НИЙГЭМ

Монгол брайль үсгээр хэвлэсэн Монгол Улсын Үндсэн хуулийг Улсын Их Хурлын дарга Н.Учрал өнөөдөр /2026.01.12/ танилцуулж, дээжийг нь Монголын хараагүйчүүдийн үндэсний холбоо болон Монголын номын сангийн консерцумын төлөөлөлд гардуулан өглөө.Монгол Улсын Их Хурлаас мэргэжлийн байгууллага, холбоотой хамтран хэвлэн нийтэлсэн энэхүү брайль Үндсэн хууль нь 2019 оноос хойш оруулсан бүх нэмэлт, өөрчлөлтийг багтаан нийтэлснээрээ онцлог юм.Хууль тэгш үйлчлэх зарчим, иргэн бүр мэдээллийг тэгш, хүртээмжтэй авах эрхийг бодитоор хэрэгжүүлэхэд чиглэсэн энэхүү арга хэмжээг Улсын Их Хурлын дарга нээж хэлсэн үгэндээ, Үндсэн хуулиа дээдэлж, сахин биелүүлэх нь хүн бүрийн үүрэг тул Монгол Улсын Их Хурлаас Үндсэн хуулийг хэвлэн түгээж, нийгмийн бүлгүүдийн онцлог, хэрэгцээ шаардлагад нийцүүлэн төрөл бүрийн ном, хэвлэл, контент бэлтгэн, иргэддээ Үндсэн хуулийн боловсрол олгох, түгээн дэлгэрүүлэхийн чухлыг онцолсон.Улсын Их Хурлын дарга Н.Учрал, Жил бүр Үндсэн хуулийн өдрийг угтан Монгол Улсын Их Хурал болон түүний Тамгын газраас олон арга хэмжээг зохион байгуулдаг уламжлалтай. Өнөө жил энэ ажлын хүрээнд Монгол Улсын Үндсэн хуулийг монгол брайль үсгээр хэвлэж, нийтийн хэрэгцээнд зориулан хүргэж байна. Энэхүү хэвлэл нь брайль үсгээр уншдаг хүмүүст Монгол Улсын Үндсэн хуультай өөрийн биеэр илүү сайн танилцах, судлах боломжийг бий болгож байгаагаараа ач холбогдолтой юм хэмээлээ.Монгол Улсад 2024 оны байдлаар 11.500 гаруй харааны бэрхшээлтэй иргэд бий гэсэн судалгааг Үндэсний статистикийн хорооноос гаргасан байна. Энэхүү номоос эрх зүйн мэдлэгийг эх сууриас нь буюу Үндсэн хуулиас олж авах, өөрийн төдийгүй бусдын эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, засаглалын тогтолцоо, эрх үүргийн хуваарилалтын талаарх мэдээллийг авах, хууль дээдлэх, хуулийг сахин биелүүлэх мэдлэг, чадварт суралцахад тус болно гэдэгт итгэлтэй байгаагаа УИХ-ын дарга илэрхийлсэн.Өнгөрсөн 2025 онд Монгол Улсын Их Хурлын parliament.mn цахим хуудсанд байршуулан олон нийтэд түгээсэн Монгол Улсын Үндсэн хуулийн дохионы хэлэнд хөрвүүлсэн болон аудио хувилбарын хандалт тус бүр 600 мянга гаруйд хүрснийг тэрбээр дурдаад, Монголын хараагүйчүүдийн үндэсний холбооны дэргэдэх брайль хэвлэлийн төвд хэвлэсэн Монгол Улсын Үндсэн хуулийг Монгол Улсын үндэсний номын сан, 21 аймаг, 9 дүүргийн болон бусад номын сан, Хууль тогтоомж сурталчлах төвүүдээр дамжуулан түгээхээр төлөвлөж байгааг дуулгасан юм.Монголын хараагүйчүүдийн үндэсний холбооны ерөнхийлөгч Ч.Дэлгэрмаа,  Өнөөдөр бид ардчилсан Үндсэн хуулийн амин чухал зарчим болох хүний эрх, энэрэнгүй ёс, шударга ёсыг цогцлоох суурь зарчмуудыг өөрийн мэдэх брайль үсгээр унших боломж бүрдэж байна. Мэдээлэл авах боломж хязгаарлагдмал 11.500 гаруй хүн, мөн тийм тооны сонсголын бэрхшээлтэй иргэдийн мэдээлэл авах эрхийг хангах чухал үйл явдал болж байна. Энэ нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн мэдээлэл авах эрхийг хангаад зогсохгүй хүн бүр суурь эрхээ эдлэх боломжийг бүрдүүлэх түүхэн үйл явдал хэмээн Монголын хараагүйчүүдийн үндэсний холбоо онцлон тэмдэглэж байна хэмээлээ.Тэрбээр, энэ түүхэн үйл явдлыг төр засаг, олон нийт, хүн бүр хөхиүлэн дэмжиж, хүн бүрийн суурь эрхийг хангах, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн эрхийг бүрэн дүүрэн хангах чиглэлээр олон талт соён гэгээрүүлэх үйл ажиллагааг цаашид зохион байгуулахыг холбооны зүгээс уриалж буйг дуулгалаа.Энэхүү арга хэмжээнд УИХ-ын гишүүн Ж.Баясгалан, О.Саранчулуун, УИХ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Л.Өлзийсайхан болон Тамгын газрын удирдлага, НҮБ-ын Хүн амын сангийн төлөөлөл оролцсон бөгөөд УИХ-ын дарга Н.Учрал, УИХ-ын гишүүн Ж.Баясгалан, О.Саранчулуун нар брайль үсгээр хэвлэгдсэн Үндсэн хуулийг Монголын хараагүйчүүдийн үндэсний холбооны ерөнхийлөгч Ч.Дэлгэрмаа, Парламентын номын сангийн эрхлэгч Ц.Мөнх-Эрдэнэ, Хараагүй хүмүүсийн хөдөлмөр, сургалт, хөгжлийн төвийн дарга З.Лхагвасүрэн,  Монгол Улсын үндэсний номын сангийн Ном бүрдүүлэх, солилцох, боловсруулах хэлтсийн дарга Г.Гүнжинлхам, Ц.Нацагдоржийн нэрэмжит Улаанбаатар хотын төв номын сангийн хараагүйчүүдийн номын сангийн номын санч П.Оюунбаяр нарт гардуулан өглөө хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээллээ.

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар Дорноговь аймгийн Сайншанд суманд хэрэгжүүлж буй хямд өртөгтэй орон сууцны хөтөлбөрийн хэрэгжилттэй танилцлаа.  Тус аймаг 2016 оноос хойш түрээслээд өмчлөх болон ипотекийн зээлээр 2512 айлыг орон сууцаар хангажээ. Үүний 329 нь түрээсийн орон сууцанд хамрагдсан байна. Энэ онд 288 айлыг түрээсийн орон сууцанд хамруулахаар төлөвлөжээ. Түрээслээд өмчлөх хөтөлбөрийн хүрээнд баригдсан орон сууцны мкв-ын үнийн тухайд 1.9-2.4 сая төгрөг байна. Түрээсийн орон сууц барих эх үүсвэрийг аймгийн орон нутгийн хөгжлийн сангаас гаргаж, одоогийн байдлаар 36.4 тэрбум төгрөг зарцуулжээ. Түрээсийн орон сууцанд хамрагдсан айлууд 5-10 жилд сар бүр төлбөр төлөхдөө хүү, алданги, ханшийн зөрүү огт төлөхгүй. Байрны төлбөрөө төлж дуусаад гэрчилгээ авсны дараа татварын хуулийн дагуу НӨАТ-ын буцаан олголт, татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт эдлэх эрх нь үүсэх юм байна. Тус аймаг нарийн мэргэжлийн эмч, англи хэл, математикийн шилдэг багш нарыг орон нутагт ажиллуулах зорилгоор орон сууцаар үнэ төлбөргүй хангах бодлого хэрэгжүүлж байна. Ингэхдээ таван жил тогтвортой ажиллах нөхцөл тавьж, энэ шаардлагыг хангасан тохиолдолд амьдарч буй байрыг нь шууд өмчлөлд нь шилжүүлэх юм. 21 өрх дээрх нөхцөлөөр байртай болжээ. Мөн түрээсийн орон сууцаас гадна орон нутагт ажиллахаар ирсэн ганц бие залууст зориулж "Single apartment" төслийг энэ онд эхлүүлэх гэж байна. Тус төсөл нь орон сууцны урьдчилгаа бүрдүүлэх хүртлээбуюу 1-5 жилд зөвхөн хэрэглээний зардлаа л төлж, амьдрах боломжийг залууст олгох ажээ."Single apartment" нь 18-20 мкв байр, бүрэн тохижилттой, өмсөх хувцас, сургуулийн дипломтойгооирэхэд л хангалттай гэж аймгийн удирдлагууд танилцууллаа. Уг төсөлд хамрагдах залууст Дорноговь аймагт зургаан сараас дээш ажилласан, НДШ төлдөг байх гэсэн шалгуур тавьж байна.

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар Дорноговь аймгийн Сайншанд суманд иргэдтэй уулзлаа. Уулзалтад тус аймгийн 14 сумаас иргэдийн төлөөлөл оролцов. Дорноговь аймагт цэгцрэх хөдөлгөөн өрнүүлж буйд иргэд талархал илэрхийлээд, олон салбарт бугшсан авлига, газрын маргаан, хариуцлагагүй уул уурхайг цэгцэлж өгөхийг Ерөнхий сайд Г.Занданшатараас хүслээ. Тус аймгийн Мандах суманд ноос, ноолуур үнэгүйдэж, малын өвчлөл ихэсжээ. Үүнээс болж малчдын орлого буурсан. Шалтгааныг нь нутгийн иргэд хариуцлагагүй уул уурхайтай холбоотой гэж үзэж байна.Эрүүл мэндийн даатгалын сангийн санхүүжилт тасалдсанаас өрийн гинжин хэлхээ үүссэн нь эрүүл мэндийн үйлчилгээг доголдуулах хэмжээнд хүрсэн талаар тэд ярив. Эрүүл мэндийн даатгалын санд үүссэн асуудлыг шалгах ажлын хэсэг байгуулсан Ерөнхий сайдын шийдвэрийг сайшаагаад, хамгийн гол нь бодит үр дүн гаргаж, цэгцлэх ёстой гэж байр сууриа илэрхийллээ. Даланжаргалан, Өргөн сумдын эмнэлэг туулах чадвар сайтай машингүйн улмаас алсын дуудлагад цаг алдах зэргээр тусламж үйлчилгээ нь саатаж байна. Засгийн газрын тэргүүн энэ асуудлыг шийдвэрлэж, сумдад тээврийн хэрэгсэл олгохоор боллоо. Дорноговь аймаг 1.6 сая малтай. Харин аймгийн хэмжээнд малын эмч 26 байгаад дүгнэлт хийж, бодлогын дэмжлэг үзүүлэхийг хүсэв. Татварын ачааллаас болж мал эмнэлгийн чиглэлээр үйл ажиллагаа эрхэлж буй аж ахуйн нэгжүүд бэхжиж чадахгүй байна гэж үзэж байгаагаа илэрхийллээ. Дорноговь аймаг 72 мянга гаруй хүн амтай.  Тус аймаг улсаас татаас авдаггүй цөөн аймгийн нэг. Өнгөрсөн онд улсын төсөвт 166.5 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрүүлжээ.

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар Дорноговь аймгийн Замын-Үүд сумын иргэдтэй уулзлаа. Уулзалтад 800 орчим иргэн оролцож, Засгийн газрын тэргүүнд санал, хүсэлтээ уламжиллаа. Иргэдэд тулгамдсан асуудлын нэг нь газар олголт болжээ. Ерөнхий сайд Г.Занданшатар газартай холбоотой санал хүсэлтийг үндэслэж, Замын-Үүд сумын хэмжээнд газар олголтыг шалгуулахаар АТГ, ЦЕГ, ТЕГ-ын хамтарсан Ажлын хэсэг байгуулж, Ажлын хэсгийг ирэх долоо хоногт Замын-Үүдэд ажиллуулахаар боллоо. Мөн хил, гаалийнхны уялдаа холбоогүй байдлыг цэгцэлж, хяналтын тогтолцоог нэгдмэл удирдлагатай болгоход Засгийн газар анхаарч ажиллана гэсэн Ерөнхий сайдын байр суурийг сумын иргэд талархан хүлээн авлаа. Замын-Үүд суманд цэгцрэх хөдөлгөөн өрнүүлж, хил, гааль, чөлөөт бүсийн уялдаа холбоог сайжруулж байж авлигын эрсдэлийг бууруулна. Үүний эхлэл болгож газар олголт, бүртгэлийг цэгцлэх ажлыг нэн даруй хэрэгжүүлнэ. Замын-Үүд сумын цэгцрэх хөдөлгөөн эндээс эхэлнэ гэж Ерөнхий сайд хэллээ.Зорчигч болон ачаа тээврийн үйлчилгээ эрхэлж буй жолооч нарт татвар ногдуулахдаа хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг үндэслэн хувь хэмжээ тогтоож буйг иргэд шүүмжилж байв. Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ нэмэгдэхээр татвар хураамж дагаад өсөж,  дарамт болж буй ажээ.  Дорноговь аймгийн ИТХ-аар хуралдаанаар Эрээн-Замын-Үүд боомтоор  зорчигч тээвэр эрхэлдэг хүмүүсийн сард төлдөг татварын хувь хэмжээг бууруулахаар шийдвэрлэсэн. Тогтоол албажих үйл явц холбогдох яаманд гацаад байсныг шинэ оны босгон дээр гацаанаас гаргасан гэдгийг Ерөнхий сайд мэдээллээ.  Ерөнхий сайд Г.Занданшатар даваа гарагт (2026.01.12) Дорноговь аймгийн  Сайншанд суманд ажиллана. 

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн өдөрт зориулан Улсын Их Хурлын Тамгын газар, Парламентын судалгаа, хөгжлийн хүрээлэнгээс зохион байгуулсан “Монгол Улс байгалийн баялгаа хэрхэн зохистой ашиглах ёстой вэ” сэдэвт уралдааны их, дээд сургуулийн оюутны ангилалд гуравдугаар байр эзэлсэн Шинжлэх ухаан технологийн их сургуулийн Мэдээлэл, холбоо технологийн сургуулийн оюутан А.Найдангийн эсээг толилуулж байна.“Баялаг улс орныг баян болгодоггүй, харин баялгийг удирдах институц л улс орныг баян болгодог” хэмээн эдийн засагч Дaрон Асемоглу онцолсон байдаг. Энэхүү санаа нь байгалийн баялгийн арвин нөөцтэй боловч хөгжлийн түвшин нь харилцан адилгүй улс орнуудын ялгааг тайлбарлахад өргөн хэрэглэгддэг онолын суурь болжээ. Байгалийн баялаг өөрөө хөгжлийг авчирдаггүй, харин түүнийг хэрхэн удирдаж, хуваарилж, иргэдийн амьдралд шингээж чадсанаар хөгжил бодитоор бий болдог гэдгийг дэлхийн туршлага харуулсаар байна.Зарим улс байгалийн баялгаас олсон орлогоо боловсрол, эрүүл мэнд, судалгаа, инновацад чиглүүлж, урт хугацаанд тогтвортой өсөлтийг бий болгож чадсан бол нөгөө хэсэг нь баялгийнхаа дэргэд ажилгүйдэл, нийгмийн тэгш бус байдал, тогтворгүй эдийн засагтай хэвээр үлдсэн нь түүхэн бодит баримт юм. Ийм нөхцөлд “байгалийн баялагтай байх нь давуу тал уу, эсвэл сорилт уу?” гэсэн асуулт зайлшгүй гарч ирдэг.Монгол Улсын хувьд байгалийн баялаг нь эдийн засгийн чухал тулгуур болсоор ирсэн. Гэсэн хэдий ч оюутан, залуусын өнцгөөс харахад байгалийн баялгийн өгөөж бидний амьдралд хэр гүн шингэж байгааг эргэцүүлэх шаардлага байсаар байна. “Их байна уу, бага байна уу” гэдгээс илүүтэй тэр баялаг бидний боловсрол, хөгжилд яаж шингэж байна вэ гэдэг нь чухал.Монгол улсын иргэн, оюутан хүний хувьд эдгээр асуултыг зөвхөн онолын түвшинд бус, өөрийн бодит туршлага, гэр бүлийн нөхцөл байдал, үе тэнгийнхний ажиглалтад тулгуурлан тавьж байна. Энэхүү эсээ нь байгалийн баялгийг зохистой хувиарлахыг зөвхөн шүүмжлэхээс илүүтэй, асуулт тавьж, онолтой холбож, бодит жишээгээр дамжуулан илүү оновчтой хуваарилалт байх боломжтой эсэхийг эрэх зорилготой.Байгалийн баялаг үнэхээр “нийтийн өмч” мөн үү?Монгол Улсын Үндсэн хуульд байгалийн баялаг ард түмний өмч гэж заасан байдаг. Онолын хувьд энэ нь иргэн бүр байгалийн баялгийн өгөөжийг хүртэх эрхтэй гэсэн үг. Гэвч бодит амьдрал дээр энэ өмчлөл оюутан, залуусын амьдралд хэр хэмжээнд мэдрэгдэж байна вэ гэдэг асуулт тодорхой хариултгүй хэвээр байна.Би Монгол Улсын Их Сургуульд суралцдаг нэгэн оюутны хувьд сургалтын орчин, лабораторийн тоног төхөөрөмж, судалгааны боломж зарим талаар хязгаарлагдмал хэвээр байгааг өдөр тутамдаа хардаг. Улсын хэмжээнд байгалийн баялгийн орлого, эдийн засгийн өсөлтийн талаар яригдаж байхад их сургуулийн сургалтын орчинд гарах өөрчлөлт удаан, заримдаа мэдэгдэхүйц бус байдаг нь баялгийн өгөөж боловсролын салбарт хэр гүн шингэж байгааг эргэлзэхэд хүргэнэ. Хэрэв байгалийн баялаг үнэхээр нийтийн өмч юм бол тэр өмч оюутны суралцах нөхцөлд илүү тод мэдрэгдэх ёсгүй гэж үү?Энэ асуулт гэр бүлийн түвшинд бүр илүү хурц тавигддаг. Миний аав уул уурхайн салбарт ажилладаг. Гаднаас нь харахад уул уурхай өндөр орлоготой салбар мэт ойлгогддог ч бодит байдал дээр түүний орлого зах зээлийн үнийн савлагаа, ажлын нөхцөлөөс шалтгаалан тогтворгүй байдаг. Зарим үед цалин боломжийн байж болох ч зарим үед тогтмол орлогогүй хугацаа үргэлжилдэг. Ийм нөхцөлд сургалтын төлбөр, байр, амьжиргааны зардал манай гэр бүлийн хувьд бодит дарамт болдог.Эндээс нэгэн зөрчил тод харагдана. Улс орон байгалийн баялгаас орлого олж байна гэж ярьж байгаа атлаа тэр баялгийг олборлоход хөдөлмөрлөж буй хүмүүсийн хүүхдүүд хүртэл боловсролын төлбөрийн асуудалтай тулгарч байна. Энэ нь байгалийн баялгийн өгөөж системийн түвшинд боловсролд хангалттай чиглэн очиж чадаж байна уу гэсэн асуултыг зайлшгүй тавихад хүргэнэ.Гэсэн хэдий ч энэ байдал нь бүх зүйл буруу явж байна гэсэн дүгнэлтэд хүргэх албагүй. Монгол Улсад боловсролын салбарт төсвийн санхүүжилт нэмэгдэж ирсэн, их дээд сургуулийн хүртээмж өргөжсөн, оюутны зээл, тэтгэлгийн тогтолцоо бүрдсэн зэрэг эерэг ахиц бодитоор бий. Харин асуудал нь “хийж байгаа эсэх”-д бус, ямар зорилгоор, хэнд, хэр оновчтой хүрч байна вэ гэдэгт оршиж байна.Байгалийн баялгийн өгөөжийг боловсролд амжилттай шингээж чадсан жишээ нь Норвег улс юм. Норвег улс 1990 онд газрын тосны орлогоо шууд хэрэглээнд зарцуулахын оронд хуримтлалын тогтолцоогоор дамжуулан боловсрол, судалгаа, хүний хөгжилд чиглүүлсэн нь байгалийн баялгийг нэг үеийн ашиг бус, олон үеийн хөрөнгө оруулалт болгон хувиргах боломжийг бүрдүүлжээ. Үүний үр дүнд их, дээд боловсрол сургалтын төлбөрийн дарамт багатай, судалгаанд суурилсан тогтвортой орчинд хөгжиж, байгалийн баялаг нь оюутны амьдралд бодитоор шингэх нөхцөл бүрдсэн байна.Иймээс Норвегийн жишээнээс суралцах бодит шийдэл нь баялгийн орлогыг шууд хуулбарлан ашиглах бус, харин институцийн зарчмыг нь нутагшуулахад оршино. Тухайлбал, байгалийн баялгийн орлогын тодорхой хувийг боловсрол, судалгаанд зориулах тусгай зорилтот сан бий болгож, түүний зарцуулалтыг улс төрийн мөчлөгөөс үл хамаарах, ил тод, хариуцлагатай тогтолцоогоор зохицуулах боломж Монгол Улсад бий. Энэ сан нь оюутны сургалтын орчин, лаборатори, судалгааны төсөл, багш, судлаачдын чадавхыг дэмжихэд чиглэсэн урт хугацааны хөрөнгө оруулалтын суваг болж чадна.Өөрөөр хэлбэл, Монгол Улсын өмнө тулгарч буй гол сорилт нь байгалийн баялгийг боловсролд ашиглах эсэхэд бус, харин түүнийг яаж тогтвортой, үе дамжсан үнэ цэнэ болгон хувиргах вэ гэдэгт оршиж байна. Хэрэв байгалийн баялгийн өгөөжийг өнөөдрийн хэрэглээнээс илүүтэй маргаашийн мэдлэг, хүний капиталд зориулах бодлогын сонголтыг хийж чадвал Норвегийн туршлага Монголын нөхцөлд өөрийн гэсэн хэлбэрээр хэрэгжих бүрэн боломжтой юм.Их сургууль төгсөх нь яагаад мэргэжлээрээ ажиллах баталгаа биш хэвээр байна вэ?“Боловсрол бол ирээдүйн хамгийн найдвартай хөрөнгө оруулалт” хэмээн эдийн засагч Жозеф Стиглиц тэмдэглэсэн байдаг. Гэвч Монголын бодит нөхцөлд их сургууль төгсөх нь заавал мэргэжлээрээ ажиллах баталгаа болж чаддаггүй хэвээр байна. Яагаад боловсролд зарцуулж буй цаг, зардал хөдөлмөрийн зах зээлд бодит өгөөж болж хувирахгүй байна вэ?Эхний шалтгаан нь их сургуулийн сургалтын хөтөлбөрүүд онолын мэдлэгт төвлөрч, бодит ажлын байранд шаардагдах дадлага, практик ур чадвар хангалтгүй олгож байгаатай холбоотой. Үүний улмаас төгсөгчид дипломтой боловч ажил олгогчдын “туршлагатай ажилтан” гэсэн шаардлагад нийцэхгүй үлдэх тохиолдол элбэг.Хоёр дахь шалтгаан нь Монголын эдийн засгийн бүтэцтэй холбоотой. Эдийн засаг уул уурхайн салбарт төвлөрсөн хэвээр байгаа нь мэргэжлийн ажлын байрны төрөл, тоог хязгаарладаг. Байгалийн баялгаас орж ирсэн орлого ихэвчлэн ерөнхий төсвийн зардалд уусаж, мэдлэгт суурилсан үйлдвэрлэл, судалгаа, инновацын салбарт хангалттай хэмжээгээр хөрвөж чаддаггүй. Үүний улмаас их сургууль төгсөгчдийн эзэмшсэн мэргэжил хөдөлмөрийн зах зээлийн бодит эрэлттэй зөрчилдөх нь түгээмэл болдог.Монгол Улсад боловсролын тогтолцоо хөдөлмөрийн зах зээлтэй бүрэн холбогдож амжаагүй, шилжилтийн шатандаа явж байгаатай холбоотой. Сүүлийн жилүүдэд их, дээд сургуулиудад үйлдвэрлэлийн дадлага хийх шаардлага хөтөлбөрт тусгагдах болсон нь ахиц боловч энэ нь ихэвчлэн богино хугацааны, формаль шинжтэй хэвээр байна. Оюутнууд дадлагаа бодит ур чадвар эзэмшихээс илүү “шаардлага хангах” зорилгоор гүйцэтгэх нь элбэг бөгөөд төгсөөд ажлын байранд шууд шилжих бат бөх гүүр болж чаддаггүй.Өөрөөр хэлбэл, Монгол Улсад диплом ба ажлын байр хоёрын хооронд системийн хоосон зай оршсоор байна. Энэ нь оюутны хувь хүний сул тал бус, харин боловсрол–хөдөлмөрийн зах зээлийг холбосон тогтолцоо хараахан бүрэн төлөвшөөгүй байгааг илтгэнэ.Үүнийг Герман улсын туршлагатай харьцуулбал ялгаа тод харагдана. Германд боловсрол ба хөдөлмөрийн зах зээл хоёр тусдаа шат бус, харин нэг урсгал байдлаар зохион байгуулагддаг. Оюутнууд их сургуульд онолын мэдлэг эзэмшихийн зэрэгцээ компани, байгууллагад албан ёсоор ажиллан дадлага хийж, бодит ажлын орчинд ур чадвараа хөгжүүлдэг. Ингэснээр төгсөх үед дипломоос гадна ажлын туршлагатай болж, мэргэжлээрээ ажиллах нь онцгой давуу тал бус, хэвийн үр дүн болдог.Энд ялгаа нь зөвхөн эдийн засгийн чадавх бус, харин тогтолцооны хөгжлийн шатанд оршиж байна. Герман улс боловсролоос ажилд шилжих шат дамжлагыг институцийн түвшинд бүрэн гүйцэд зохион байгуулсан бол Монгол Улс энэ тогтолцоог бүрдүүлэх эхний шатандаа явж байна. Монголд дадлага нь ихэвчлэн сургалтын төгсгөлд хавсаргадаг нэмэлт элемент байхад, Германд дадлага нь сургалтын үндсэн хэсэг болдог.Гэсэн хэдий ч энэ нь Монгол Улсад ийм тогтолцоо бүрдэх боломжгүй гэсэн үг биш юм. Харин ч байгалийн баялгаас олж буй орлого нь их, дээд сургуулиудыг бодит үйлдвэрлэл, судалгаа, хөдөлмөрийн зах зээлтэй холбох санхүүгийн боломж болж чадна. Хэрэв байгалийн баялгийн өгөөжийг их сургуулийн дэргэдэх дадлага, судалгаа, үйлдвэрлэлтэй уялдсан сургалтын орчин бүрдүүлэхэд чиглүүлж чадвал Монгол Улс шилжилтийн шатнаас тогтолцоот шат руу ахих боломжтой.Гадаадад суралцах нь яагаад “буцаж ирэх зам” болж чаддаггүй вэ?Сүүлийн жилүүдэд олон залуус гадаадад суралцаж, төгсөөд эх орондоо эргэж ирэхээс илүүтэй тухайн улсад амьдран үлдэх хандлага нэмэгдэж байна. Үүнийг ихэвчлэн “тархины урсгал” хэмээн сөргөөр тайлбарладаг ч орчин үеийн хөгжлийн онолд гадаадад сурч, туршлага хуримтлуулах нь өөрөө сөрөг үзэгдэл бус, харин зөв ашиглаж чадвал давуу тал болдог гэж үздэг. Асуудал нь залуус гадаадад сураад байна уу гэдэгт бус, харин тэд буцаж ирэхэд мэдлэгээ ашиглах бодит орчин байна уу гэдэгт оршиж байна. Гадаадад сурсан залуус орчин үеийн лаборатори, судалгааны бааз, тодорхой карьерын зам харж чаддаг бол Монголд ийм орчин хомс хэвээр байгаа нь эх орондоо буцах сонирхлыг сулруулдаг.Асуудал нь залуус гадаадад сураад байна уу гэдэгт бус, харин тэд буцаж ирэхэд эзэмшсэн мэдлэг, ур чадвараа хэрэгжүүлэх бодит орчин байгаа эсэхэд оршиж байна. Гадаадад суралцсан залуус орчин үеийн лаборатори, судалгааны дэд бүтэц, тодорхой карьерын шатлалыг харж чаддаг бол Монголд ийм орчин, замнал тодорхой бус хэвээр байгаа нь эх орондоо буцах сонирхлыг сулруулдаг.Эндээс нэг чухал асуулт гарч ирнэ. Монгол Улс гадаадад суралцсан залуусыг “буцаж ирэх ёстой” гэж уриалж байна уу, эсвэл “буцаж ирэхэд утгатай орчин” бүрдүүлж байна уу? Хэрэв хоёр дахь нь хангалтгүй бол залуусын сонголтыг хувь хүний эх оронч сэтгэлээр хэмжих нь учир дутагдалтай.Энэ асуудлыг шийдсэн улс орнуудын туршлагаас харахад гол шийдэл нь уриа бус, тодорхой механизм байжээ. Жишээлбэл, БНСУ 1990-ээд оноос эхлэн гадаадад докторын зэрэг хамгаалсан залуусыг эх орондоо буцаах зорилгоор судалгааны их сургуулиуд, төр–хувийн хэвшлийн хамтарсан лабораториудыг байгуулж, тэднийг бодит төсөл, тогтвортой санхүүжилттэй ажлын байраар хангасан. Үүний үр дүнд гадаадад сурсан мэргэжилтнүүд эх орондоо эргэж ирэх нь “алдагдал” бус, карьерын боломж болж хувирсан.Үүнтэй төстэй жишээ нь БНХАУ-ын “буцагч мэргэжилтэн”-ий бодлого юм. Хятад улс гадаадад сурсан залуусыг заавал төрийн албанд оруулахыг зорьсонгүй, харин судалгаа, стартап, инновацын экосистемд нэвтрэх орчныг бүрдүүлснээр тэднийг өөрсдөө буцаж ирэх нөхцөлийг бий болгосон. Эндээс харахад амжилтын гол хүчин зүйл нь “шахалт” бус, сонголтод суурилсан бодлого байжээ.Эдгээр кейсээс харахад “тархины урсгал”-ыг “тархины эргэлт” болгох шийдэл нь гурван үндсэн нөхцөлтэй байна. Нэгдүгээрт, гадаадад сурсан залуусын ур чадварыг ашиглах судалгаа, инновац, мэдлэгт суурилсан ажлын байр хэрэгтэй. Хоёрдугаарт, карьерын тодорхой замнал, тогтвортой санхүүжилт бүхий орчин шаардлагатай. Гуравдугаарт, буцаж ирэх шийдвэр нь албадлага бус, харин боломжийн үр дүн байх ёстой.Монгол Улсын хувьд байгалийн баялгийн өгөөж эдгээр нөхцөлийг бүрдүүлэх бодит эх үүсвэр байж чадна. Хэрэв баялгийн орлогын тодорхой хэсгийг судалгааны их сургууль, инновацын төв, стартап экосистемийг хөгжүүлэхэд чиглүүлж чадвал гадаадад суралцах нь эх орноос явах зам бус, харин илүү чадавхтайгаар буцаж ирэх шат болж хувирна. Ингэж чадвал гадаадад сурсан залуусын мэдлэг Монголын хөгжлөөс тасрах бус, харин түүнд шингэх нөхцөл бүрдэнэ.Байгалийн баялаг ба үе дамжсан хариуцлагаБайгалийн баялгийн хуваарилалтын асуудал нь зөвхөн эдийн засгийн үр ашиг, өнөөгийн хэрэглээний асуудал бус, харин ёс зүй, үе дамжсан хариуцлагын асуудал юм. Байгалийн баялаг хэний өмч вэ гэсэн асуултад хууль, бодлогын түвшинд “ард түмний өмч” гэж хариулдаг ч философи, ёс зүйн үүднээс авч үзвэл энэ өмчлөл нь зөвхөн өнөө үеийнхэнд бус, ирээдүй үеийнхэнд ч хамаарах ойлголт юм. Үүнийг хөгжлийн онолд “үе дамжсан шударга ёс” хэмээн тодорхойлж, өнөөдрийн шийдвэрүүд маргаашийн иргэдийн боломжийг хязгаарлах ёсгүй гэж үздэг.Америкийн философич Жон Роулз шударга нийгмийн суурийг тодорхойлохдоо “ирээдүй үеийн ашиг сонирхлыг үл тоомсорлосон шийдвэр нь ёс зүйн хувьд шударга байж чаддаггүй” хэмээн онцолсон байдаг. Энэ санааг байгалийн баялгийн хуваарилалтад хэрэглэхэд, өнөөдрийн богино хугацааны ашиг, хэрэглээнд чиглэсэн бодлого нь ирээдүйн боловсрол, хүний хөгжилд сөргөөр нөлөөлж байвал ёс зүйн хувьд үндэслэл сул болно. Өөрөөр хэлбэл, байгалийн баялгийг өнөөдөр хэрхэн ашиглаж байгаагаар маргаашийн оюутан, залуус ямар боломжтой байхыг бид урьдчилан тодорхойлж байна гэсэн үг юм.Эдийн засгийн судалгаанд ч энэ асуудлыг баталж ирсэн. Судлаач Дaрон Асемоглу байгалийн баялгийн өгөөжийг институцийн чанар муутай орчинд богино хугацаанд тараан зарцуулах нь ирээдүйн хөгжлийг “идэж” буйтай адил үр дагавартайг онцолсон байдаг. Харин баялгийг хуримтлал, боловсрол, судалгаанд чиглүүлж чадсан улс орнууд баялгаа үе дамжин хадгалж, ирээдүй үеийн амьдралын чанарыг сайжруулж чадсан нь олон улсын туршлагаас харагддаг. Энэ нь байгалийн баялгийг зөвхөн эдийн засгийн бус, ёс зүйн хөрөнгө гэж ойлгох шаардлагатайг илтгэнэ.Оюутан сурагчийн өнцгөөс харахад үе дамжсан хариуцлага гэдэг нь хийсвэр ойлголт бус, харин бодит амьдралд мэдрэгддэг асуудал юм. Өнөөдрийн боловсролын санхүүжилт, багшийн цалин, сургалтын орчны чанар нь ирээдүйн оюутнуудын гарааны нөхцөлийг тодорхойлж байна. Хэрэв байгалийн баялгийн өгөөж суурь боловсрол, их, дээд сургуулийн чанарт шингэж чадалгүй, түр зуурын хэрэглээнд зарцуулагдсаар байвал ирээдүй үеийнхэнд шилжих ёстой боломжууд алдагдах эрсдэлтэй.Иймээс байгалийн баялгийн зөв хуваарилалт нь зөвхөн “ямрыг нь хаана зарцуулах вэ” гэсэн бодлогын асуулт бус, харин бид ирээдүй үеийн өмнө ямар ёс зүйн хариуцлага хүлээж байна вэ гэсэн суурь сонголт юм. Байгалийн баялгийг боловсрол, хүний хөгжилд зориулах нь эдийн засгийн ашигтай байгаад зогсохгүй, ирээдүй үеийн эрх ашгийг хүндэтгэсэн, шударга нийгэм байгуулах үндэс болж чадна. Энэ утгаараа байгалийн баялгийн тухай өнөөгийн шийдвэр бүр нь маргаашийн оюутнуудын боломжийг бүтээгч эсвэл хязгаарлагч хүчин зүйл болж байна.ДүгнэлтМонгол Улс байгалийн баялгаа ашиглаж байна уу гэсэн асуултаас илүүтэйгээр тэр баялгийг хэнд, ямар ирээдүйд зориулан, ямар тогтолцоогоор хуваарилж байна вэ гэсэн асуудал өнөөдөр илүү чухал болж байна. Оюутны өнцгөөс харахад байгалийн баялаг нь өөрөө сайн эсвэл муу гэсэн хоёр туйлын аль нэгэнд багтах ойлголт бус, харин түүнийг удирдах институцийн чанар, бодлогын зорилго, хэрэгжилтийн уялдаанаас шалтгаалан боломж ч болж чадна, сорилт ч болж хувирна.Хэрэв байгалийн баялгийн өгөөж боловсролын чанарт бодитоор шингэж, их сургууль төгсөгчид мэргэжлээрээ ажиллах бодит боломж бүрдэж, залуус эх орондоо ирээдүйгээ төлөвлөж чадах орчин бий болбол байгалийн баялаг жинхэнэ утгаараа нийтийн өмч болж чадна. Харин энэ холбоо сул хэвээр байвал байгалийн баялаг нь макро түвшний тоон үзүүлэлт дээр үлдэж, оюутан, залуусын өдөр тутмын амьдралд хүрч чадахгүй хэвээр үлдэх эрсдэлтэй.Монголын их зохиолч Дашдоржийн Нацагдоржийн “Ирээдүй гэдэг өчигдрийн мөрөөдөл, өнөөдрийн хөдөлмөр, маргаашийн амжилт юм” хэмээх үгэнд би туйлын их дуртай. Энэхүү үг нь байгалийн баялгийн тухай өнөөгийн маргааныг илүү гүн утгаар ойлгоход чиглүүлнэ. Байгалийн баялаг нь өөрөө ирээдүйг бүтээхгүй, харин түүнийг хэрхэн удирдаж, хүний хөгжилд хөрвүүлж чадсанаар л ирээдүй бодитоор бүрэлддэг.Байгалийн баялаг бол газар доорх нөөц төдий зүйл биш, харин түүнийг хүний хөгжил, мэдлэг, итгэл болгон хувиргаж чадвал жинхэнэ баялаг болдог. Энэ шилжилтийг хийж чадах эсэх нь өнөөдрийн бодлогоос, түүнийг шүүж харж буй оюутан, залуусын оролцооноос хамаарна. Ирээдүй бидэнд бэлнээр ирэхгүй, харин байгалийн баялгийг хэрхэн хуваарилж чадсанаар л бүтээгдэнэ.Ашигласан эх сурвалж:-Why Nations FailAcemoglu, D., & Robinson, J. (2012). Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty. Crown Publishers.-Making Globalization WorkStiglitz, J. (2007). Making Globalization Work. W. W. Norton & Company.-United Nations. (2015). Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development.

Монгол Улсын Их Хурлын 2025 оны 11 дүгээр сарын 14-ний 103 дугаар тогтоолоор “Үндэсний баялгийн сангийн тухай” хуулийг хэрэгжүүлэх хүрээнд Тавантолгойн бүлэг ордын ашиглагдаагүй хэсгүүдийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах, одоо болон ирээдүйн иргэдийн эрх ашгийг тэгш хангах, орд газруудыг урт хугацаанд үр ашигтай ашиглах бодлого хэрэгжүүлэхийг Засгийн газарт үүрэг болгосон.Засгийн газрын өнөөдрийн хуралдаанаар Тавантолгойн бүлэг ордын Бортээг хэсгийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах бэлтгэл ажлыг хангах, хөрөнгө оруулагчийг сонгон шалгаруулах Ажлын хэсэг байгууллаа. Бортээгийн ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулахтай холбогдуулан хөрөнгө оруулагчдад мэдээллийг ил тод, нээлттэй хүргэх, тэдний саналыг авах, сонгон шалгаруулалт зохион байгуулах, гарсан саналуудыг Засгийн газар болон УИХ-д танилцуулах зэрэг шат дараатай арга хэмжээ хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байна.Эхний шатанд хөрөнгө оруулагчдын сонирхлыг тодорхойлох зорилгоор олон улсын нээлттэй санал авах (Expression of Interest) хүсэлтийг энэ сарын 9-нд зарлахаар шийдвэрлэлээ.Бортээгийн орд - суурь судалгаа бүрдсэн төсөл: “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн эзэмшдэг тусгай зөвшөөрлийн талбайд стратегийн ач холбогдол бүхий Тавантолгойн нүүрсний бүлэг орд болох Цанхи, Бортолгой, Ончхараат, Бортээг зэрэг хэсгүүд багтдаг.Бортээгийн ордод 2020 онд техник, эдийн засгийн үндэслэл (ТЭЗҮ) боловсруулж, JORC стандартын дагуу нарийвчилсан хайгуул хийсэн, нарийвчилсан баталгаажуулах ТЭЗҮ нь 2026 оны эхний улиралд дуусна. Нүүрсний зах зээлийн дэлхийн чиг хандлага: БНХАУ-ын эрчим хүчний бүтцэд цахилгаан болон сэргээгдэх эх үүсвэрийн эзлэх хувь нэмэгдэж, уур амьсгалын өөрчлөлтийн бодлого эрчимжиж байгаатай уялдан 2030 оноос хойш нүүрсний эрэлт, үнэ мэдэгдэхүйц буурах эрсдэл ажиглагдаж байна.Иймд дэлхийн олон улс ойрын таван жилийн хугацаанд нүүрсний ордуудаа эдийн засгийн эргэлтэд үе шаттай, шуурхай оруулах, экспортын боломжоо бүрэн ашиглах замаар эдийн засгийн өгөөж, орлого, ашгийг бууруулахгүй хадгалах бодлого баримталж байна.Бортээгийн ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулахдаа дараах зарчмыг баримтална. Үүнд:-Хөрөнгө оруулагчдаас ил тод, нээлттэй (Expression of Interest) хэлбэрээр санал авах-Нүүрсний үнийг зах зээлийн зарчмаар тогтоох-Төслийн үр өгөөжийн дийлэнх нь Монгол Улсад ногдох-Нэмүү өртөг шингэсэн бүтээн байгуулалт, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийг дэмжих-Эдийн засгийн эргэлтэд оруулахтай холбоотой бүх процесс, шат дамжлага, арга хэмжээг нээлттэй, ил тод зохион байгуулахБортээгийн төсөл бодит орлого бий болгож эхэлснээр:-Байгалийн баялгаас ард иргэдийн хүртэх үр өгөөж нэмэгдэж,-Үндэсний баялгийн сан арвижин,-Нийгэм, эдийн засаг, ард иргэд, баялаг бүтээгчдэд тулгамдсан тодорхой асуудлуудыг шийдвэрлэхэд -шаардлагатай санхүүгийн нөөц, бодлогын орон зай нэмэгдэнэ гэж үзэж байна. 

НЗД-ын нэгдүгээр орлогч Т.Даваадалай болон холбогдох албаныхан Сэлбэ голын үерийн хамгаалалтын далан, түшиц хана болон тохижилтын ажлын явцтай танилцлаа.Сэлбэ голын даланг хүчитгэх, голын урсцыг сайжруулах, болзошгүй үерийн эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор “Сэлбэ сэргэлт” төслийг эхлүүлсэн. Энэ хүрээнд эхний ээлжид Натур орчимд 1.4 км урт, 4-4.5 метр өндөр, төмөр бетонон хийцтэй хамгаалалтын түшиц ханыг бариад байна. Мөн үерээс хамгаалах зориулалттай чулуун бэхэлгээг хийж буй. Уг төслийн гүйцэтгэгчээр "Билгүүн Монгол Констракшн" ХХК ажиллаж байна. Гуравдугаар сараас ажил үргэлжлэх юм. Түшиц хана болоод голын голдирол тохируулах ажлын гүйцэтгэл 88 хувьтай байна. Харин тохижилтын ажлын хүрээнд Сэлбийн эргээ дагасан хоёр талдаа 2 метр 50 см өргөнтэй явган хүний зам болоод бусад тохижилтыг хийж байгаа юм. Тохижилтын ажлыг “Силла групп” ХХК гүйцэтгэж байна.НЗД-ын нэгдүгээр орлогч Т.Даваадалай “Зэвэрдэггүй ган, 4 мм-ийн зузаантай, 1.2 метр өндөртэй төмрөөр явган замын хашлага хийж байна. Мөн голын хажуугаар гэрэлтүүлэг хийсэн. Малгайвчууд хийсэн. Хашлага, малгайвчийн үлдсэн ажлууд бусад ажилтай уялдан хийгдэж байна” гэлээ.“Силла групп”-ийн төслийн удирдагч Х.Халиун “2025 оны есдүгээр сарын 6-нд үерийн далангийн дотор болон гаднах явган замын тохижилтын ажлыг авсан. Бид гуравдугаар сард дулаарч эхлэхээр ажлаа эхлэхээр төлөвлөж байна. Тус ажил 50 хувьтай байна” гэлээ.

Азийн хөгжлийн банкны санхүүжилтээр хэрэгжүүлэх Тусгай замын автобус /BRT/ төслийн нарийвчилсан ажлын зураг боловсруулах гүйцэтгэгчийг сонгон шалгаруулах ажлыг 2026 оны эхний улиралд багтаан зохион байгуулахаар төлөвлөж байна.Төслийн инженерийн нарийвчилсан шийдэл, техникийн иж бүрэн зураг төсөл боловсруулах мэргэшсэн байгууллагыг тодруулснаар барилга угсралтын ажил эхлэх боломж бүрдэх юм. Нарийвчилсан ажлын зурагт автобусны тусгайлсан эгнээ, буудлын төлөвлөлт, замын хөдөлгөөний зохион байгуулалт, гэрлэн дохионы шинэчлэлт, нийтийн эзэмшлийн талбай, явган болон дугуйн замын шинэчлэлт тохижилт, ухаалаг тээврийн систем (ITS), аюулгүй байдлын цогц шийдлүүдийг олон улсын стандарт, норм шаардлагын дагуу тусгана. Төслийн хүрээнд урьдчилсан судалгаа, замын хөдөлгөөний ачааллын шинжилгээ, ТЭЗҮ боловсруулах, төслийн үзэл баримтлал тодорхойлох, санхүүжилтийн бүтэц, хэрэгжилтийн үе шатлалын төлөвлөлт зэрэг суурь ажлуудыг үе шаттай гүйцэтгэж дууссан. Энэхүү төслийг хотын төв болон захын бүсүүдийг холбосон, хөдөлгөөний ачаалал ихтэй гол замууд буюу Ард Аюушийн өргөн чөлөө-Их тойруу- Намьяжугийн гудамж-Нийслэл хүрээ өргөн чөлөө чиглэлд хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байгаа юм. Тус төсөл нь нийслэлийн замын түгжрэлийг бууруулах, нийтийн тээврийн хурд, найдвартай ажиллагаа, үйлчилгээний чанарыг сайжруулах, улмаар иргэдийн цаг хугацаа, эдийн засгийн алдагдлыг багасгах ач холбогдолтой.

Монгол Улсын Их Хурлын Тамгын газар, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын дэргэдэх Парламентын судалгаа, хөгжлийн хүрээлэн хамтран Монгол Улсын Үндсэн хуулийн өдөрт зориулан “Монгол Улс байгалийн баялгаа хэрхэн зохистой ашиглах ёстой вэ” сэдэвт эсээ бичлэгийн уралдааныг зохион байгуулсан. Энэ хүрээнд их, дээд сургуулийн оюутан, ерөнхий боловсролын сургуулийн ахлах ангийн сурагчдаас нийт 217 эсээ бичлэгийг ирүүлсэн байна.Уралдааны сонгон шалгаруулалтын комиссоос шилдэг эсээг шалгаруулахдаа удирдамжийн шаардлагад нийцсэн, хиймэл оюун ухааныг ёс зүйтэй ашигласан эсэх, Монгол Улсын Үндсэн хууль болон бусад хууль тогтоомж, холбогдох бусад агуулгыг хамруулсан байдал, шинэлэг санаа, бүтээлч сэтгэлгээ, бодит баримтыг тусгасан эсэх шалгуур үзүүлэлтийг харгалзсан үнэлсэн  байна.Их, дээд сургуулийн оюутны ангилалд Монгол Улсын их сургуулийн оюутан А.Дэлгэрмөрөн тэргүүлж, мөн сургуулийн Хууль зүйн сургуулийн оюутан Н.Наран-Эрдэнэ удаалж, Шинжлэх ухаан технологийн их сургуулийн Мэдээлэл, холбоо технологийн сургуулийн оюутан А.Найдан гуравдугаар байрт шалгарсан бол Монгол Улсын их сургуулийн оюутан Н.Мөнх-Ариун тусгай байрыг хүртжээ.Харин ерөнхий боловсролын сургуулийн ахлах ангийн ангилалд нийслэлийн “Шинэ-Өнөөдөр” сургуулийн сурагч О.Тэнүүнжаргал манлайлж, Баян-Өлгий аймгийн “Эмпати” сургуулийн сурагч Х.Агата, Ховд аймгийн Зэрэг сумын дунд сургуулийн сурагч Н.Намуун нар хоёр, гуравдугаар байрыг тус тус эзэлж, нийслэлийн 163 дугаар дунд сургуулийн сурагч Г.Манлайбаяр тусгай байрт орсон байна хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээлэв.

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар /2025.01.05/ Хөвсгөл аймгийн Шинэ-Идэр сумын иргэдтэй уулзлаа. Уулзалтын эхэнд Архангай, Завхан аймгийн хилийн зааг Солонготын давааны амнаас Хөвсгөл аймгийн Жаргалант-Шинэ-Идэр - Мөрөн чиглэлийн босоо тэнхлэгийн авто замын ажлыг 2027 онд эхлүүлэхээр болсныг Ерөнхий сайд танилцуулав. Хөвсгөл аймгийг өнгөрсөн онд зорин ирсэн 150 мянга гадаад, дотоодын жуулчдын 60 орчим хувь нь дээрх чиглэлийн авто замаар зорчиж, аялж зугаалдаг болохыг судалгаа баталж буй. Тиймээс эсрэг урсгал бүхий 157 км авто зам барихаар төлөвлөжээ. Шинэ-Идэр сумын иргэд хатуу хучилттай авто замтай болохыг 22 жил хүлээсэн. 2004 оноос хойш яригдсан энэ сэдэв ирэх онд бодит ажил хэрэг болно гэсэн мэдээг нутгийн иргэд талархан хүлээн авлаа. Г.Занданшатар: Аялал жуулчлал Хөвсгөл аймгийн орлогын том эх үүсвэр, ажлын байр. Тийм учраас Ханх-Хатгал- Мөрөн чиглэлийн босоо тэнхлэгийн авто зам, Хатгал-Жанхай- Тойлогт, Хатгал- Хүзүүвчийн шил, Булган-Мөрөн чиглэлийн авто замын засварын ажлыг эхлүүлнэ. Авто зам дагаж хөгжил ирнэ, жуулчид нэмэгдэж, сум орон нутгийн иргэд, аж ахуйн нэгжийн ашиг, орлого өснө. Хөвсгөл аймгийн Шинэ-Идэр сум 1924 онд үүсгэн байгуулагдсан. 3059 хүн амтай. Энэ суманд босоо тэнхлэгийн авто замаас гадна эрчим хүчний хангамж нэн тулгамдсан асуудал болжээ. Хоёр аймгийн гурван сум буюу Хөвсгөл аймгийн Шинэ-Идэр, Галт, Завхан аймгийн Их-Уул сумын иргэдийг цахилгаанаар хангах 10 квт-ын эх үүсвэр Жаргалант суманд бий. Гэвч хүчин чадал нь хүрэхгүй доголдох болжээ. Тиймээс хүчин чадлыг өргөтгөж, 35квт болгож, дэд станц байгуулах саналыг нутгийн иргэд хүсэв. Эрчим хүчний яам тус бүс нутагт эх үүсвэрийг 35 квт болгож өргөтгөх, эсвэл сэргээгдэх эрчим хүчний станц байгуулахын аль нь эдийн засгийн хувьд өгөөжтэй байх талаар судалгааны ажлыг эхлүүлсэн гэж Ерөнхий сайд мэдээллээ. Улмаар уг ажлыг эрчимжүүлж энэ онд багтаан эхлүүлье гэж хэлэв.  Монгол Улсын Ерөнхий сайдын Шинэ-Идэр сумын иргэдтэй хийсэн уулзалтад нутгийн 300 гаруй иргэн оролцож, санал хүсэлтээ илэрхийллээ.

Нийслэлийн нийтийн тээврийн бүтцийг шинэ шатанд гаргахаар “Улаанбаатар трамвай” төслийг хэрэгжүүлэхээр төлөвлөсөн. “Улаанбаатар трамвай” төсөл нь хотын босоо тэнхлэгийн дагуу хоёр шугам, хос замтай хэрэгжинэ. Тодруулбал, нэгдүгээр шугам нь Зуслангийн бүсээс Сүхбаатарын талбай хүртэл 11 км урт, 16 зогсоолтой, хоёрдугаар шугам нь Архивын ерөнхий газраас Сүхбаатарын талбай хүртэл 15 км урт, 23 зогсоолтой байх юм. Энэхүү төсөл 2040 оны түвшинд замын хөдөлгөөнд зарцуулах хугацааны зардлыг хоёр чиглэлд нийлбэр дүнгээр өдөрт 99.22 сая ам.доллароор бууруулах эдийн засгийн үр ашигтай юм. Улаанбаатар трамвай төсөл хэрэгжсэнээр автобус богино эргэлтэд орж иргэдэд түргэн шуурхай үйлчлэх боломж бүрдэнэ. Мөн автомашины дундаж хурд нэмэгдэнэ. Трамвай таван минут тутамд эргэх бөгөөд Архивын ерөнхий газраас Сүхбаатарын талбай хүртэл нийт 37 минут явахаар төлөвлөгдсөн. Харин Зунжингаас Сүхбаатарын талбай хүртэл 29 минут явна.“Улаанбаатар трамвай” төсөл хэрэгжсэнээр хотын төвийн авто замын ачааллыг бодитоор бууруулах, иргэдийн өдөр тутмын зорчих хугацааг мэдэгдэхүйц хэмнэхийн зэрэгцээ нийтийн тээврийн найдвартай, тогтвортой сүлжээг бүрдүүлэх ач холбогдолтой. Мөн байгаль орчинд ээлтэй, эрчим хүчний хэрэглээ багатай тээврийн шийдлийг Улаанбаатар хотод нэвтрүүлснээр агаарын бохирдол, дуу чимээний сөрөг нөлөөллийг бууруулах нөхцөл бүрдэх юм.

Цэргийн албаны тухай хууль, Батлан хамгаалахын сайдын тушаал, нийслэлийн Засаг даргын захирамжаар 2026 оны цэргийн бүртгэлийг нийслэлийн хэмжээнд нэгдүгээр сарын 7-23-ны өдрүүдэд зохион байгуулна. Монгол Улсын иргэн 18-50 насны цэргийн үүрэгтнүүд, 65 хүртэлх насны бэлтгэл офицерууд, цэргийн бүртгэлтэй мэргэжил эзэмшсэн эмэгтэйчүүд жилд нэг удаа бүртгэлд хамрагдах үүрэгтэй билээ. Цэргийн үүрэгтний үнэмлэх аваагүй 18 хүртэлх насныхан харьяа баг, хороон дээрээ өөрийн биеэр очиж бүртгүүлэх шаардлагатай. Харин цэргийн үүрэгтний үнэмлэхээ үрэгдүүлсэн бол аймаг, дүүргийн цэргийн штабт өөрийн биеэр хандана. Түүнчлэн шилжилт хөдөлгөөн хийсэн иргэд оршин суугаа аймаг, дүүргийнхээ цэргийн штабт бүртгэлээ хийлгэж, баталгаажуулах юм.Мөн онлайнаар буюу цахим үйлчилгээний нэгдсэн портал “E-Mongolia”-гаар хүсэлтээ илгээх боломжтой. Хэрэв “E-Mongolia” системээр бүртгүүлсэн бол “мэдэгдэл” цэсээс хариугаа харж болох юм. Иргэд өөрийн биеэр болон гэр бүлийн гишүүн нь цэргийн бүртгэлд бүртгүүлэх бол иргэний үнэмлэх, цэргийн үүрэгтний үнэмлэхээ авчирч, харьяа баг, хороон дээрээ очихыг анхаарууллаа.НЗДТГ-ын Цэргийн штабын дарга Г.Ялалт “Иргэд оршин суугаа газрынхаа хороонд болон цахим үйлчилгээний нэгдсэн портал “E-Mongolia”-гаар хүсэлтээ илгээн бүртгүүлэх боломжтой. Ажлын өдөр 08:00-17:00, амралтын өдөр 09:00-16:00 цагийн хооронд бүртгэнэ. Цэргийн бүртгэлийн хүрээнд цаашид олон талт үйл ажиллагааг үе шаттайгаар хэрэгжүүлдэг. Тухайлбал, дайчилгааны нөөцийг шинэчлэн тогтоох, дайчилгааны нөөцөд хамрагдах иргэдийн чанар байдалд судалгаа хийх, иргэн-цэргийн харилцааг бэхжүүлэх чиглэлээр тодорхой ажлуудыг зохион байгуулдаг. Эдгээр нь хугацаат цэргийн алба хаах хүсэл сонирхлыг нэмэгдүүлэх, цэрэг-эх оронч үзлийг төлөвшүүлэх, иргэдийн хууль, эрх зүйн мэдлэгийг дээшлүүлэхэд чухал ач холбогдолтой” гэв.

Нийслэлийн Засаг даргын захирамжаар иргэдийн эрүүл, аюулгүй амьдрах орчин нөхцөлийг бүрдүүлэх зорилгоор нийслэлийн нутаг дэвсгэрт газар чөлөөлөлт үргэлжилж байна. Өнгөрсөн онд нийслэлийн хэмжээнд нийт 3933 нэгж талбарт газар чөлөөлсөн бол 2026 оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд нийт 20218 нэгж талбар өртөөд буй. Тодруулбал дэд төвүүдийн газар чөлөөлөх зургаан ажил, үер халиа тошингийн эрсдэлтэй бүсэд өртсөн иргэдийг нүүлгэн шилжүүлэх гурван ажил, барилга байгууламжийн 46, авто зам, замын байгууламжийн 43, инженерийн шугам сүлжээ, түүний барилга байгууламжийн газрыг чөлөөлөх 23 нийт 124 төсөл хөтөлбөрийг тус тус тусгаж газар чөлөөлөх ажлыг эрчимжүүлнэ.Түүнчлэн 2025 онд газар чөлөөлснөөр 11575 айлын орон сууц барих нөхцөл бүрдсэн. Мөн 60.3 км авто зам барихад 28 байршилд газар чөлөөллөө. Инженерийн шугам сүлжээ шинэчлэхэд 13 байршил, үерийн хамгаалалтын далан барихад таван байршил, цэцэрлэг, сургууль барихад 14 байршил, сургуулийн орчимд 800 автомашины зогсоол байгуулах, гурван дулааны станц барих, нийгмийн зайлшгүй хэрэгцээтэй бусад барилга байгууламж барихад 21 байршилд газар чөлөөлөөд байна.

Чингэлтэй дүүргийн 22 дугаар хороонд хороо, өрхийн эмнэлэг, цагдаагийн хэсгийн цогцолбор барилгын ажил дуусаж, улсын комисс хүлээн авлаа. Дүүргийн төсвийн хөрөнгө оруулалтаар баригдсан тус цогцолбор нь 1218.4 м.кв талбай бүхий зоорьтой гурван давхар бөгөөд барилга ашиглалтад орсноор тус хорооны 1105 өрхийн 4100 гаруй иргэнд эмнэлгийн анхан шатны тусламж, үйлчилгээ, төрийн анхан шатны үйлчилгээг нэг дороос түргэн, шуурхай үзүүлэх боломж бүрдэж буй юм.Тус цогцолборын барилгыг Эйч Ар Ви ХХК гүйцэтгэж, нийслэлийн Хөрөнгө оруулалтын газар захиалагчийн техникийн хяналтыг хэрэгжүүлэн ажиллалаа.

Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 114 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх зарлиг гаргаж төрийн дээд цол, одон, медаль гардууллаа.Ардын багш цолыг:АШУҮИС-ийн багш, доктор, профессор Т.Зэвгээ нь анагаахын шинжлэх ухааны эмгэг физиологийн онол, арга зүйн үндсийг боловсруулан хөгжүүлж, эмчилгээний үр дүнг нэмэгдүүлэн, шинэ технологи, сургалтын хөтөлбөрийг олон улсын жишигт нийцүүлэн, мэргэжилтэн, эмч, багш  бэлтгэж, сургуулийн орчин нөхцөлийг сайжруулах, заах арга зүйг боловсронгуй болгоход оруулсан үнэтэй хувь нэмрийг нь үнэлж Гавьяат багш Түндэвийн Зэвгээд хүртээлээ. Гавьяат багш цолоор:Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын Ерөнхий боловсролын сургуулийн ахмад багш Батаагийн Минжүүрдорж,Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн цолоор:ШУТИС-ийн ахмад багш, физик-математикийн ухааны доктор, профессор Балбарын Доржсүрэн,Гавьяат эдийн засагч цолоор:“Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын ахмад ажилтан Хөхөөгийн ХандсүрэнГавьяат механикжуулагч цолоорБулган аймгийн Сэлэнгэ сумын “Ингэт толгой” сангийн аж ахуйн ахмад ажилтан Цогбадрахын Оюунсуртал,Гавьяат барилгачин цолоор:“Сонинхайрхан-Уул” ХХК-ийн захирал Давхарын Цогзолмаа,Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан цолоор:“Монгол цонх групп” ХХК-ийн ерөнхий захирал Нэмэрийн Буянжаргал,“Гоёл кашмер” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал Бямбахүүгийн Ариунаа,Үйлчилгээний гавьяат ажилтан цолоор:Олон улсын хүүхдийн “Найрамдал” цогцолборын Нийтлэг үйлчилгээний албаны зөвлөх инженер Дондогийн Чулуунбүргэд,Худалдааны гавьяат ажилтан цолоор:“Тээвэр дархан” ХК-ийн гүйцэтгэх захирал Минээгийн Оюун,Хүний гавьяат эмч цолоор:Улсын Нэгдүгээр төв эмнэлгийн Урологи-Андрологийн төвийн дарга, Төрийн шагналт, анагаах ухааны доктор, профессор Дагвадоржийн Баян-Өндөр,Гэмтэл согог судлалын үндэсний төвийн Нуруу, нугасны тасгийн зөвлөх эмч Жадамбаагийн Оюунтөгс,Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан цолоор:Нийслэлийн Амгалан амаржих газрын ахмад ажилтан, эх баригч Мижиддоржийн Аня,АШУҮИС-ийн менежер, их эмч Сумъяагийн Нарантуяа,Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цолоор:Азийн буддистуудын энх тайвны бага хурлын ерөнхий нарийн бичгийн дарга Хөнхөрийн Бямбажав,Зурагчин Гончигийн Ган-Өлзий,Гавьяат тамирчин цолоор:Монголын пауэрлифтингийн нэгдсэн холбооны дэд ерөнхийлөгч, олон улсын хэмжээний мастер Содномдоржийн Мөнхзул,Японы мэргэжлийн сүмо бөхийн холбооны тамирчин, ёкозүна Сугаррагчаагийн Бямбасүрэн,Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор:ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн хэл шинжлэлийн салбарын эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан, доктор, дэд профессор Сэржээгийн Мөнхсайхан,“Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын Шүүн хатаах хэсгийн гүүрэн кранчин, Үндэсний сурын харвааны Даяар дуурсах мэргэн Лхамжавын Отгонбаяр,“Ий тив и” телевизийн спортын сэтгүүлч, тайлбарлагч Сосорбарамын Шижирбат,“Одонгоо салон”-ы үсчин Ганболдын Ганцоож,Чөлөөт бөхийн үндэсний шигшээ багийн тамирчин Тогтохын Алтжин,Чөлөөт бөхийн үндэсний шигшээ багийн тамирчин Түвшинжаргалын Энхжин,Алтан гадас одонгоор:“Свебау хаус” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал Байх-Үрийн Хишигдорж,Чөлөөт уран бүтээлч, дуучин Энхбаярын Мөнгөнчимэг,“Буянт-Ухаа” олон улсын нисэх буудлын Захиргаа, санхүүгийн хэлтсийн сургалтын мэргэжилтэн Дамирангийн Оюунчимэг,Хөдөлмөрийн хүндэт медалиар:“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга Энхтайваны Энхболд,Улаанбаатар төмөр замын Зорчигчийн вагон депогийн вагоны үйлчлэгч Ганболдын Оюунгэрэл,“Гашуун сухайт авто зам” ХХК-ийн бүртгэл мэдээллийн ажилтан Дашдаваагийн Нарантуяа,“Үндэсний хөгжлийн хүрээлэн” Улсын төсөвт үйлдвэрийн газрын Хууль, худалдан авах ажиллагаа хариуцсан менежер Баяраагийн Ганхөлөг нарыг шагналаа.Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх төрийн дээд цол, одон, медаль хүртсэн эрхмүүдэд болон тэдний гэр бүл, хамт олонд нь амжилт, эрүүл энх, аз жаргал, сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөлөө. Мөн Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 114 жилийн ойн баярын мэнд хүргэлээ.