй компани, үйлдвэрийн газрууд бүрдүүлэв. 

Улаанбаатар хотын сургууль, цэцэрлэгийн хүртээмж, чанар стандартыг сайжруулах хүрээнд баримталж буй бодлого, “Сүүн дархлаа” зорилтот хөтөлбөрийн хэрэгжилт, тулгамдаж буй асуудлуудыг хэлэлцэхээр нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч Х.Нямбаатар болон холбогдох албаныхан нийслэлд үйл ажиллагаа явуулж буй төрийн өмчит ерөнхий боловсролын 160 гаруй сургуулийн  захиралтай уулзлаа.Хотын дарга Х.Нямбаатар “Өнөөдрийн байдлаар Улаанбаатар хотод улс, нийслэлийн төсвийн хөрөнгөөр 85 сургууль, цэцэрлэг баригдаж буй. Үүнээс энэ онд нийслэлээс 14 сургууль, цэцэрлэг барина. Ийнхүү сургууль, цэцэрлэгийн хүртээмжийг бүрэн хангаж байгаа юм. Цаашид өмнө нь баригдсан хуучин сургуулиудад их болон урсгал засвар хийх, сургалтын чанар, агуулгыг сайжруулах бодлогыг баримтална. Тодруулбал, Сонгинохайрхан дүүрэгт математик, хятад хэлний гүнзгийрүүлсэн сургалттай сургуулиудыг ашиглалтад оруулахаар төлөвлөж байна. Мөн Сэлбэ 20 минутын хотод таван сургууль барихаас гурав нь төрөлжсөн, гүнзгийрүүлсэн сургалттай байх юм. Энэ мэт бусад дүүргүүд сургалтын чанарыг нэмэгдүүлэх санал, санаачилга дэвшүүлбэл хэрэгжүүлэх боломжтой” гэв.Мөн “Сүүн дархлаа” зорилтот хөтөлбөрийн хүрээнд сүүний үйлдвэрүүд хариуцсан сургуулиуддаа савтай сүү байрлуулж, дуусахаар нь саваа сольдог байдлаар явбал үр дүнтэй. Ингэснээр хог хаягдал багасах, савлагааны нэмэлт зардал гарахгүйгээс гадна хүүхдүүд аягандаа сүү уух боломж бүрдэнэ гэдгийг тэрбээр онцоллоо.Харин нийслэлийн төрийн өмчийн ерөнхий боловсролын сургуулийн  захирлуудын зүгээс “Сүүн дархлаа” зорилтот хөтөлбөр хэрэгжиж эхэлсэн нь сайшаалтайг дурдан, тус хөтөлбөрт тусгай хэрэгцээт сургуулийн бүх хүүхдийг хамруулах боломжтой эсэхийг тодруулав. Түүнчлэн багш нарын нийгмийн хангамжийг сайжруулах хүрээнд орон сууцны асуудлыг шийдвэрлэх, хоол, унааны нэмэгдэл цалин хөлсийг нэмэх, залуу боловсон хүчнийг дэмжих, ерөнхий боловсролын сургуулийн бүтэц, орон тоог батлах зэрэг хүсэлтээ уламжилсан юм.Уулзалтын төгсгөлд хотын дарга Х.Нямбаатар “Сүүн дархлаа” зорилтот хөтөлбөрт тусгай хэрэгцээт сургуулийн бүх хүүхдийг хамруулах боломжтой гэв. Мөн өгсөн хүсэлтийг хүлээн авч, нийслэлээс хэрэгжүүлж байгаа бодлого шийдвэрт тусгах, холбогдох яамд нь уламжлах зэргээр бүх талаар харилцан дэмжиж ажиллана гэдгээ илэрхийллээ.

Улаанбаатар хотын авто замын түгжрэлийг бууруулах зорилгоор Таван шар, Геологийн төв лаборатори, “Хермес” төв, Нарантуул захын дөрвөн замын уулзвар гэсэн дөрвөн байршилд нүхэн гарц барихаар төлөвлөсөн. Энэ хүрээнд Таван шарын нүхэн гарцын авто замын зорчих хөдөлгөөнийг 2024 оны есдүгээр сард нээсэн. Үргэлжлүүлэн ногоон байгууламж, замын таних тэмдэг, тэмдэглэгээ, орчны арчилгаа зэрэг дагалдах тохижилтын ажлуудыг гүйцэтгэсэн. Тэгвэл Таван шарын нүхэн гарц орчимд 90 метр урттай явган хүний гүүрэн гарц барихаар бэлтгэл ажлыг хангаж байна. Уг явган хүний гүүрэн гарцыг ирэх зун ашиглалтад оруулах юм.Гүүрэн гарцтай болсноор явган зорчигчид авто зам, төмөр замын хөдөлгөөнөөс ангид, аюулгүй зорчих боломж бүрдэнэ. Мөн гүүрэн гарцад гурван орц, гарц бүхий рамп, пандусыг байрлуулснаар бүх иргэн тэгш, хүртээмжтэй зорчино. Өөрөөр хэлбэл, явган зорчигч өгсөх, уруудахад огцом налуугүй байх тул хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд, ахмад настан, хүүхдийн тэрэгтэй болон дугуйтай иргэд аюулгүй, тав тухтай зорчино гэж тооцоолжээ.Ташрамд, Таван шарын нүхэн гарц нь төмөр замын доогуур 169 метр урт, 5.8 метр өндөр, 10.2 метр өргөнтэй хос туннел, иж бүрэн ус зайлуулах систем бүхий инженерийн байгууламж гэдгээрээ Улаанбаатар хотдоо анхдагч бүтээн байгуулалт болж байв.

Улаанбаатар хотод их багтаамжийн нийтийн тээвэр метро төслийг хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж, барилга угсралтын ажлыг гүйцэтгэх хоёрдугаар шатны "Багц 1"-ийн тендерийг зарлаж, материал хүлээн авч буй. Төслийн бүтээн байгуулалтын ажлын тодорхой хэсгийг гадаад зээлийн эх үүсвэрээр санхүүжүүлэх хүрээнд олон улсын банк, санхүүгийн байгууллагуудын тавьдаг байгаль орчин, нийгмийн шаардлагуудыг бүрэн хангасан баримт бичгүүдийг боловсруулж дууслаа.Тодруулбал, төслийн менежментийн зөвлөхөөр ажиллаж буй “Духуа Инженеринг” ХК нь олон улсын туршлага бүхий “INOGEN ALLIANCE LLC”-тэй хамтран Олон улсын санхүүгийн корпорацын "IFC Performance Standards", "Equator Principles IV", мөн экспорт зээлийн агентлагууд, олон талт хөгжлийн банкууд, хөгжлийн санхүүгийн байгууллагуудын стандартуудад нийцсэн "Байгаль орчин, нийгмийн нөлөөллийн иж бүрэн үнэлгээ" болон "Байгаль орчин, нийгмийн менежментийн төлөвлөгөө"-г боловсруулсан юм.Байгаль орчин, нийгмийн нөлөөллийн иж бүрэн үнэлгээний хүрээнд төслийн төлөвлөлт, барилга угсралт, ашиглалт, хаалтын бүх үе шатанд байгаль орчин, нийгэмд үзүүлэх шууд болон шууд бус, дам нөлөөллүүдийг иж бүрнээр нь үнэлж, байгаль орчин болон нийгэм, эдийн засгийн суурь судалгааг олон улсын арга зүй, стандартад нийцүүлэн гүйцэтгэсэн. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын хууль тогтоомж, бодлогын баримт бичгүүд болон олон улсын стандартуудын хоорондын нийцэл, зөрүүгийн шинжилгээг хийж, илэрсэн шаардлага, зөрчлүүдийг ESIA болон холбогдох менежментийн төлөвлөгөөнүүдэд бүрэн тусгалаа.Байгаль орчин, нийгмийн нөлөөллийн иж бүрэн үнэлгээний дүгнэлтэд үндэслэн боловсруулсан "Байгаль орчин, нийгмийн менежментийн төлөвлөгөө" болон амьжиргаа сэргээх, соёлын өвийн менежмент зэрэг дэд болон тусгай төлөвлөгөөнүүд нь төслийн хэрэгжилтийн явцад байгаль орчин, нийгэмд үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг бууруулах, хянах, удирдах тодорхой арга хэмжээг тусгаснаараа ач холбогдолтой юм. Ингэснээр метроны төсөл нь байгаль орчин, нийгмийн эрсдэлийн удирдлагын шаардлагыг бүрэн хангаж, төслийг ил тод, хариуцлагатай, тогтвортой хэрэгжүүлэх эрх зүйн болон институцын суурь нөхцөлийг бүрдүүлээд байна.Төслийн хэрэгжилтийн явцад оролцогч талуудын оролцоо, ил тод байдлыг хангах зорилгоор дэлгэрэнгүй зураглал гаргаж, талуудтай харилцах төлөвлөгөө, гомдол хүлээн авах, шийдвэрлэх механизм, хяналт-шинжилгээ, тайлагналын тогтолцоог тус тус боловсруулсан. Судалгааны явцад иргэд олон нийт, аж ахуйн нэгжүүд болон холбогдох төрийн байгууллагуудад танилцуулга хийж, санал хүсэлт, судалгаа авч ажилласан бөгөөд олон нийтийн зөвлөлдөх уулзалтуудыг 2025 оны зургаа болон арваннэгдүгээр саруудад зохион байгуулжээ.Мөн метроны шугамын дагуу хэрэгжих бүтээн байгуулалтын хүрээнд үүсэх газар чөлөөлөлт, нүүлгэн шилжүүлэлттэй холбоотой физик болон эдийн засгийн нөлөөллийг тодорхойлон, нөлөөлөлд өртөх иргэд, аж ахуйн нэгжүүдийн эрх ашгийг хамгаалах, шударга нөхөн олговор олгох, амьжиргааг сэргээх арга хэмжээнүүдийг тусгасан "Нүүлгэн шилжүүлэлтийн үйл ажиллагааны төлөвлөгөө" боловсруулж, захиалагч талд хүлээлгэн өгсөн.

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар ням гарагт /2026.02.08/ “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн уурхайд ажиллаж, өнгөрсөн оны долоодугаар сард өгсөн үүрэг даалгаврын хэрэгжилттэй танилцаж, нүүрс баяжуулах үйлдвэрийн тэжээлийн нүүрс тээврийн конвейер, бутлуурын систем, авто ачилтын байгууламжийн нээлтэд оролцож, үг хэллээ.“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК зардлаа бууруулж, ашигт ажиллагаа, санхүүгийн тогтвортой байдлаа хангах, байгаль орчинд ээлтэй технологийн шинэчлэл хийх хүрээнд нүүрс баяжуулах үйлдвэрийн тэжээлийн нүүрс тээврийн конвейер, бутлуурын систем, авто ачилтын байгууламжийг барьж байгуулсан уурхайчид, инженер техникийн ажилтнуудад Засгийн газрын нэрийн өмнөөс Ерөнхий сайд талархал илэрхийллээ.12.6 км үргэлжлэх байгууламж ашиглалтад орсноор нүүрсийг тасралтгүй, найдвартай тээвэрлэх боломж бүрдэж байна. Мөн баяжуулах үйлдвэрийг бүрэн хүчин чадлаар нь ажиллуулах нөхцөл бий болж байгаа төдийгүй тээвэрлэлтийн явцад үүсдэг тоосжилт 90 хувиар буурч, авто тээвэртэй холбоотой осол, эндэгдэл гарах эрсдэл “0” буюу эрсдэлгүй болно. Үүнээс гадна нүүрсийг сорчлохгүй олборлож, экспортод гаргах боломжтой болох юм.Жилд 10 сая тонн нүүрс авто тээврээр тээвэрлэж байсан зардал 78 хувиар буурч, жилд дунджаар 267.5 тэрбум төгрөгийн шууд хэмнэлт бий болно.Ерөнхий сайд Г.Занданшатар “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн удирдлагуудад олон улсын нүүрсний зах зээлийн үнийн уналт болон бусад шалтгаанаар гацсан 41 гэрээг шийдвэрлэх үүрэг өгсөн. Үүнээс 37 гэрээг амжилттай шийдвэрлэж, 4.2 сая тонн нүүрсийг “Монголын хөрөнгийн бирж”-ээр дамжуулан борлуулсан байна. БНХАУ-ын гүн дэх эцсийн хэрэглэгчид болон нүүрс худалдааны томоохон боомтуудад нүүрс хүргэн борлуулах ажлыг эхлүүлжээ. Цаашид Япон, БНСУ, Энэтхэг зэрэг гуравдагч зах зээлд гарах, цөөн худалдан авагчаас хамааралтай байдлыг бууруулж, зах зээлээ тэлэх чиглэлд анхаарч байгааг Засгийн газраас бүрэн дэмжинэ гэв.Ерөнхий сайд Г.Занданшатар тус компанийн удирдлагуудад дараах үүрэг чиглэлийг өглөө.Компанийн засаглал, ил тод байдлыг олон улсын жишигт нийцүүлж, нээлттэй компани болгох хүрээнд:Гүйцэтгэх удирдлагын баг болон ТУЗ-ийн хараат бус гишүүдийн сонгон шалгаруулалтыг нээлттэй, олон нийтийн оролцоотойгоор зохион байгуулж, сүүлийн гурван жилийн үйл ажиллагаа, санхүүгийн тайланд олон улсын аудит хийлгэх ажлыг энэ оны 2 дугаар улиралд багтаан дуусгах, ТУЗ-ийн дэргэд “Олон нийтийн хяналтын зөвлөл”-ийг нээлттэй сонгон шалгаруулалтаар зохион байгуулах,Бортээгийн ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах хүрээнд:УИХ-ын тогтоолын хэрэгжилтийг хангаж, Бортээгийн ордыг хамгийн өндөр өгөөжтэй, урт хугацаанд тогтвортой ашиглах ТЭЗҮ-г эцэслэн боловсруулах, орд ашиглалтын төлөвлөгөөг Засгийн газарт танилцуулах,“Баялагтаа эзэн Монгол” зорилтын өгөөжийг иргэдэд хүртээх хүрээнд:Компанийн хөрөнгө оруулалт, худалдан авалт, санхүүгийн үйл ажиллагааг цэгцэлж, үр ашиггүй зардал, худалдан авалтаас зайлсхийж, санхүүгийн сахилга, хариуцлагыг чанд мөрдөж ажиллахыг даалгалаа.

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар бямба гарагт /2026.02.07/ Өмнөговь аймгийн иргэдтэй уулзлаа. Уулзалтад 700 гаруй хүн оролцов.Уулзалтын үеэр санал хүсэлтээ илэрхийлсэн иргэдийн дийлэнх нь Цагаандэл уулын сав газарт боомт нээх шийдвэрийг эргэж харахыг Ерөнхий сайдад уламжиллаа.Ерөнхий сайд Г.Занданшатар “Энэ асуудлыг хоёр улсын Засгийн газар хоорондын гэрээ болон Улсын Их Хурал хууль баталж шийдсэн асуудал. Би энэ асуудлыг та бүхний талд шийдвэрлэнэ гэж худал хэлэхгүй. Гэхдээ байгаль орчин болон нутгийн иргэдэд ээлтэй байдлаар хэрхэн зохицуулж болох талаар хамтарч ажиллая. Нутгийн иргэдийн төлөөллийг заавал багтаасан ажлын хэсэг байгуулж, байгаль орчны нарийвчилсан үнэлгээг дахин хийлгэе” гэв.Мөн нэр бүхий компани Монгол Улсын дархан хилийн зурвас газарт дураар авирлан газрын хэвлийг сэндийчиж, хил хамгаалах байгууллага тухайн асуудлыг үл тоомсорлож буй талаар иргэд гомдол мэдүүлэв.Үүнтэй холбогдуулж Ерөнхий сайд АТГ, ЦЕГ, ТЕГ-ын хамтарсан ажлын хэсгийг хилийн бүсэд ажиллуулахаар болов. Хэрэв иргэдийн мэдээлэл баримтаар нотлогдсон тохиолдолд ажил хариуцсан албан тушаалтанд хатуу хариуцлага тооцно гэж Ерөнхий сайд Г.Занданшатар мэдэгдлээ.Даланзадгадын ДЦС 20 гаруй жилийн өмнө ашиглалтад орсон. Барилгажилт, хүн амын төвлөрөл нэмэгдэхийн хэрээр ачаалал нь хэтэрч, үйл ажиллагаа нь доголдоход хүрээд байгаа юм. Тиймээс Даланзадгадын эрчим хүчний асуудлыг цэгцлэх үүднээс аймгуудаас анх удаа бонд гаргаж, 50 MВт-ын станц барихаар болсон. Монголбанк зөвшөөрөл гаргасныг Ерөнхий сайд дуулгаад, төсөл албан ёсоор эхэлснийг зарлав.Өмнөговь аймгийн “Гурвансайхан” нисэх буудлаар өнгөрсөн онд 724 нислэгээр 22367 зорчигч үйлчлүүлжээ. Зуны улиралд 5-7 удаагийн нислэг тогтмол хүлээн авч байна. Тиймээс барилга байгууламжийг шинэчилж, олон улсын нислэг авах боломж бүрдүүлэхээр зорьж байна гэв.

Эрчим хүч, газрын тосны бүтээгдэхүүний хараат байдлыг бууруулах, сэргээгдэх эрчим хүчний хэрэглээг дэмжиж, хуримтлуулах систем, дижиталчлах шийдлүүдийг хөгжүүлэх талаар хэрхэн түншилж ажиллах тухайгаа өнөөдөр (2026.02.06) талууд Төрийн ордонд хэлэлцлээ.Төрийн үйл ажиллагааг шуурхай, ил тод, хүнд сурталгүй болгож, иргэдийн эрх, эрх чөлөөг хангах “Чөлөөлье” бодлогыг дэвшүүлэн ажиллаж байгаагаа хэлэлцүүлгийг нээхдээ Улсын Их Хурлын дарга Н.Учрал танилцуулж, эрчим хүчний хөгжлийн дэлхийн чиг хандлага, хэрэглээний болон хөрөнгө оруулалт өсөлт, хөрш орнуудын бодлогын зорилтуудыг тоймлон өгүүлж, энэхүү ногоон эрчим хүч, санхүүжилтын өсөлтөөс Монгол Улс хоцрох ёсгүйг онцлон ярилаа. Тэрбээр, Улсын Их Хурлын даргын захирамжаар байгуулагдсан Улсын Их Хурлын 12 ажлын хэсэг эрх зүйн орчин, дүрэм журам, хүнд суртлын, дижитал засаглалын, хүний эрхийн зөрчлийн гэсэн дөрвөн чиглэлийн чөлөөлөлт хийнэ гэдгийг дурдаж, хууль тогтоомжийн төслүүдэд Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчсөн, хязгаарласан зохицуулалт туссан эсэхийг хиймэл оюун ухаанаар шинжилж байгааг танилцуулсан юм. Иргэдийн хөдөлмөрлөе, бүтээе гэсэн санал санаачилгад саад тотгор учруулж байгаа төрийн хүнд суртал, дүрэм журмуудыг арилгаснаар энэ орон зайд иргэд, аж ахуйн нэгжүүд бизнесээ эрхлэх, ахуй амьдралаа бүтээн босгох бололцоо бий болно гэдгийг Улсын Их Хурлын дарга Н.Учрал онцлоод, цаашид төр, засаг халамжаас хөдөлмөрт гэсэн бодлогын шинэ загварыг хэрэгжүүлнэ гэлээ. Үүний хүрээнд дэвшүүлж буй эхний зорилт бол ногоон чөлөөлөлт гэдгийг тэрбээр хэлж, энэ талаар дэлгэрэнгүй илтгэл тавив.Сүүлийн 10 жилд дэлхий даяар ногоон санхүүжилтийн хэмжээ 40 дахин өссөн бөгөөд цаашид жилд дунджаар 21.0 хувийн тогтмол өсөлттэй байх аж. Улмаар санхүүжилт бүхэлдээ ногоон болно гэсэн үгээр Улсын Их Хурлын дарга илтгэлээ эхлүүлсэн юм. Дэлхийн хөгжлийн чиг хандлага ногоон санхүүжилт рүү чиглэж, манай эдийн засгийн гол түншүүд, хөрш орнууд ногоон шилжилтүүдээ төлөвлөн хэрэгжүүлж эхэлснийг тэрбээр танилцуулж, иймд ногоон шилжилтэд бэлэн байх энэхүү шаардлагад нийцүүлэн “Монгол Улсыг 2030 он хүртэл хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл”-д ногоон эдийн засгийг дэмжиж, ногоон төслүүдийг хэрэгжүүлэх, сэргээгдэх эрчим хүчний тархмал эх үүсвэрийг хөгжүүлж, хараат байдлыг бууруулах, үндэсний эрчим хүчний аюулгүй байдлыг бэхжүүлэх зорилтууд тусгагдаад байгааг дурдав. Үндсэн чиглэлийн хэрэгжилтийг бодитоор хэмжих тодорхой индикаторуудыг тавьж, олон улсын индексийн үзүүлэлтүүдтэйгээ уялдуулан дүгнэж байгааг Улсын Их Хурлын дарга мөн мэдээлж, таван жилийн дараа гарах үр дүн, 30 тэрбумаас дээш санхүүжилттэй хөрөнгө оруулалтын төслүүд, үүний дотор ногоон эрчим хүчний төслүүдийн талаар тодотгон ярилаа.Эдүгээ манай улсын нийт эрчим хүчний 77 хувийг дулааны цахилгаан станцууд үйлдвэрлэж, 22.3 хувийг импортоор авч, 7.0 хувийг сэргээгдэх эрчим хүчээр хангаж байна. Энэ бол хангалтгүй тоо гэж Улсын Их Хурлын дарга анхааруулаад, шугамын алдагдлын дэлхийн дундаж 6.0 хувь байхад манай улсынх 14.0 хувь байгаа нь анхаарах шаардлагатай хэмжээ гэв. Мөн жилд 2.2 тэрбум ам.долларын шатахуун импортолдог, цахилгаан тээврийн хэрэгслийн тоо хангалтгүй, агаарын бохирдол их байгаа нь бидний бэлэн байдал хангагдаагүйг илтгэн харуулж байна гэлээ. Иймд Улсын Их Хурлаас “Засгийн газарт чиглэл өгөх тухай” 2025 оны 119 тоот тогтоолыг баталсан гээд уг тогтоолын хэрэгжилтийг хэрхэн хангах талаар дэлгэрэнгүй танилцууллаа.Улсын Их Хурлын дарга Н.Учрал тогтоолын хэрэгжилтийг хангуулахад анхаарал тавьж, манлайлж ажиллах зорилт тавьснаа өгүүлж, сэргээгдэх эрчим хүчийг айл өрхийн хэрэглээнд нэвтрүүлэх эхний ээлжийн Sandbox орчноор Чингэлтэй дүүргийг зарлаад байгааг мэдээллээ. Үүний хүрээнд технологийн шийдэл, холболт, санхүүжилтийг хэрхэн шийдвэрлэх, ямар саад тотгор учирч буйг илрүүлэх, цаашлаад айл өрхүүд илүүдэл эрчим хүчээ төвийн системд нийлүүлэх, олон улсын карбоны зах зээлд нэвтрэх гэх мэт асуудлыг цогцоор нь зураглаж, тогтолцоогоор нь харахыг эрмэлзэн ажиллаж байгааг тайлбарласан юм. Нарны хавтан суурилуулахад 18 хүртэлх шат дамжлага дамждаг байсныг хүсэлтээ гаргах, шалгах хуудсаа бөглөх, гэрээнд өөрчлөлт оруулах гэсэн гурван шаттай болгон цөөлж хулбаршуулсан бөгөөд холболт хийхэд зургаан сараас нэг жилийн хугацаа шаарддаг байсныг ажлын 11 өдөрт багтааж шийддэг болоод байна. Айл өрхүүд өөрийн хэрэглээнээс илүү гарсан эрчим хүчээ төвийн шугамд нийлүүлж орлого олох, эсвэл тухайн сардаа хөнгөлөлт эдлэх бололцоо бүрдэж байгааг тэрбээр онцолж, энэхүү хялбар горимоор 83 айл гэрээгээ байгуулаад байгааг дурдав.Чингэлтэй дүүрэгт хэрэгжүүлж байгаа энэ үйл ажиллагааг цаашид бусад дүүргүүд, аймгуудад нэвтрүүлэхийг Улсын Их Хурлын дарга уриалж, зүүн болон хангайн бүсийн аймгуудад ажиллахад төвийн сумдад агаарын бохирдол маш өндөр хэрнээ эрчим хүчний дутагдалтай байгааг дурдав. Иймд хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулагч нарт сэргээгдэх эрчим хүчний тархмал эх үүсвэр, дэд бүтэц барьж байгуулахад учирч байгаа дүрэм журам, саад тээгийг арилгаж, чөлөөлөх ёстой гэлээ. Тэрбээр сэргээгдэх эрчим хүч, цахилгаан тээврийн хэрэгслийн цэнэглэх дэд бүтэц, ногоон төслийн  чиглэлээр хэрэгжсэн сайн шийдлүүдийг бодит жишээ баримтаар онцлон танилцуулж, зургаан сард барьчих нарны цахилгаан станцын зөвшөөрлийг долоон жил хүлээдэг явдлыг засаж залруулан, бизнес эрхлэгчид, хөрөнгө оруулагчдыг хүнд суртлыг шат дамжлагуудаас чөлөөлөхийг дахин уриалав. Мөн өөрийн санаачлан дэвшүүлж буй эрчим хүчний хараат бус малчин өрхийн зорилт, карбон кредитийг нэвтрүүлж, Евразийн орнуудтай худалдаа хийх боломжийг өргөжүүлэх “Нарлаг Монголын малчин” хөтөлбөрийг товч танилцуулсан юм. Евразийн Эдийн засгийн холбоо (ЕАЭЗХ)-той байгуулсан гурван жилийн хэлэлцээрийн хүрээнд арьс шир, ноос ноолуур зэрэг мал аж ахуйн гаралтай бүтээгдэхүүний татварыг хөнгөлөх, чөлөөлөх бололцоо нээгдэж байгааг Улсын Их Хурлын дарга онцолж, бэлчээрийн даацаа сайжруулж, шингээлтийг нэмэгдүүлэх, ашиглалтын горим, ачааллыг өөрчлөх шаардлагатай 30 сая орчим га газраа сэргээхийг тул карбон зах зээлд нэвтрэх хэрэгтэй гэсэн саналын малчид өөрсдөө тавьж байгаа гэдгийг дурдсан юм. Бэлчээр нутгаа зохистой ашиглаж, нөхөн сэргээж, энэ хугацаандаа карбон ялгаруулалтыг бууруулж, үүнийхээ кредит оноог тооцуулан олон улсад зарж, малчид өөрсдөө орлого олох бололцоо байгаагаа санал болгож буй юм. Үүнийг ажил хэрэг болгохын тулд бодлого боловсруулах, хэмжих, тайлагнах, баталгаажуулах тогтолцоог бий болгох шаардлагатайг Улсын Их Хурлын тэмдэглэж, өнөөдрийн хэлэлцүүлгээр энэ асуудлыг ярилцаж, шийдэл олох нь зүйтэй гэлээ.Хэлэлцүүлгийг Улсын Их Хуралтай хамтран зохион байгуулж байгаа НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн Монгол дахь Суурин төлөөлөгч Матильда Димовска дараа нь мэндчилгээ дэвшүүлэв. Тэрбээр Улсын Их Хурлаас батлан гаргасан сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрүүдийг хөгжүүлэхтэй холбоотой тогтоол бол түүхэн шийдвэр гэдгийг онцолж, эрчим хүчний шинэчлэлийн төвд айл өрх, олон нийтийн тавьж, цэвэр эрчим хүчийг илүү хүртээмжтэй болгох бодлого баримталж буй нь чухал ач холбогдолтой гэлээ. Энэ талаар НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрөөс Монгол Улстай нягт хамтран ажиллаж ирснийг тэрбээр дурдаад, дүн шинжилгээ хийх, бодлого боловсруулах, хөрөнгө оруулалтын төлөвлөлт хийх, агаарын бохирдол, эрчим хүчний ядуурал, уур амьсгалын эрсдлийг цогц байдлаар туршиж үзэх зэрэгт Засгийн газарт туслалцаа үзүүлэн ажиллаж байгаагаа товч танилцууллаа. Дулаан эрчим хүчний тогтвортой хөгжлийн зураглалыг 2025 онд боловсруулж, үүнд цэвэр буюу ногоон технологи ашиглах шинэчлэлт өөрчлөлтийн боломжийг тусгасан хэмээн хатагтай Матильда Димовска өгүүлж, Улаанбаатар хотын Засаг даргын Тамгын газар болон Чингэлтэй дүүрэгтэй хамтран хийж буй гэр хорооллын айл өрхүүдэд зориулсан сэргээгдэх эрчим хүчний халаалт, дулаалгын шийдлийг турших төслийн талаар дурдав. Энэ төсөлд одоогоор 150 өрх хамрагдаж байгаа бөгөөд 2028 он гэхэд нийт 600 айл өрхийг хамруулах ажээ.Дэлхий дахинд эдүгээ уур амьсгалын өөрчлөлт, эрчим хүчний аюулгүй байдал, нийлүүлэлтийн тогтворгүй байдал зэрэг олон сорилт тулгарч, улс орнууд эрчим хүчний бодлогоо дахин тодорхойлж байгааг Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Г.Дамдинням хэлсэн үгэндээ тэмдэглэлээ. Газрын тосны бүтээгдэхүүний импортын хараат байдал манай улсын эдийн засгийн үйлдвэрлэл, үндэсний аюулгүй байдалд эрсдэл дагуулсаар байгааг тэрбээр дурдаад, эрчим хүчний эх үүсвэрийг төрөлжүүлэх, дотоодын түүхий эд, нөөцөд тулгуурласан байгаль орчинд ээлтэй тогтвортой үйлдвэрлэл, тогтолцоог бүрдүүлэх шаардлага тулгамдаж байгааг онцлов. Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг 2028 онд ашиглалтад оруулна гэдгийг тэрбээр мэдээлж, тус үйлдвэрийг тогтвортой ажиллуулахын тулд газрын тосны хайгуул, ашиглалтыг эрчимжүүлэх, нөөцийг өсгөх, геологийн судалгааг хэрэгжүүлэх шаардлагатай гэлээ. Мөн дотоодын хэрэглээний стандарт, зэрэглэлийг дээшлүүлж, Евро5-аас дээш шатахуун хэрэглэх бодлого хэрэгжүүлж байгаагаа мэдээлж, Улсын Их Хурлын 2025 оны 119 тоот тогтоолыг хэрэгжүүлэх хүрээнд 100 мянган нарны гэрэл, 100мВт нартай аймаг, сум, 100 мянган цахилгаан тээврийн хэрэгслийг цэнэглэх дэд бүтэц санаачилгуудыг төлөвлөн хэрэгжүүлж эхэлснийг танилцуулав.“Эрчим хүчний болон газрын тосны бүтээгдэхүүний хараат байдлыг бууруулах, эрчим хүчний шилжилтийн хүрээнд олон талт түншлэлийг бэхжүүлэх нь” сэдэвт өндөр түвшний хэлэлцүүлэг бодлогоос бодит хэрэгжилт, эрчим хүчний шилжилтийн хөшүүрэг, ногоон санхүүжилтийн зах зээл, нийгэм-эдийн засаг болон эрүүл мэндийн нөлөөлөл, цахилгаан тээврийн хэрэгслийн дэд бүтэц гэсэн салбар хэлэлцүүлгүүдээр үргэлжилж байна. Эдгээр панел хэлэлцүүлгүүдээр сэргээгдэх эрчим хүчийг өрхийн хэрэглээнд нэвтрүүлэхэд болон аймгууд дахь тархмал эх үүсвэрийг дэмжихэд шаардагдах техникийн шаардлага, холболтын асуудлууд, Чингэлтэй дүүрэгт хэрэгжүүлж байгаа өрхийн сэргээгдэх эрчим хүчний төслийн явц, үр дүн, нүүрстөрөгчийн кредит зах зээлд нэвтрэхэд тулгамдаж буй асуудлууд, тэдгээрийг хэрхэн шийдвэрлэх, MRV буюу хэмжих, тайлагнах, баталгаажуулах тогтолцоог хөгжүүлэх, хөрөнгө оруулалт татахтай холбоотой асуудлуудыг хэлэлцэж байна.Эхний буюу сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх бодлогыг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай техникийн шаардлагаын асуудлаарх хэлэлцүүлгийг Улсын Их Хурлын гишүүн М.Энхцэцэг удирдах явуулж, Эрчим хүчний яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга Б.Ерэн-Өлзий, Эрчим хүчний зохицуулах хорооны дарга Э.Түвшинчулуун, УБЦТС ТӨХК-ийн Техникийн бодлогын хэлтсийн дарга С.Батжаргал, “Солар Повер Монголиа” ХХК-ийн захирал Г.Жавхлантуг, “Монхорус Эрчим” ХХК-ийн захирал Б.Батлхагва нар оролцсон юм. Хэлэлцүүлгээр төвийн эрчим хүчний нэгдсэн системд тархмал эх үүсгүүрүүдийг холбох, тэдгээрт тавигдах техникийн нөхцөл, шаардлага болон нэгдсэн системийн тогтвортой байдлыг хангахтай холбоотой асуудлуудыг хөндсөн юм. Энэ хэлэлцүүлгийн хүрээнд Чингэлтэй дүүргийн Засаг дарга Н.Мандуул “Ногоон Чингэлтэй” сэндбокс төслийнхөө талаар танилцууллаа. Энэ төсөл дотроо Нарны илч, Дулаалъя, туршилт, хяналтын Sandbox зэрэг бүрэлдэхүүн хэсгүүдтэй юм. Айл өрхийн гэр, байшинг сэргээгдэх эрчим хүчээр хангах, дулаалгыг сайжруулах зэрэг ажлууд, техникийн тохируулгыг хийхийн сургууль, цэцэрлэгийг нарны эрчим хүчний эх үүсгүүртэй болгох ажлуудыг энэ төслийн хүрээнд хийж буй юм. Мөн эрчим хүчний хэмнэлттэй пассив хотхон байгуулах туршилтыг хийж буй бөгөөд ногоон санхүүжилтын эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх хүрээнд карбон кредитын зах зээлд нэвтрэх чиглэлээр Сингапур, Швейцарь, Япон, БНСУ-ыг холбогдох байгууллагуудтай хамтран ажиллаж байгаа ажээ.Дараагийн панель хэлэлцүүлгээр яг энэ сэдвийг хөндсөн юм. Улсын Их Хурлын гишүүн Ч.Анар чиглүүлж, Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Золжаргал, Чингэлтэй дүүргийн Засаг дарга Н.Мандуул, URECA ХХК-ийг үүсгэн байгуулагч, Технологи хариуцсан захирал Э.Өнөрбат, ЮНИЛИЙД ХК, үүсгэн байгуулагч Э.Тэргүүн нар оролцсон энэ хэлэлцүүлгээр нүүрстөрөгчийн зах зээл буюу карбон кредитын зах зээлд нэвтрэхэд тулгарч тулгарч буй гол бэрхшээл бол хүлэмжийн хийг хэмжих, тайлагнах, баталгаажуулах үндэсний тогтолцоог бий болгох явдал гэдгийг онцолж байлаа. Энэ талаарх олон талт хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх, энэ зах зээлийн тогтолцоо бүрдсэн улс орнуудтай Засгийн газрын болон бусад түвшинд албан ёсоор хамтран ажиллах явдал ихээхэн чухал байгааг хэлэлцүүлэгт оролцогчид ярьсан юм.Харин гурав дахь хэлэлцүүлэг бүхэлдээ ногоон санхүүжилт, түүний эх үүсвэрийг өргөжүүлэхтэй холбоотой байлаа. Энэ хэлэлцүүлгийг Улсын Их Хурлын даргын зөвлөх Б.Анар чиглүүлэн явуулсан бөгөөд панелистаар Монголбанкны Ерөнхийлөгч C.Наранцогт, Ногоон Уур Амьсгалын Сангийн Гадаад харилцаа хариуцсан захирал C.Оюун, Азийн хөгжлийн банкны Зүүн Азийн газрын Үйл ажиллагааны зохицуулалт хариуцсан Бүсийн дарга Балабхаскара Редди Батхула, Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банкны Монгол Улс дахь Суурин төлөөлөгч Жахан Шамсиев, Хаан банкны гүйцэтгэх захирал Р.Мөнхтуяа, Худалдаа хөгжлийн банкны гүйцэтгэх захирал О.Орхон, Голомт банкны Гүйцэтгэх захирал А.Одонбаатар нар оролцсон юм.Хэлэлцүүлгийн үеэр сэргээгдэх эрчим хүчний төсөл, хөтөлбөр хэрэгжүүлэхээр төлөвлөсөн Баянхонгор, Баян-Өлгий, Хэнтий, Увс, Дорнод аймгийн Засаг дарга нар Эрчим хүчний яамтай уг төсөл, хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхэд хялбаршуулсан горимоор дэмжлэг үзүүлэх, холбогдох журам дүрэм, эрх зүйн зохицуулалтыг сайжруулах тухай “Сонирхол илэрхийлэх бичиг”-т гарын үзэг зурлаа.Хэлэлцүүлгээр үдээс хойно сэргээгдэх эрчим хүчний хөгжлийн хандлага, Монгол Улсын төрийн бодлого, мөн санхүүжилтийн эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх, гадаад болон дотоод эх үүсвэрүүдийг дайчлах боломж, нөхцөл, арга хэлбэрүүд, тэдгээрт тавигдаж байгаа шаардлага өргөн хүрээтэй асуудлуудыг хөндөнө. Мөн Цахилгаан тээврийн хэрэгслийг цэнэглэх дэд бүтэц, эрчим хүчний чанар, стандарт, ногоон санхүүжилтийн талаар ярилцана гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээлэв.

Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч Х.Нямбаатар Олон Улсын Санхүүгийн корпорацийн Суурин төлөөлөгч Матье Ле Блан тэргүүтэй төлөөлөгчдийг хүлээн авч уулзлаа. Уулзалтын үеэр Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлж байгаа Дүүжин замын тээвэр төслийн хоёрдугаар шугамыг барих санхүүжилтийн асуудлаар санал солилцлоо.Уулзалтын эхэнд нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч Х.Нямбаатар Улаанбаатар хотоос авто замын түгжрэл, нийтийн тээврийн хүртээмж, агаарын бохирдлыг шийдэх үр ашигтай төслүүдэд ач холбогдол өгч ажиллаж байгааг онцлохын зэрэгцээ Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлж байгаа Дүүжин замын тээвэр төслийн талаар мэдээлэл өглөө.Дүүжин замын тээвэр төслийн нэгдүгээр шугамыг Яармаг, Арцат-Өнөр хороолол чиглэлд барьж байгаа бөгөөд нийт ажлын явц 60 гаруй хувьтай байна. Тэгвэл Дүүжин замын тээвэр төслийн хоёрдугаар шугамыг “Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн-Үндэсний соёл амралтын хүрээлэн” чиглэлд 2.7 км урттай, гурван зогсоолтойгоор төлөвлөсөн. Төслийг олон улсын аюулгүй байдал, техникийн стандарт, байгаль орчин, нийгмийн нөлөөллийн шаардлагыг онцгой анхаарч хэрэгжүүлж байгааг онцоллоо.Олон Улсын Санхүүгийн корпорацийн Суурин төлөөлөгч Матье Ле Блан Дүүжин замын тээвэр төсөл төдийгүй Улаанбаатар хотын санхүүгийн удирдлага, зээлийн чадавхыг бэхжүүлэх, дэд бүтцийн төслүүдэд хамтран ажиллах талаар санал бодлоо илэрхийллээ. Улаанбаатар хотын хувьд Дүүжин замын тээвэр нь гэр хороолол болон хотын төвийг холбох, өндөр ачаалалтай чиглэлүүдийн нийтийн тээврийн дарамтыг бууруулах, иргэдийн зорчих хугацааг мэдэгдэхүйц багасгах, хотын агаарын бохирдлыг бууруулахад бодитой хувь нэмэр оруулах ач холбогдолтой төсөл юм.