УЛС ТӨР

Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайд Ням-Осорын Учрал Үндсэн хууль, Засгийн газрын тухай хуулийг үндэслэн Ерөнхий сайдын бүрэн эрхийн дагуу Засгийн газрын гишүүдээ томилж, батламжиллаа.Ерөнхий сайд Засгийн газрын гишүүдийг томилохдоо “Түлш шатахууны нийлүүлэлт тасалдаж, үнэ нь огцом өсөж, хомсдол нүүрлэж, инфляц, үнийн хөөргөдөл үүсэж, дэлхийн улс орнууд онц байдал тогтоосон онцгой цаг үед Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүнээр томилж байна” гэдгийг тэмдэглэлээ.Сайдын алба бол өндөр эрх мэдэл гэхээс илүү өндөр үүрэг хариуцлага. Хүндрэлийг сөрж, бэрхийг туулж, илүү хурдтай, эр зоригтой ажиллан, асуудлыг шийдэл болгож ачааны хүндийг даах өндөр үүрэг, хариуцлага, итгэл найдвар хүлээлгэж байгаагаа Ерөнхий сайд хэлээд Монгол Улсын Засгийн газрын бодлого, хөтөлбөр, зорилтыг биелүүлж, цаг үеийн сорилтыг даван туулахад мэдлэг туршлага, ухаан бодлоо дайчлан, хариуцсан салбараа удирдан манлайлж, авлига, ашиг сонирхлоос ангид ажиллахыг хатуу шаардахаа онцлов. Мөн ёс зүйн болон ажлын хариуцлага шаардаж ажиллахаа илэрхийлж, үйл хэргээрээ эх оронч байж, эвтэй хүчтэй, эрс шийдмэг ажиллах ёстойг анхаарууллаа.Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн - Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайдаар Жадамбын ЭнхбаярМонгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Монгол Улсын Шадар сайдаар Тогмидын ДоржхандМонгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Монгол Улсын Шадар сайдаар Нямтайширын НомтойбаярМонгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар Баттөмөрийн ЭнхбаярМонгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Гадаад харилцааны сайдаар Батмөнхийн БатцэцэгМонгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Сангийн сайдаар Загджавын МэндсайханМонгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар Сайнбуянгийн АмарсайханМонгол Улсын Засгийн газрын гишүүн- Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайдаар Гонгорын ДамдиннямМонгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Батлан хамгаалахын сайдаар Дамбын БатлутМонгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайдаар Цэндийн Сандаг-ОчирМонгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Боловсролын сайдаар Лувсанцэрэнгийн Энх-АмгаланМонгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайдаар Тилеуханы АубакирМонгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Зам, тээврийн сайдаар Борхүүгийн ДэлгэрсайханМонгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайдаар Жуковын АлдаржавхланМонгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын сайдаар Энхтайваны Бат-АмгаланМонгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайдаар Цагаанхүүгийн ИдэрбатМонгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайдаар Чинбатын НоминМонгол Улсын Засгийн газрын гишүүн- Эрчим хүчний сайдаар Бадрахын НайдалааМонгол Улсын Засгийн газрын гишүүн- Эрүүл мэндийн сайдаар Энхбаярын Батшугар

Улсын Их Хурлын Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны өнөөдрийн /2026.04.03/ хуралдаан 09.11 цагт О.Алтангэрэл, Ж.Бат-Эрдэнэ, Б.Батбаатар Ж.Батжаргал, С.Бямбацогт, Л.Гантөмөр, С.Зулпхар, Ц.Идэрбат, Ч.Лодойсамбуу, Л.Мөнхбаатар, Э.Одбаяр, Б.Пүрэвдорж, Ц.Сандаг-Очир, Ц.Туваан, Б.Хэрлэн, Ө.Шижир, Л.Энх-Амгалан, Д.Энхтуяа нарын гишүүд ирснээр 56.6 хувийн ирцтэйгээр эхэллээ.Хуралдаанаар 2025 оны 11 дүгээр сарын 20-ны өдөр Х.Тэмүүжин нарын 17 гишүүний өргөн мэдүүлсэн Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслүүд УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүжин нарын 17 гишүүн өргөн мэдүүлсэн хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцэв.Хууль санаачлагч УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүүжин төслийн талаар танилцууллаа.Тэрбээр, Өнөө цагт парламентын спикер төвч, голч байр сууринаас парламентын хуралдааныг удирдах нь парламентын ардчилал, парламентын дархлааны салшгүй гол зарчим болсон байна. Учир нь парламентын нийтийн танхимыг олон намын төлөөлөл бүхий чөлөөт хэлэлцүүлгийн орчин, олонх цөөнхийн бодлогын мэтгэлцээний талбар, улс төрийн зөвшил ойлголцлын механизмаас гадна, нээлттэй, хяналттай төрийн үйл ажиллагаа, иргэний мэдэх эрхийн гол эх үүсвэр байлгах нь парламентын спикер, түүнд тавигдах шаардлага, түүний томилгоо, чөлөөлөлттэй шууд холбоотой байна.2023 оны тавдугаар сарын 31-ний өдөр баталсан Монгол Улсын Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр сонгуулийн холимог тогтолцоотой болсон төдийгүй парламентын давжаа байдлыг засаж 126 гишүүнтэй болсон. Үүний үр дүнд 2024 оны Улсын Их Хурлын ээлжит сонгуулиар Улсын Их Хуралд 4 нам, 1 эвсэл суудал авч олон намаас бүрдсэн Улсын Их Хурал олонх цөөнхийн байр сууриас намын лидерүүд нь мэтгэлцэж, зөвшилцдөг парламентын ардчиллын тулгуур зарчим Монгол Улсад төлөвшиж, хөгжих боломж нэмэгджээ хэмээн танилцуулав.    УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүүжин, 2025 оны долдугаар 9-ний өдөр баталсан Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн өөрчлөлтөөр Улсын Их Хурал асуулгын цагтай болж Ерөнхий сайд, сөрөг хүчний лидер бодлогын мэтгэлцээн хийдэг, гишүүд цаг үеийн асуудлаар Ерөнхий сайдаас шууд асууж, хариулт авдаг улс төрийн шинэ соёл бий болсон билээ.Улсын Их Хурлын даргын давхар ажил эрхлэхтэй холбоотой хязгаарлалтыг тодорхой болгохгүй бол парламентын ардчиллын олон улсын жишгийн дагуу парламентын спикер төвийг сахиж хуралдааныг удирдах, олонх цөөнхийн мэтгэлцээнийг хөндлөнгийн байр сууринаас явуулах, олонхийн шийдвэр гаргах, цөөнхийн хяналт тавих эрхийг баталгаажуулах болон олон намын үзэл баримтлал, бодлогын өрсөлдөөнийг Улсын Их Хуралд хэрэгжүүлэх явдлыг алдагдуулах эрсдэлтэй байна гэлээ.Мөн 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр баталсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Улсын Их Хурлын нийт гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулах тухай шинэ зохицуулалт, парламентын хяналтын шинэ механизм бий болгосон.Гэтэл Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 26 дугаар зүйлийн 28.6 дахь хэсэгт ээлжит чуулганы хугацаанд хоёр хүртэл Хянан шалгах түр хороо ажиллахаар заасан нь парламентын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааг доголдуулсан төдийгүй нийтийн ашиг сонирхол хөндсөн тодорхой асуудал дээр Улсын Их Хурал ажиллаж чаддаггүй, олон нийтийн дуу хоолойг сонсдоггүй, нийтийн төлөө санаа тавих хүсэл зориггүй, Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх чадамжгүй гэж иргэд олон нийт үнэлэх дүгнэх үр дагавартай байна гээд, дээрх үндэслэл, шаардлагыг харгалзан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах хуулийн төслийг санаачилсан гэдгийг тодотгов.Хуулийн төсөл батлагдсанаар Монгол Улсад парламентын ардчилал бэхжих, улс төрийн намууд хариуцлагажих, хуулийн биелэлт, нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурал Үндсэн хуульд заасан бүрэн эрхээ бүрэн хэрэгжүүлэх хууль зүйн боломж нээгдэнэ гэж үзэж байгаагаа илэрхийлсэн.Хуулийн төсөлтэй холбогдуулан УИХ-ын гишүүд асуулт асууж, байр сууриа илэрхийлсэн бөгөөд хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх хуулийн төслийг хэлэлцэхийг дэмжин, Байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг чуулганы нэгдсэн хуралдаанд танилцуулахаар тогтлоо хэмээн  Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээллээ.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхэд гадаадын орнуудаас Монгол Улсад хавсран суух Элчин сайдууд Итгэмжлэх жуух бичгээ өргөн барилаа.МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ У.ХҮРЭЛСҮХЭД:Бүгд Найрамдах Грек Улсын Элчин сайд Евгениос Димитриос Калпирис,Бүгд Найрамдах Тунис Улсын Элчин сайд Адел Эларби,Доминиканы Бүгд Найрамдах Улсын Элчин сайд Алехандро Ариас Зарзуэла,Испанийн Хаант Улсын Элчин сайд Марта Бетанзос Рой,Данийн Хаант Улсын Элчин сайд Старбек Кристэнсэн нар Итгэмжлэх жуух бичгээ өргөн барилаа.Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Элчин сайд нарыг үүрэгт ажилдаа орж буйд нь баяр хүргэж, амжилт хүслээ. Элчин сайдууд харилцаа, хамтын ажиллагааг бэхжүүлэхийн төлөө чармайн ажиллана гэдэгт итгэлтэй байгаагаа хэлж, төр, засгаас бүх талын дэмжлэг үзүүлэхээ  илэрхийлэв.Түүнчлэн олон улсын хамтын нийгэмлэг, НҮБ болон олон улсын байгууллагын хүрээнд харилцааг бэхжүүлэхийн төлөө байгаагаа тэмдэглэлээ.

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Ням-Осорын Учрал “Импортын барааны гаалийн албан татварын хувь хэмжээ батлах тухай” УИХ-ын 1999 оны 27-р тогтоолд өөрчлөлт оруулах тухай тогтоолын төслийг танилцуулж, УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанд үг хэллээ. “Эрхэм УИХ-ын гишүүд ээ,Улс орны эдийн засаг, уул уурхайн үйлдвэрлэлийн өсөлттэй холбоотойгоор манай улсын газрын тосны бүтээгдэхүүний хэрэглээ жил бүр өсөн нэмэгдэж 2025 онд импортын хэмжээ 2.9 сая тонн болж өмнөх оноос 0.1 сая тонноор өссөн. Цаашид 2026 онд 3.0 сая тн, 2027 онд 3.1 сая тн-д хүрэх төлөвтэй байна.Өнөөдрийн байдлаар манай улс шатахууны хэрэглээгээ 100 хувь импортоор хангаж, нийт импортын 98 орчим хувийг ОХУ, үлдсэн хувийг БНХАУ эзэлж байна.Манай гол ханган нийлүүлэгч ОХУ-ын “Роснефть” компанийн дөрөвдүгээр сарын хил үнэ өмнөх сараас тонн тутамдаа энгийн дизель түлш 648$-оор нэмэгдэж 1,385$, Евро-5 дизель түлш 483$-оор нэмэгдэж 1,410$, Евро-5 АИ-92 автобензин 441$-оор нэмэгдэж 1,206$, АИ-95 автобензин 441$-оор нэмэгдэж 1,176$, АИ-98 автобензин 441$-оор нэмэгдэж 1,226$ болж, төрлөөс хамаарч 441-648$-оор өссөн.Үүнтэй холбоотойгоор дотоодын зах зээл дээрх энгийн АИ-92 автобензинээс бусад төрлийн шатахууны борлуулалтын үнэ энгийн дизель түлш 2,200  төгрөгөөр нэмэгдэж 5,200, Евро-5 дизель түлш 1,300 төгрөгөөр нэмэгдэж 5,300, Евро-5 АИ-92 автобензин 1,100 төгрөгөөр нэмэгдэж 4,200, АИ-95 автобензин 500 төгрөгөөр нэмэгдэж 4,100 төгрөг болж тус тус нэмэгдэх нөхцөл байдал үүсээд байна.Цаашид Ойрх дорнодын мөргөлдөөн энэ хэвээр үргэлжилж, улам хурцдаж “Брент” төрлийн газрын тосны үнэ баррель нь 130 ам.долларт хүрсэн нөхцөлд манай улсад нийлүүлэх дизель түлшний хил үнэ тонн тутамд 1,750   ам.доллар, жижиглэнгийн үнэ литр тутамд 3,296 төгрөгөөр нэмэгдэх, тосны үнэ 150 ам.долларт хүрсэн нөхцөлд манай улсад нийлүүлэх дизель түлшний хил үнэ тонн тутамд 2,019 ам.доллар болж жижиглэнгийн үнэ литр тутамд 4,235 төгрөгөөр нэмэгдэх, тосны үнэ 200 ам.долларт хүрсэн нөхцөлд манай улсад нийлүүлэх дизель түлшний хил үнэ тонн тутамд 2,693 ам.доллар болж жижиглэнгийн үнэ литр тутамд 6,587 төгрөгөөр нэмэгдэн, литр дизель түлшний үнэ 9700 төгрөг болох эрсдэлтэй байна.Манай улс ОХУ-ын гол үйлдвэрлэгч, нийлүүлэгч Роснефть компанитай хэлцэл хийсний дүнд өргөн хэрэглээний бүтээгдэхүүн болох АИ-92 шатахууны хил үнийг 2022 оны тавдугаар сараас хойш 705 ам.доллароор тогтворжуулан жижиглэн борлуулалтын үнэ гадаад зах зээлээс хамааралтай үнийн өөрчлөлтгүй явж ирсэн. Манай улс АИ-92 автобензинийн гаалийн албан татвараас сардаа ес орчим, жилдээ 100 орчим тэрбум төгрөг, дизелийн түлшнээс сардаа 25 орчим, жилдээ 300 орчим тэрбум төгрөгийн орлого олдог тэр хэмжээгээр төсвийн орлого хасагдах эрсдэлтэй.Олон улсын нөхцөл байдалтай холбоотойгоор газрын тосны  бүтээгдэхүүний Гаалийн албан татварын хувь хэмжээг тогтоох эрхийг Засгийн газарт олгосноор, зах зээлийн нөхцөл байдалтай уялдуулан шатахууны үнийн хэлбэлзлийг түргэн шуурхай зохицуулах боломж бүрдэх ач холбогдолтой юм.Иймд "Импортын барааны гаалийн албан татварын хувь, хэмжээ батлах тухай" Монгол Улсын Их Хурлын 1999 оны зургадугаар сарын 03-ны өдрийн 27 дугаар тогтоолд өөрчлөлт оруулах тухай УИХ-ын тогтоолд оруулах өөрчлөлтийг Монгол Улсын Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр батлах тухай хуулийн төслийг өргөн мэдүүлэхээр боловсрууллаа. Хэлэлцэн шийдвэрлэж өгөхийг хүсье” гэлээ.

Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хорооны 2025 оны 18 дугаар тогтоолоор байгуулагдсан Хог хаягдлын тухай хуулийн хэрэгжилтийг хянан шалгах, холбогдох шийдвэрийн төсөл боловсруулах, санал, дүгнэлт гаргах үүрэг бүхий ажлын хэсгийн хуралдаан   /2026.04.01/ “Их засаг” танхимд боллоо. Ажлын хэсгийн хуралдаанд Улсын Их Хурлын гишүүн ажлын хэсгийн ахлагч Б.Мөнхсоёл, Улсын Их Хурлын гишүүн Н.Алтаншагай, Ж.Золжаргал, Т.Мөнхсайхан, А.Ундраа, Б.Уянга нар оролцсон. Хуралдаанаар Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яамнаас Хог хаягдын тухай хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийн талаар танилцуулсан. Уг танилцуулгад өргөтгөсөн үйлдвэрлэгчийн хариуцлагын тогтолцоог нэвтрүүлэх хэрэгцээ, шаардлага, үүнийг амжилттай хэрэгжүүлэхэд анхаарах асуудлууд, Хог хаягдлын тухай хуульд өргөтгөсөн үйлдвэрлэгчийн хариуцлагыг нэмэгдүүлэх зохицуулалтын талаар дэлгэрэнгүй тайлбарлав. Тухайлбал, Өргөтгөсөн үйлдвэрлэгчийн хариуцлага нь үйлдвэрлэгч, импортлогчийг бүтээгдэхүүнийхээ бүх амьдралын мөчлөгт, ялангуяа буцаан авах, дахин боловсруулах, эцсийн шат хүртэлх үйл явцад хариуцлага хүлээлгэдэг бодлогын тогтолцоо танилцуулгад дурдаж байлаа.Мөн өргөтгөсөн үйлдвэрлэгчийн хариуцлага гэдэг нь бүтээгдэхүүний амьдралын мөчлөгийн туршид үүсэх бүх тооцоологдсон байгаль орчны зардлыг тухайн бүтээгдэхүүний зах зээлийн үнэнд нэмж оруулах тогтолцоо гэдгийг төсөл санаачлагчид онцлон тэмдэглэв. Монгол Улсад өргөтгөсөн үйлдвэрлэгчийн хариуцлагатай холбоотой эрх зүйн зохицуулалтыг хийснээр дахин боловсруулалт одоо байгаа 8.0 хувиас 40 хүртэлх хувь болон нэмэгдэж, жилийн хогийн хэмжээ 600-900 мянган тонноор буурах боломжтой төдийгүй булшлагдах, ил задгай орхигдох хог 20-30 хувь буурна гэж байлаа.Дараа нь Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газраас Хог хаягдлын тухай хуульд оруулах саналын талаар танилцуулав. Мөн ажлын хэсэгт дэмжлэг үзүүлэх багаас өнгөрсөн хугацаанд хэрэгжүүлсэн үйл ажиллагаа болон цаашид уг хуульд оруулах шаардлагатай өөрчлөлтүүдийн талаар мэдээлэл хийв. Уг мэдээлэлд дэмжлэг үзүүлэх багийн хэлэлцүүлэг уулзалт, хог хаягдлын менежментийн үндсэн асуудал, айл өрх, аж ахуйн нэгж байгууллага, барилга болон нураалт, эмнэлэг, малын гаралтай хог хаягдлын талаарх тулгамдсан асуудал, шалтгаан, шийдлийн талаар танилцуулсан.Мэдээлэлтэй холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Уянга, А.Ундраа нар Хог хаядлын тухай хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийн хүрээнд асуулт асууж, хариулт авсан бол Улсын Их Хурлын гишүүн Н.Алтаншагай, Ж.Золжаргал нар санал хэлсэн. Тухайлбал, Улсын Их Хурлын гишүүн Н.Алтаншагай, Хог хаягдлын менежментийг сайжруулах, хог хаягдлын үнэ тарифт шинэчлэл хийх шаардлагатайг дурдаад цаашид энэ салбарт хувийн хэвшлийн оролцоог дэмжих нь чухал гэв. Түүнчлэн  барилгын болон малын гаралтай хог хаягдлын зохицуулалт, сумын төв, зам дагуух хог хаягдлын цэгийн асуудлыг өнөөг хүртэл шийдээгүй нь хүрээлэн буй орчинд сөргөөр нөлөөлж байгаа талаар хөндөж, санал хэлсэн.Харин Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Золжаргал, Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газраас гаргаж байгаа хог хаягдлын менежментэд хувийн хэвшлийн санаачилгыг тусгаж байгаа нь сайшаалтай гээд үйлдвэрлэгчид өндөр шаардлага тавьснаар хууль хэрэгжих нь тодорхойгүй байдалд орох, улмаар үйлдвэрлэлийн өртөг нэмэгдэж, бүтээгдэхүүний үнэ өсөх вий гэдэгт анхаарах нь зүйтэй гэж байлаа.Хуралдааны төгсгөлд Улсын Их Хурлын гишүүн, Ажлын хэсгийн ахлагч Б.Мөнхсоёл Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хороонд Ажлын хэсгийн санал, дүгнэлтийг танилцуулахаар тогтов. 

Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулганы өнөөдрийн (2026.03.31) нэгдсэн хуралдаан 14.02 цагт гишүүдийн 57.9 хувийн ирцтэйгээр эхэлж, гурван асуудал хэлэлцэхээр тогтов. Эхлээд Үндсэн хуулийн цэцийн 2025 оны 12 дугаар дүгнэлтийг хэлэлцсэн юм. Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 101 дүгээр зүйлийн 101.1, 102 дугаар зүйлийн 102.1 дэх хэсгийн холбогдох зохицуулалт Үндсэн хуулийг зөрчсөн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн талаар Цэцийн гишүүн О.Мөнхсайхан нэгдсэн хуралдаанд танилцуулав.Үндсэн хуулийн цэц 2025 оны 12 дугаар сарын 26-ны өдрийн дунд суудлын хуралдаанаараа холбогдох маргааныг хянан хэлэлцжээ. Монгол Улсын Их Хурлын итгэмжилсэн төлөөлөгчөөр Улсын Их Хурлын гишүүн Ц.Сандаг-Очир томилогдсон байна.Цэц тус маргааныг хэлэлцээд, Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 101 дүгээр зүйлийн 101.1 дэх хэсэгт "… уг асуудлыг 7 хоногийн дараа хэлэлцэж эхлэн ..." гэсэн нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Нэгдүгээр зүйлийн 2 дахь хэсгийн "... хууль дээдлэх нь төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим мөн.", Дөчин гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн "… Улсын Их Хурал гурав хоногийн дараа хэлэлцэж эхлэн арав хоногийн дотор шийдвэрлэнэ. ..." гэж заасанд нийцээгүй байна хэмээн дүгнэжээ. Мөн Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 102 дугаар зүйлийн 102.1 дэх хэсгийн "... уг асуудлыг 7 хоногийн дараа хэлэлцэж эхлэн түүнээс хойш ..." гэсэн нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Нэгдүгээр зүйлийн 2 дахь хэсгийн "... хууль дээдлэх нь төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим мөн.", Дөчин дөрөвдүгээр зүйлийн 1 дэх хэсгийн "... Улсын Их Хурал гурав хоногийн дараа хэлэлцэж эхлэн арав хоногийн дотор ... шийдвэрлэнэ." гэж заасанд нийцээгүй байна хэмээн дүгнэжээ.Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 101 дүгээр зүйлийн 101.1 дэх хэсэгт "… уг асуудлыг 7 хоногийн дараа хэлэлцэж эхлэн ..." гэж, 102 дугаар зүйлийн 102.1 дэх хэсэгт "… уг асуудлыг 7 хоногийн дараа хэлэлцэж эхлэн түүнээс хойш ...” гэж заасныг Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуулийн 32 дугаар зүйлийн 4 дэх хэсэгт заасны дагуу 2025 оны 12 дугаар сарын 26-ны өдрөөс эхлэн түдгэлзүүлэхээр шийдвэрлэсэн байна.Үндсэн хуулийн цэцийн 2025 оны 12 дугаар дүгнэлтийг хэлэлцсэн талаарх Хууль зүйн байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг Улсын Их Хурлын гишүүн О.Номинчимэг, Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг Улсын Их Хурлын гишүүн Ц.Сандаг-Очир нар танилцууллаа. Хууль зүйн байнгын хорооны гишүүдийн олонх тус дүгнэлтийг хүлээн зөвшөөрөх нь зүйтэй хэмээн үзсэн болохыг О.Номинчимэг гишүүн, Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны гишүүдийн олонх мөн хүлээн зөвшөөрөх нь зүйтэй хэмээн үзсэн болохыг Ц.Сандаг-Очир гишүүн тус тус танилцууллаа. Хэлэлцэж буй асуудалтай холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн А.Ариунзаяа, Г.Очирбат, Х.Булгантуяа нар асуулт асууж, санал хэлж, байр сууриа илэрхийлсэн. Байнгын хорооноос гаргасан санал, дүгнэлт тус бүрээр явуулах ил санал хураалтыг Улсын Их Хурлын дэд дарга Ж.Бат-Эрдэнэ хойшлуулахаар шийдвэрлээд дараагийн асуудлыг хэлэлцсэн юм.Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуулийн 14 дүгээр зүйл Монгол Улсын Үндсэн хуулийг зөрчсөн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн Үндсэн хуулийн цэцийн 2026 оны 01 дүгээр дүгнэлтийг хэлэлцэж, энэ талаар Цэцийн гишүүн Р.Батрагчаа нэгдсэн хуралдаанд танилцууллаа.Үндсэн хуулийн цэц 2026 оны 01 дүгээр сарын 23-ны өдрийн дунд суудлын хуралдаанаараа дээрх маргааныг хэлэлцэх үеэр Монгол Улсын Их Хурлын итгэмжилсэн төлөөлөгч, Улсын Их Хурлын гишүүн Х.Тэмүүжин оролцсон байна.Цэц дээрх маргааныг хянан хэлэлцээд Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлд “Аль ч шүүх авч хэлэлцэхгүй байгаа эрх зүйн маргааны хэргийн харьяаллыг тогтоолгохоор иргэн, албан тушаалтан, төр, олон нийтийн байгууллага Үндсэн хуулийн цэцэд гомдол гаргавал хэргийн харьяаллыг тогтоож холбогдох шүүхэд шилжүүлнэ." гэсэн нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Жаран дөрөвдүгээр зүйлийн 2 дахь хэсэгт "Үндсэн хуулийн цэц, түүний гишүүн үүргээ гүйцэтгэхдээ гагцхүү Үндсэн хуульд захирагдах бөгөөд аливаа байгууллага, албан тушаалтан, бусад хүнээс хараат бус байна.", Далдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт "Үндсэн хуульд хууль, зарлиг, төрийн байгууллагын бусад шийдвэр, нийт байгууллага, иргэний үйл ажиллагаа бүрнээ нийцсэн байвал зохино." гэж заасанд нийцээгүй байна хэмээн дүгнэжээ.Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуулийн 14 дүгээр зүйл нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Нэгдүгээр зүйлийн 2 дахь хэсэг, Жаран дөрөвдүгээр зүйлийн 1 дэх хэсэг, Жаран зургадугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт нийцсэн хэмээн дүгнэсэн байна.Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийг Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуулийн 32 дугаар зүйлийн 4 дэх хэсэгт заасны дагуу 2026 оны 01 дүгээр сарын 23-ны өдрөөс эхлэн түдгэлзүүлэхээр 2026 оны 01 дүгээр дүгнэлтэд дурдсан байна. Дээрх дүгнэлтийг хэлэлцсэн талаарх Хууль зүйн байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг Улсын Их Хурлын гишүүн Х.Тэмүүжин, Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг Улсын Их Хурлын гишүүн А.Ариунзаяа нар чуулганы нэгдсэн хуралдаанд танилцууллаа. Хууль зүйн байнгын хорооны 2026 оны 03 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх буюу 66.7 хувийн саналаар Үндсэн хуулийн цэцийн 2026 оны 01 дүгээр дүгнэлтийг хүлээн зөвшөөрөх нь зүйтэй хэмээн үзсэн байна. Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны 2026 оны 03 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуралдаанаараа уг дүгнэлтийг хэлэлцээд, гишүүдийн олонх Үндсэн хуулийн цэцийн энэ оны 01  дүгнэлтийг хүлээн зөвшөөрөх нь зүйтэй хэмээн дэмжсэн аж. Хэлэлцэж буй асуудалтай холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн Х.Булгантуяа асуулт асууж, Х.Тэмүүжин гишүүн байр сууриа илэрхийлсний дараа Улсын Их Хурлын дэд дарга Ж.Бат-Эрдэнэ санал хураалтыг хойшлуулсан.Чуулганы нэгдсэн хуралдаан Монгол Улсын Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн 2025 оны гүйцэтгэлийн тайлан, Монгол Улсын хөгжлийн 2025 оны төлөвлөгөөний гүйцэтгэлийн тайлангийн хэлэлцүүлгээр үргэлжилж, Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учрал холбогдох танилцуулгыг хийлээ.Монгол Улсын Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөр үр дүнгийн 16 шалгуур үзүүлэлт, үндсэн 4 бодлогын хүрээнд 620 зорилттой батлагдсан юм. Уг хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөөнд 1396 арга хэмжээ, төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн болон хөтөлбөрийн 267 хяналт шинжилгээний шалгуур үзүүлэлттэй батлагдсан. Үүнээс мэдээллийн эх сурвалж гаргах хугацаа болоогүй хөтөлбөрийн 3 үр дүнгийн шалгуур үзүүлэлт буюу ядуурлын түвшин, бизнесийн орчны ерөнхий үнэлгээ, ёс зүйн хороо, дэд хорооны чадавхын үнэлгээнээс бусад 13 үр дүнгийн шалгуур үзүүлэлт, хүрэх түвшин, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөөнд 2025 онд хэрэгжүүлэх 575 зорилт, 1213 арга хэмжээ болон төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн 67 үр дүнгийн 76 шалгуур үзүүлэлтээр зорилтот түвшинд хүрсэн эсэхийг тухайн жилийн болон хөтөлбөр хэрэгжих хугацааны өссөн дүнтэй харьцуулж гаргажээ.Хяналт, шинжилгээний дүнгээр тус хөтөлбөрийн хавсралтаар баталсан бодлогын 13 үр дүнгийн хэрэгжилтийн явцыг 2025 оны зорилтот түвшинтэй харьцуулахад дундаж үзүүлэлт 55.5 хувь, өссөн дүнгээр буюу 2028 оны зорилтот түвшинтэй харьцуулахад 30.7 хувь, төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн 67 үр дүнгийн хэрэгжилтийн дундаж 64.1 хувь, өссөн дүнгээр 46.4 хувьтай гарчээ. Үйл ажиллагааны төлөвлөгөөний 575 зорилтын хэрэгжилтийн дундаж нь 66.4 хувь, өссөн дүнгээр 38 хувь, 1213 арга хэмжээний хэрэгжилтийн дундаж нь 67.9 хувь, өссөн дүнгээр 38.8 хувь гарсан байна.Хуульд заасан хугацаанд буюу 2026 оны 02 дугаар сарын 01-ний өдөр Улсын Их Хурлын Тамгын газар, Үндэсний аудитын газарт тайланг хүргүүлснээс хойш бодлогын зарим үр дүнгийн шалгуур үзүүлэлт хүрэх түвшнийг хэмжих эх сурвалжид өөрчлөлт орсон гэдгийг дурдсан. Тухайлбал, Үндэсний статистикийн хорооноос 2026 оны 02 дугаар сарын 16-ны өдөр гаргасан мэдээллээр эдийн засгийн өсөлтийг 2025 оны 12 дугаар сарын байдлаар 6.8 хувь гэж, 2026 оны 3 дугаар сарын 11-ний өдөр гаргасан мэдээллээр 2026 оны 01 дүгээр сарын байдлаар 8.6. хувь болж өссөн аж.Эдийн засгийн өсөлтөд уул уурхай, олборлолтын салбарын нэмэгдэл өртөг 33.2 хувь, үйлчилгээний салбарынх 4.3 хувиар өссөн нь голлон нөлөөлсөн гэж дүгнэж болно хэмээн Ерөнхий сайд танилцуулав. Инфляцын түвшин 2025 оны 12 дугаар сарын байдлаар 7.5 хувь гэж 2026 оны 3 дугаар сарын 16-ны өдрийн мэдээллээр энэ оны 2 дугаар сарын байдлаар улсын хэмжээнд 6.5 хувьтай гарсан нь 1 нэгж хувиар буурсан эерэг үзүүлэлт болохыг онцолсон.Олон улсын “Транспэрэнси интернэшнл” байгууллагаас гаргадаг Авлигын төсөөллийн индексээр Монгол Улс 180 орноос 2025 оны 02 дугаар сарын 10-нд гаргасан үзүүлэлтээр 33 оноогоор 114 дүгээр байранд жагсаж байсан бол 2026 оны 02 дугаар сарын 10-нд гаргасан үзүүлэлтээр 31 оноогоор 124 дүгээрт эрэмбэлэгдсэн. Энэ нь 2025 онд гарсан үзүүлэлтээс 10 байр ухарч, 2 оноогоор буурсан үзүүлэлттэй байгааг тэрбээр нэгдсэн хуралдаанд танилцууллаа.Үргэлжлүүлэн Монгол Улсын хөгжлийн 2025 оны төлөвлөгөөний гүйцэтгэлийн тайлангийн талаар Ерөнхий сайд танилцуулсан юм. Өнгөрсөн оны төлөвлөгөөний гүйцэтгэл, үр дүнг зорилтот түвшинтэй харьцуулж, журамд заасан хэрэгжиж дууссан бодлогыг дүгнэх арга зүйг ашиглан хяналт шинжилгээ хийсэн хэмээв. Хяналт шинжилгээний дүнгээр Монгол Улсын хөгжлийн 2025 оны төлөвлөгөөний 4 тэргүүлэх чиглэлийн, 6 үр дүнгийн дундаж 48.5 хувь, төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн захирагчийн 29 үр дүнгийн дундаж 59.7 хувь, хөтөлбөрийн 63 үр дүнгийн дундаж 57.1 хувь, нийт 326 төсөл арга хэмжээний гүйцэтгэлийн дундаж 61 хувьтай гарчээ.2024 оны хөгжлийн жилийн төлөвлөгөөний гүйцэтгэлтэй харьцуулан үзэхэд тэргүүлэх чиглэлийн үр дүн 0.2 нэгж хувиар, хөтөлбөрийн үр дүн 0.14 нэгж хувиар, төсөл, арга хэмжээний гүйцэтгэл 3.8 нэгж хувиар тус тус өссөн байна. Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн үр дүн 9.7 нэгж хувиар буурсан нь 2025 оны төсвийн тухай хуульд өөрчлөлт орж, хэмнэлт тооцсонтой холбоотой хэмээн дүгнэсэн байна.Улсын хөгжлийн 2025 оны төлөвлөгөө нь агуулгын хувьд Монгол Улсыг 2021-2025 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэлтэй 24.3 хувь, Монгол Улсын Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөөтэй 13 хувь тус тус уялдсан байна.Монгол Улсын 2025 оны хөгжлийн жилийн төлөвлөгөөнд нийт 326 төсөл арга хэмжээ тусгагдсан бөгөөд 39 төсөл арга хэмжээний эх үүсвэр, санхүүжилтийн дүн тодорхойгүй, 287 төсөл арга хэмжээг 19.2 их наяд төгрөгөөр санхүүжүүлэхээр төлөвлөсөн ч санхүүжилтийн гүйцэтгэлийн дүнг авч үзвэл 180 төсөл арга хэмжээнд 9.2 их наяд төгрөг зарцуулахаас 5.4 их наяд төгрөгийг зарцуулжээ. Улмаар 107 төсөл арга хэмжээнд төсөв огт зарцуулаагүй нь улсын хөгжлийн жилийн төлөвлөгөөний хэрэгжилт нь 60.1 хувьтай үнэлэгдэх үндсэн шалтгаан болж байгаа хэмээн Ерөнхий сайд тодотгож байв. Мөн хяналт шинжилгээний дүнгээр 85-аас дээш хувь буюу үр дүнтэй үнэлэгдсэн 161 төсөл, арга хэмжээ, 85-аас доош хувийн гүйцэтгэлтэй үнэлэгдсэн 165 төсөл арга хэмжээ байгаа аж. Эдгээр 165 төсөл, арга хэмжээний гүйцэтгэл 85-аас доош хувьтай байгаа шалтгааныг судлан үзэхэд Төрийн хэмнэлтийн тухай хуулийн дагуу төсвийг хэмнэлтэд тооцож, буцаан татсан, удирдлага зохион байгуулалт нь сул, урьдчилсан шатны бэлтгэл ажил буюу судалгаа шинжилгээ хийх ТЭЗҮ, зураг төсөл боловсруулах, тендэр шалгаруулалт, гэрээ хэлэлцээр хийх ажлууд удаашралтай зэргээс үүдэлтэй болохыг төгсгөлд нь Ерөнхий сайд танилцууллаа.Монгол Улсын Их Хурлын хяналт, шалгалтын тухай хуулийн 18 дугаар зүйлийн 18.4 дэх хэсэгт “Төрийн аудитын байгууллага Монгол Улсыг хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл, Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн гүйцэтгэлийн тайланд аудит хийж, гүйцэтгэлийн тайлан хэлэлцэх жилийн 3 дугаар сарын 15-ны дотор Улсын Их Хуралд ирүүлнэ” хэмээн заасан байдгийг Улсын Их Хурлын дэд дарга танилцуулсан. Аудитын тус тайланг Монгол Улсын Ерөнхий аудитор С.Магнайсүрэн нэгдсэн хуралдаанд танилцууллаа.Монгол Улсын хөгжлийн 2025 онд баримтлах бодлогын 4 тэргүүлэх чиглэлийн хүрээнд төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн үйл ажиллагааны 29 үр дүнгийн, 47 шалгуур үзүүлэлт, хөтөлбөрийн 63 үр дүнгийн 91 шалгуур үзүүлэлт, нийт 328 төсөл, арга хэмжээний 373 шалгуур үзүүлэлтийн хүрээнд улс, орон нутгийн төсөв болон гадаадын зээл тусламжийн хөрөнгийн эх үүсвэрээр 19.3 их наяд төгрөгөөр хэрэгжүүлэхээр баталсан.Монгол Улсын хөгжлийн 2025 оны төлөвлөгөөний хэрэгжилтийг үнэлж үзэхэд бодлогын 4 тэргүүлэх чиглэлийн 6 шалгуур үзүүлэлтийн дундаж үнэлгээ 20.9 хувь, төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн үйл ажиллагааны 29 үр дүнгийн 47 шалгуур үзүүлэлтийн дундаж үнэлгээ 63.7 хувь, хэрэгжүүлэх хөтөлбөрийн 63 үр дүнгийн 91 шалгуур үзүүлэлтийн дундаж үнэлгээ 62 хувь, төлөвлөсөн нийт 328 төсөл арга хэмжээний 373 шалгуур үзүүлэлтийн дундаж үнэлгээ 58.1 хувьтай  гарсан байна.Монгол Улсын Ерөнхий аудитор төлөвлөлтийн алдаа зөрчлүүд давтагдсаар байгаа дурдаад үргэлжлүүлэн бодлогын тэргүүлэх чиглэл бүрээр хийсэн аудитын дүгнэлтийг танилцуулсан. Улсын хөгжлийн төлөвлөгөөний хэрэгжилтийг зорилтот түвшний 85 хувиас дээш бол “үр дүн гарсан”, 85 хувьд  хүрээгүй бол “үр дүнгүй” гэж үнэлсэн дүгнэлтийн талаарх танилцуулахад төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн үйл ажиллагааны үр дүнгийн 48.9 хувь нь “үр дүн гарсан” бол 40.4 хувь нь “үр дүнгүй” 1,6 хувийг үнэлэх боломжгүй гэж үзсэн гэлээ.Улсын хөгжлийн төлөвлөгөөний санхүүжилтийн талаар, хэрэгжилт хангалтгүй буюу үр дүнгүй үнэлэгдсэн дүгнэлтийн талаар С.Магнайсүрэн аудитор дэлгэрэнгүй танилцуулаад, төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн хэлбэрээр хөгжлийн төлөвлөгөөнд арга хэмжээг тусгахдаа судалгаа шинжилгээнд суурилах, төсөв санхүүжилтийг тооцох, хэрэгжүүлэх тайлагнах үйл ажиллагаанд нарийвчилсан зохицуулалт шаардлагатай байгааг тэмдэглэж байв.Аудитын дүн, дүгнэлтэд үндэслэн Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Сангийн сайд, төсвийн ерөнхийлөгч захирагч болон Засгийн газрын хяналт хэрэгжүүлэх газарт хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн төлөвлөлт, санхүүжилт, хэрэгжилтийг сайжруулахад чиглэсэн 7 зөвлөмжийг хүргүүлсэн байна.Төрийн  байгуулалтын болон Эдийн засгийн байнгын хороо 2025 оны 03 дугаар сарын 30-ны өдрийн хамтарсан хуралдаанаараа Монгол Улсын Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн 2025 оны гүйцэтгэлийн тайлан, Монгол Улсын хөгжлийн 2025 оны төлөвлөгөөний гүйцэтгэлийн тайланг хэлэлцсэн бөгөөд энэ талаарх санал, дүгнэлтийг Улсын Их Хурлын гишүүн А.Ариунзаяа танилцуулсан.Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 117 дугаар зүйлийн 117.8 дахь хэсэгт заасны дагуу Улсын Их Хурлын Тамгын газраас Монгол Улсын хөгжлийн 2025 оны төлөвлөгөөний гүйцэтгэлийн тайлан, Монгол Улсын Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн 2025 оны гүйцэтгэлийн тайланд дүн шинжилгээ хийснийг дурдав.Монгол Улсын хөгжлийн 2025 оны төлөвлөгөөнд бодлогын тэргүүлэх 20  чиглэлийг 6 шалгуур үзүүлэлтээр, төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн 29 үр дүнг 47 шалгуур үзүүлэлтээр, хөтөлбөрийн 63 үр дүнг 91 шалгуур үзүүлэлтээр, 328 төсөл, арга хэмжээг 375 шалгуур үзүүлэлтээр үнэлэхээр төлөвлөсөн бөгөөд төлөвлөгөөний биелэлтийг Засгийн газрын Хяналт хэрэгжүүлэх газраас тэргүүлэх чиглэлийн үр дүнг 48.5 хувь, төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн үр дүнг 59.7 хувь, хөтөлбөрийн үр дүнг 57.1 хувь, төсөл, арга хэмжээний гүйцэтгэлийг 61.0 хувьтай хэрэгжсэн гэж, Үндэсний аудитын газраас тэргүүлэх чиглэлийн үр дүнг 20.9 хувь, төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн үр дүнг 63.7 хувь, хөтөлбөрийн үр дүнг 62.0 хувь, төсөл, арга хэмжээний үр дүнг 58.1 хувьтай хэрэгжсэн гэж тус тус үнэлсэн байна.Харин Улсын Их Хурлын Тамгын газраас хийсэн дүн шинжилгээнд эдийн засгийн бодлогын тэргүүлэх чиглэлийн гүйцэтгэлийг 40 хувь гэж үнэлсэн бөгөөд хүний эрхийг дээдэлсэн засаглалын бодлогын тэргүүлэх чиглэлийн үр дүнг бүрэн тодорхойлох боломжгүй, төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн үр дүн болон хөтөлбөрийн үр дүнг Засгийн газраас үнэлсэн үнэлгээ нь шинжилгээгээр зөрүүтэй талаар дурджээ.Засгийн газрын Хяналт хэрэгжүүлэх газраас төлөвлөгөөнд тусгагдсан нийт 328 төсөл, арга хэмжээнээс агуулгын хувьд давхардаж байгаа 2 арга хэмжээг хасаж, хяналт шинжилгээ - үнэлгээнд хамруулсан нийт 326 төсөл, арга хэмжээний 49.1 хувь буюу 161 төсөл, арга хэмжээ 85 ба түүнээс дээш хувийн гүйцэтгэлтэй, 165 төсөл, арга хэмжээний буюу 50.3 хувь нь 85-аас доош хувийн гүйцэтгэлтэй гэж үнэлсэн байна.Монгол Улсын хөгжлийн 2025 оны төлөвлөгөөнд тусгагдсан 326 төсөл, арга хэмжээний 50.3 хувь буюу 165 нь 85 хувиас доош гүйцэтгэлтэй үнэлэгдсэн байгаа нь төсөл, арга хэмжээг судалгаа, тооцоололд тулгуурлан үндэслэлтэй боловсруулаагүй, шаардлагатай төсөв, санхүүжилт батлагдаагүй, бэлтгэл, урьдчилсан шатны ажлын явц хангалтгүй, төлөвлөлтийн алдаатай зэргээс шалтгаалж байна гэж дүгнэсэн байна.Улсын Их Хурлын Тамгын газраас “Монгол Улсын хөгжлийн 2025 оны төлөвлөгөөний гүйцэтгэлд хийсэн хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний тайлан”, “Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн биелэлтийн явц, үр дүнд хийсэн хяналт-шинжилгээ үнэлгээний тайлан”-д дүн шинжилгээ хийхэд төлөвлөлтийн алдаа, гүйцэтгэлийг тооцох тооцооллын алдаа, үнэлэх арга зүйн хэрэглээний зөрүүтэй байдал болон албан ёсны статистик мэдээлэл гараагүйтэй холбоотойгоор бодлогын үр дүнгийн үнэлгээ зөрүүтэй болсон гэж дүгнэсэн аж.Санал, дүгнэлтэд үргэлжлүүлэн Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн явцын талаар дурдсаныг А.Ариунзаяа гишүүн дэлгэрэнгүй танилцууллаа.Монгол Улсын Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн үр дүнг урьдчилан тодорхойлсон бодлогын 16 шалгуур үзүүлэлт, төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн 67 үр дүнгийн 76 шалгуур үзүүлэлт, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны төлөвлөгөөний 575 зорилт, 1213 арга хэмжээний биелэлтэд тухайн жилийн буюу 2025 оны жилийн эцсийн байдлаар хяналт-шинжилгээ, үнэлгээ хийхэд тус хөтөлбөрийн хавсралтаар баталсан бодлогын 13 үр дүнгийн биелэлт 55.5 хувь, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөөний хавсралтаар баталсан төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн үр дүнгийн биелэлт 64.1 хувь, үйл ажиллагааны төлөвлөгөөний 575 зорилтын хэрэгжилтийн дундаж 66.4 хувь, 1213 арга хэмжээний хэрэгжилтийн дундаж 67.9 хувь байна гэж дүгнэсэн гэв.Улсын Их Хурлын Тамгын газраас Монгол Улсын Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөөнд тусгасан 2025 онд хэрэгжүүлж эхлэх 1234 төсөл, арга хэмжээнээс 13.0 хувь нь Монгол Улсын хөгжлийн 2025 оны төлөвлөгөөнд тусгагдсан байгаа нь бодлогын баримт бичгийн уялдаа хангалтгүй, бодлогын баримт бичгийн хүрээнд  төлөвлөсөн арга хэмжээ хэрэгжиж, зорилтот түвшинд хүрсэн боловч тухайн арга хэмжээ хэрэгжсэнээр иргэдийн амьдралын чанар, орлогын бодит өсөлт, үйлчилгээний хүртээмжид хэрхэн нөлөөлсөн талаар иж бүрэн үнэлгээ хийгдэхгүй, бодлогын үр дүн, үр нөлөөг зөвхөн тоон үзүүлэлтээр хэмжиж байгаа нь учир дутагдалтай, иймд цаашид бодлогын хэрэгжилтийг зөвхөн гүйцэтгэлийн түвшинд бус, нийгэм-эдийн засгийн бодит үр нөлөө, иргэдийн амьдралын чанарт үзүүлсэн өөрчлөлтөөр үнэлэх арга зүйг нэвтрүүлэх шаардлагатай гэж үзсэн байна.Ийнхүү Монгол Улсын Ерөнхий сайдын Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн биелэлтийн явцыг Улсын хөгжлийн жилийн төлөвлөгөөний гүйцэтгэлийн тайлангийн танилцуулга, төрийн аудитын байгууллагын тус тайлангуудад хийсэн аудитын тайлан, Байнгын хорооодын санал, дүгнэлттэй холбогдуулан асуулт асуух гишүүд нэрсээ өгөв.Энэ үеэр Улсын Их Хурлын гишүүн А.Ариунзаяа горимын санал гаргаж, гишүүдийн олонх дэмжснээр Үндсэн хуулийн цэцийн 2025 оны 12 дугаар дүгнэлт болон 2026 оны 01 дүгээр дүгнэлтийн талаарх санал хураалтыг нэгбүрчлэн явуулж, шийдвэрлэлээ. Байнгын хороодоос гаргасан санал, дүгнэлт тус бүрээр ил санал хураалт явуулж, хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонхын саналаар Үндсэн хуулийн цэцийн 2025 оны 12 дугаар дүгнэлт болон 2026 оны 01 дүгээр дүгнэлтийг хүлээн зөвшөөрсөн талаарх Улсын Их Хурлын тогтоолууд батлагдсанд тооцлоо.Үргэлжлүүлэн Монгол Улсын Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн 2025 оны гүйцэтгэлийн тайлан, Монгол Улсын хөгжлийн 2025 оны төлөвлөгөөний гүйцэтгэлийн тайланг хэлэлцэж, гишүүд асуулт асууж, Ерөнхий сайд болон яамдын Төрийн нарийн бичгийн дарга нар, холбогдох албан тушаалтнууд, ажлын хэсгээс дэлгэрэнгүй хариулт, мэдээлэл авснаар энэ өдрийн чуулганы нэгдсэн хуралдаан өндөрлөлөө хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээлэв.   

Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайд Н.Учрал Засгийн газрын тамгаа гардаж авлаа. Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайд Гомбожавын Занданшатар Засгийн газрын тамгыг хүлээлгэн өгөхдөө “Газрын хэвлийн баялгийн өгөөжийг Үндэсний баялгийн санд төвлөрүүлж, одоо ба ирээдүй үеийн иргэн бүрд тэгш, шударга хүртээх, уг сангийн орлогыг нэмэгдүүлэх, хөрөнгийг арвижуулах, зүй зохистой зарцуулах асуудлыг шийдвэрлэх арга замын талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, зөвшилцлийг хангах зорилгоор Зөвлөлдөх санал асуулгыг зохион байгуулж байна гэдгийг тэмдэглээд Зөвлөлдөх санал асуулгатай холбоотой материалуудыг хүлээлгэн өглөө. Мөн стратегийн ач холбогдолтой ордуудад тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч хуулийн этгээдүүдтэй хийж буй хэлэлцээ, “ШИНЭ ИТГЭЛ ЭРС ШИНЭТГЭЛ” Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэлийн суурь баримтууд, Оюутолгойн яриа хэлэлцээтэй холбоотой материалуудыг хүлээлгэн өгөөд шинэ Ерөнхий сайдын ажилд амжилт хүслээ. Олон улсын геополитикийн нөхцөл байдлаас шалтгаалж газрын тосны зах зээл дээр эрэлт, нийлүүлэлтийн зөрүү, үнийн савлагаа үүсэж байгаа хэдий ч Монгол Улсад нийлүүлэх шатахууны үнийг нэмэхгүй тогтвортой байлгах тухай хүсэлтийг ОХУ-ын Засгийн газрын тэргүүн Михаил Мишустинд хүргүүлсэн. ОХУ-ын Засгийн газраас шатахууны үнийг тогтворжуулах хүсэлтийг ойрын хугацаанд шийдвэрлэнэ гэж хариу ирснийг уламжиллаа.Ерөнхий сайд Ням-Осорын Учрал Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайд Гомбожавын Занданшатарын төрийн их үйл хэрэгт нь амжилт хүслээ. Өнгөрсөн есөн сарын хугацаанд эдийн засгийг сэргээж, экспортыг нэмэгдүүлж, баялгийн сангийн хуулийг амилуулах чиглэлээр стратегийн ач холбогдолтой орд эзэмшигчтэй хэлэлцээрийг үр дүнд хүргэж, сэргэсэн эдийн засаг хүлээлгэж өгч буйд талархал илэрхийллээ. 

Монгол Улсын Ерөнхий сайдын захирамжаар Гадаад орчинд үүсэж буй нөхцөл байдлаас шалтгаалсан Монгол Улсын эдийн засагт учирч болзошгүй хямралыг хохирол багатай даван туулах, онцгой нөхцөл байдлын үед хариу арга хэмжээ авах санал боловсруулах үүрэг бүхий Зөвлөл байгуулсан. Тус Зөвлөлийг Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд Ж.Энхбаяр ахалж, яамдын Төрийн нарийн бичгийн дарга нар болон Санхүүгийн зохицуулах хороо, Монгол банк, Үндэсний статистикийн хорооны дарга нар (зөвшилцсөнөөр) гишүүнээр ажиллаж байна. Зөвлөлийн хурал өнөөдөр болж, Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар оролцлоо. Ойрх дорнодын мөргөлдөөнтэй холбоотойгоор нефтийн бүтээгдэхүүн, дизель түлш, шатахууны үнэ нэмэгдэх эрсдэл үүсэж байна. Коронавируст халдварын цар тахлын үр нөлөөг бууруулах, үндэсний хариу арга хэмжээ, бэлэн байдлыг бэхжүүлэх арга хэмжээ авч ажилласан шиг онцгой нөхцөл байдлын үед хариу арга хэмжээний санал боловсруулж, Засгийн газрын хуралдаанд яаралтай танилцуулж хэлэлцүүлэхийг Зөвлөлийн дарга Ж.Энхбаярт даалгав.  Хаврын тариалалтад шаардлагатай шатахуун, үр, бордооны нөөцийг бэлтгэж тасалдал үүсгэхгүй байх, хүнсний бүтээгдэхүүний нийлүүлэлтийг тогтвортой хангахад анхаарч ажиллахыг салбарын удирдлагуудад үүрэг болголоо. Мөн эмийн нөөцийг зохих түвшинд бүрдүүлэх, худалдан авах, нийлүүлэлтэд анхаарах ёстой гэлээ. Учирч болзошгүй эрсдэлд бэлэн байдлыг хангаж, цэгцтэй, зохион байгуулалтын харилцан уялдаатай ажиллахыг анхаарууллаа.Тус хуралд Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд Ж.Энхбаяр Ойрх дорнодын мөргөлдөөн-Монгол Улсад учирч болзошгүй эрсдэл, авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээний талаар дэлгэрэнгүй танилцуулга хийж, дайны нөхцөл байдал, цар хүрээ, инфляцын эрсдэл, стратегийн салбаруудын бэлэн байдал, үндэсний сөрөн тэсвэрлэх арга хэмжээний талаар мэдээлэл өглөө.Олон улсын нөхцөл байдлаас үүдэлтэй эдийн засаг, нийгмийн хямралт үед төсөв, санхүүгийн удирдлагыг уян хатан хэрэгжүүлэхтэй холбоотой хуулийн төсөл боловсруулж УИХ-д нэн яаралтай горимоор хэлэлцүүлэх нь зүйтэй гэж тус Зөвлөл үзэж байна.

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар Төрийг хохиролгүй болгох Ажлын хэсэгт удаашралтай ажиллаж байгааг анхааруулав.Ерөнхий сайдын захирамжаар 2025 оны наймдугаар сарын 22-нд байгуулсан Ажлын хэсэг өнгөрсөн хугацаанд 120 орчим тэрбум төгрөгийн өр төлбөр барагдуулжээ. Гэхдээ энэ нь нийт 2 их наядын өр авлагатай харьцуулахад хангалтгүй байгааг Ерөнхий сайд Г.Занданшатар шүүмжлэв.Өр төлбөрт тооцож авсан үл хөдлөх эд хөрөнгийг боловсрол, эрүүл мэндийн салбарын хэрэгцээнд зориулах, дуусаагүй барилга байгууламжийг улсын төсвийн хөрөнгө болон төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн хүрээнд дуусгаж, ашиглалтад оруулах ажил үе шаттай хэрэгжиж буй талаар Ажлын хэсгийн ахлагч ТӨБЗГ-ын дарга Б.Цэнгэл мэдээллээ.Тухайлбал, дутуу баригдсан “Шинэ Яармаг” хорооллыг гүйцэд ашиглалтад оруулснаар багш, эмч нарыг орон сууцаар хангах, ипотекийн зээлд хамруулах, Хөгжлийн банкны өр төлбөрт авсан Гантиг вилла хотхоны барилгад дахин үнэлгээ хийж, зарим барилгыг сургууль, цэцэрлэгийн зориулалтаар ашиглах боломжтой. Мөн 52 обьектыг дуудлагаар худалдах бололцоотой гэж Ажлын хэсэг дүгнэжээ.Ерөнхий сайд Г.Занданшатар ажлын гүйцэтгэл хангалтгүй байгааг шүүмжилж, шийдэмгий арга хэмжээ авч, ажлаа эрчимжүүлэхийг даалгав.Өр төлбөрт тооцож авсан обьектод зах зээлийн үнэлгээ хийх, хохирол барагдуулах, худалдан борлуулах тогтолцоог шинэчлэхгүй бол ажил урагшлахгүй гэдгийг анхааруулав. Энэ хүрээнд хөрөнгийн менежментийн тогтолцоог цогцоор нь шинэчлэх хуулийн төслийг шинэчлэн боловсруулж ойрын хугацаанд Засгийн газрын хуралдаанд танилцуулахыг Ажлын хэсгийн гишүүдэд даалгалаа.Улс хоёр их наяд төгрөгийн авлагатай. Үүний 482.48 тэрбум нь Чингис хаан, Үндэсний хөрөнгө оруулалтын банк, Капитал банкны, үлдсэн нь Хөгжлийн банканд 27 зээлдэгчийн өр төлбөр байна.

Хариуцлагыг хуулиар чангатгасан хэрнээ тухайн гэмт хэргийн тоо буурахгүй байгаа бол урьдчилан сэргийлж чадаагүй гэсэн үг. Тиймээс асуудал бүрийг хуульчлах гэхээс урьтаж нийгэм, эдийн засаг, байгаль орчинд үзүүлэх хэтийн үр нөлөөг үнэлж, нотолгоонд суурилсан шалгуур үзүүлэлтүүдээр хэмжиж үзэх хэрэгтэй болдог. Манай улсын хувьд 930 гаруй хуулиа эхлээд үнэлэх шаардлагатай. Ялангуяа нэг удаагийн шинжтэй гэмээр хууль тогтоомжид хэрэгжилтийн үр дагаврын үнэлгээ хийх нь шинэ хуулийн төсөл санаачлахаас илүү чухал байгаа хэмээн “Хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийн үр дагаварт үнэлгээ хийх аргачлал” сэдэвт хичээлээрээ МУИС-ийн Герман, Европын эрх зүйн төвийн захирал, хууль зүйн ухааны доктор, дэд профессор Т.Золбоо заасан юм. Хуулийг процессжуулах нь ус, агаар мэт хэрэгтэй гэж тэрбээр онцлоод, Үндсэн хууль бол төрөөс иргэнийг хамгаалдаг баталгаа гэв.Харин “Хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэхтэй холбогдон гарах зардлын тооцоолол хийх аргачлал” сэдвээр МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн багш Б.Баасандорж хичээл заахдаа, 2025 оны 06 дугаар сарын 27-ны өдөр баталсан Хууль тогтоомжийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хууль хэрэгжиж эхэлснээр аливаа хуулийн төслийн улсын төсөвт үзүүлэх нөлөөллийг тооцохоос гадна тухайн хууль тогтоомжийн төслийн үйлчлэх хүрээнд хамаарах иргэн, хуулийн этгээд, төрийн байгууллагын үйл ажиллагаанд үүсэх зардлыг тооцдог болсон гэсэн юм. МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн багш, хууль зүйн ухааны доктор, дэд профессор Б.Батбаяр "Хууль тогтоомжийн төсөл боловсруулах аргачлал"-ыг заав. Юуны өмнө логиктой сэтгэж, бодлогын хувилбар боловсруулахаасаа өмнө хамгийн үр ашигтай, хамгийн бага зардалтай, хурдан хэрэгжих боломжтой, нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдөх зохицуулалтын хувилбарыг нөлөөллийн шинжилгээнд үндэслэн сонгоно гэлээ. Хууль, дүрэм, журам, захиргааны зохицуулалт, өөрөө зохицуулах механизмын алиныг нь сонгохоо мэдэхийн тулд зохицуулалтын нөлөөллийн шинжилгээг хийж үзэх нь зүйтэй. Эдийн засгийн, нийгмийн, захиргааны зардлын, хэрэгжих боломжийн үнэлгээ, эрсдэлийн болон оролцогчдын гэсэн зургаан төрлийн шинжилгээ байдаг ажээ. Хууль зүйн техник талаас үндсэн зарчмаа баримталж, нэг утгатай нэр томьёо, давхардалгүй зохицуулалт, эрх, үүргийг салгаж ялгаж, өгүүлбэрийн зөв бүтэцтэй, хэт нарийвчлалгүй, хэт ерөнхийлөхгүй, дотоод нийцэлтэй, бусад хуультай уялдуулахаар, хэрэгжих боломжтой зэргийг харгалзах учиртайг бодит жишээнд тулгуурлан тайлбарлаж байлаа.  Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, хууль зүйн ухааны доктор, профессор Л.Өлзийсайхан “Үндсэн эрхийн хязгаарлалт: Тохирсон байх зарчим” сэдвээр хичээл зааж, мөн дээрх хуулийн тухай өгүүлэн, хүний эрх, эрх чөлөөг хангах хууль зүйн баталгааг бүрдүүлэх нийтлэг зарчмыг шинээр нэмсэн талаар, судалгаа, шинжилгээнд үндэслэсэн, ашиг сонирхлын зөрчлөөс ангид, олон нийтийн оролцоог хангах зэрэг зарчмыг баримтлах талаар сургасан юм. Тэрбээр, хүний үндсэн эрхийг зөвхөн хуулиар хязгаарладаг. Үндсэн эрхийг хязгаарлах үед зөвтгөлийн арга зүй буюу тохирсон байх зарчмыг баримтлах нь их чухал байдаг. Зөвтгөх үйл явцыг дөрвөн шалгуураар шалгаж нягтлаад, хэрвээ аль нэг шалгуурыг хангахгүй байгаа бол ажлаа шууд зогсоох хэрэгтэй гэв.Зорилго хууль ёсных байх учиртай. Өөрөөр хэлбэл, тухайн хязгаарлалтын зорилго нь Үндсэн хуулиар хүлээн зөвшөөрөгдсөн, нийтийн ашиг сонирхолд нийцсэн байх гэсэн шалгуурыг давж, уялдаатай байх, зайлшгүй байх, тэнцвэртэй байх шалгууруудыг хангаагүй бол Үндсэн хууль зөрчсөнд тооцогддог тухай профессор Л.Өлзийсайхан заалаа. Мөн тухайн хуулийн төслөөр хүний эрх, эрх чөлөөг хязгаарлах тохиолдолд үндэсний аюулгүй байдал, хүний эрх, эрх чөлөө, нийгмийн хэв журмыг хамгаалах зайлшгүй шаардлага бүхий, ялгаварлан гадуурхаагүй, хязгаарлалт нь зорилгодоо хүрэхэд тохирсон, боломжит хамгийн бага түвшинд байх шаардлагыг хангасан байх ёстой гэсэн юм. Өмнөх багш нарын нэгэн адил хуулийн төслийг хэт ерөнхий бус, профессжуулан бичихийн ач холбогдлыг онцоллоо. Үр хүүхдээ бодоод үз гэж зөвлөв. Хүн үр хүүхдэдээ хэчнээн хайртай билээ дээ, түүн лугаа хуулийн төслийнхөө заалт бүрийг дахин дахин нягталж, уншиж, байгаарай. Нэг заалтад гурван эрхийг тусгасан тохиолдол бий. Тиймээс практик хичээл орохоо амлаад сургалтаа өндөрлүүлэв.Ийнхүү “Хуулийн төсөл боловсруулагчийн сургалт”-ыг Улсын Их Хурлын Тамгын газар, Монголын Хуульчдын холбоо, Швейцарын хөгжлийн агентлагийн “Парламентын институцийг бэхжүүлэх нь” төсөл, Ханнс Зайделийн сан, Монгол Улсын Их Сургуулийн Герман, Европын эрх зүйн төвөөс хамтран зохион байгуулав. Монголын Хуульчдын Холбоогоор магадлан итгэмжлэгдсэн хөтөлбөрийн дагуу хууль зүйн салбарын эрдэмтэн, доктор, профессор, судлаачдаар багшлуулсан IV ээлжийн сургалтад Улсын Их Хуралд суудал бүхий нам, эвслийн төлөөлөл, бүлэг, ажлын албаныхан, УИХ-ын гишүүдийн зөвлөх, туслах, хуульч 60 орчим хүн хамрагдсан юм.Энэ удаагийн сургалтыг Улсын Их Хурал дахь МАН-ын болон АН-ын бүлгүүдийн ажлын алба, Улсын Их Хурлын зөвлөх, туслахуудын холбооноос ирүүлсэн хүсэлтэд үндэслэн зохион байгуулсан талаар Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, хууль зүйн ухааны доктор, профессор Л.Өлзийсайхан тодотгов.Улсын Их Хурлын дарга Н.Учралаас хуулийн төсөл боловсруулагчийн сургалтад оролцогчдод мэндчилгээ дэвшүүлснийг тэрбээр уншиж танилцууллаа. Хууль бүтээх ажиллагааны онол, арга зүйг гүнзгийрүүлэн судалж, гэрчилгээ гардаж авах болзол, шаардлагыг бүрэн биелүүлсэнд баяр хүргэж, Улсын Их Хурлаас хууль тогтоох үйл ажиллагааны чанар, үр нөлөөг дээшлүүлэх тэргүүлэх зорилтын хүрээнд мэргэшсэн боловсон хүчин бэлтгэх, чадавхжуулах бодлогын чухал алхам нь энэхүү сургалт бөгөөд цаашдаа олон улсын хөтөлбөр болгохыг зорьж, Улсын Их Хурлын Тамгын газар, Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга хичээл зүтгэл гаргаж буйг мэндчилгээнд дурджээ.Чанартай сайн хууль Үндсэн хуулийн зарчим, үнэт зүйл, ард түмний язгуур ашиг сонирхол дээр тогтдог. Бид зөвхөн хууль баталдаг парламент биш, “амьдрах чадвартай” хууль бүтээдэг парламент байх ёстой. Үүнд хүн бүрийн хичээл зүтгэл маш чухал ач холбогдолтой. Хууль бол зөвхөн парламентын шийдвэр биш. Хууль бол иргэдийн итгэл, шударга ёсны баталгаа. Тэр итгэлийг бөхөлж, баталгааг бий болгож ажиллахыг сургалтад оролцогчдоос Н.Учрал дарга хүссэн байв.Улсын Их Хурлын даргын мэндчилгээний дараа сургалтын талаарх дүгнэлт хэлэлцүүлгийг зохион байгуулагч талууд болон оролцогчдын дунд өрнүүллээ. Хууль бүтээх ажил нь урлагийн түвшинд хүртлээ хөгжиж, ур хийц шаарддаг болсоныг сургалтаас олж мэдэж, гүйцэтгэж байгаа хуулийн төсөл, ажлаа эргэн харах шаардлагатайг ойлгосноо, илүү ихийг тунгааж, судлан шинжлэх аргачлалд суралцсан талаар оролцогчдын төлөөлөл сэтгэгдлээ илэрхийлэв.Сургалтад бүрэн хамрагдаж, кредит цаг бүрдүүлсэн төгсөгчдөд гэрчилгээ гардууллаа гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээллээ.

Улсын Их Хурлын даргын 523 дугаар захирамжийн хүрээнд байгуулагдсан Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн асуудлаар санал, дүгнэлт гаргах, холбогдох хууль тогтоомжийн төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсгээс /2026.03.11/ Ойн тухай хуулийн төслийн талаарх хэлэлцүүлгийг Төрийн ордны “Жанжин Д.Сүхбаатар” танхимд хийлээ.Уг ажлын хэсгийг Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Бат-Эрдэнэ ахалж, Улсын Их Хурлын гишүүн С.Одонтуяа, Э.Болормаа, М.Ганхүлэг, С.Лүндэг, Б.Мөнхсоёл, Ц.Туваан, А.Ундраа, Б.Уянга нарын бүрэлдэхүүнтэй байгуулсан юм.Энэ удаагийн хэлэлцүүлэг ойн салбарт тулгамдаж байгаа асуудлыг шийдвэрлэх, эдийн засгийн үр өгөөжийг нэмэгдүүлэх, засаглалыг сайжруулах, хуулийн хийдэл, давхардал, зөрчлийг арилгах чиглэлээр холбогдох саналыг олон нийтийн оролцоотойгоор тодорхойлоход чиглэжээ.Хэлэлцүүлэгт ойн салбарын чиглэлээр бодлого тодорхойлдог, үйл ажиллагаа явуулдаг салбарын яам болон төрийн болон төрийн бус байгууллага, аж ахуйн нэгж, эрдэмтэн судлаачид, иргэдийн төлөөллөөс танхимаар 56, цахимаар 33, нийт 89 хүн оролцов.Улсын Их Хурлын гишүүн, ажлын хэсгийн ахлагч Б.Бат-Эрдэнэ хэлэлцүүлгийг нээж, үг хэлсэн. Тэрбээр хэлсэн үгийнхээ эхэнд Улсын Их Хурлын даргын “Чөлөөлье” санаачилгын хүрээнд 2025 оны 523 дугаар захирамжаар 12 ажлын хэсэг байгуулсныг дурдаад энэ дагуу Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн асуудлаар санал, дүгнэлт гаргах, холбогдох хууль тогтоомжийн төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсгийг Улсын Их Хурлын есөн гишүүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулсныг онцлон тэмдэглэлээ.Мөн Монгол Улсын Их Хурлын тухай хууль болон холбогдох хуулийн хүрээнд ажлын хэсэг Ойн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг өргөн мэдүүлэхээр ажиллах болсныг тодотголоо. Учир нь ажлын хэсэгт Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яамнаас боловсруулан саяхныг хүртэл танилцуулж байсан Ойн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төсөл өөрчлөгдөж буй тул өнөөдрийн хэлэлцүүлгээр төслийн талаар танилцуулахгүй болсныг мэдэгдлээ.Тэрбээр цаашид хуулийн төслийг чимээгүй хэлэлцэж, ханцуй дотроо наймаалцах, хууль мэддэг гэх хэн нэгэн хүмүүсийн нөлөөн дор хуулийг баталж болохгүйг онцлоод асуудлаа нээлттэй, ил тод ярилцах нь зүйтэй гэлээ. Мөн ой модтой аймгийн иргэд ойгүй нутгийнхантай адил хязгаарлалтад өртөж буйд анхаарч, ойн дагалдах баялгийг ашиг орлогын төлөө сүйтгэдэг байдлыг яаралтай халж, салбарын хууль нэг үзэл баримтлалтай, нэг төсөлтэй байх шаардлагатай хэмээв. Өнөөдрийн хэлэлцүүлгээр дэд ажлын хэсэг байгуулах, улмаар хуулийн төслийн хүрээнд ойн салбарын тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэхэд салбарын төлөөлөл бүрийн саналыг сонсож, нэгтгэх шаардлагатай байгааг ажлын хэсгийн ахлагч онцлон тэмдэглэлээ.Үргэлжлүүлэн Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Ойн газрын дарга Б.Оюунсанаа “Ойн тухай хуулийн хэрэгжилтийн үр дагаварт хийсэн судалгааны үр дүн” сэдвээр илтгэл тавьсан. Уг илтгэлд Монгол орны ойн сангийн хэмжээ, хуулийн хэрэгжилт, ойн түймрийн нөхцөл байдал тэмцэл, хөнөөлт хортон шавжийн голомт, тархалт, ойгоос хэрэглээний мод, түлээ ашигласны төлбөр, улсын төсвийн ойжуулах хөтөлбөрийн зардлын гүйцэтгэл, тулгамдсан асуудлын талаар хөндсөн байв.Тэрбээр Ойн тухай хуулийг 2012 онд баталснаас хойш нийт 13 удаа нэмэлт, өөрчлөлт хийснийг дурдаад энэ хуулийн зорилт нь Монгол Улсын ойг хамгаалах, нөхөн сэргээх, үржүүлэх, эзэмших, ашиглах, ой, хээрийн түймрээс урьдчилан сэргийлэхтэй холбогдсон харилцааг зохицуулахад чиглэснийг тодотголоо. Мөн хуулийн хэрэгжилтийг хангах хүрээнд авч буй арга хэмжээнүүдийн талаар танилцуулсан бөгөөд сүүлийн 10 жилийн хугацаанд түймэрт өртсөн га талбайн хэмжээ 2023 онд 1.3 га газар байсан нь хамгийн бага үзүүлэлт байсныг онцлов.Мөн Монгол орны ойн сангийн хэмжээ, улсын төсвийн ойжуулах хөтөлбөрийн зардлын гүйцэтгэлийн талаар танилцуулсныг доорх зурагнаас харна уу.Ойн газрын дарга Б.Оюунсанаа хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж буй салбарын хуулиар засаглалын суурь бүтэц бүрдсэн, ур чадварын нөөц хадгалагдсан, ойн нөхөрлөлийн сүлжээ бий болсон, захиргааны хэм хэмжээний актууд практикт шалгарсан, бодлогын олон талын дэмжлэгтэй болсон зэрэг давуу талууд бий болсон гэж байлаа.Харин цаашид хуулийн хэрэгжилтийг үр дүнтэй болгоход өмчлөлтэй холбоотой эрх, үүргийг нарийвчлан тодорхойлох, тухайлбал, Үндсэн хууль болон Ойн тухай хуульд ойг төрийн өмч гэж заасан ч ашиглалт, хамгаалалт, нөхөн сэргээлтийн эрх, үүрэг нь олон байгууллагад тараагдсанаас улс төржсөн эсвэл зөрүүтэй шийдвэр гаргах орон зайг бий болгож, эцсийн хариуцлагыг сулруулдаг гэж байв. Мөн олон нийтийн оролцоог тэлэх, ойн мэдээллийн систем, ойн тооллого, төлөвлөлтийн нийцлийг хангах, мод үржүүлэг, ойжуулалт, нөхөн сэргээлт, тусгай хамгаалалттай газар нутгийн асуудалтай холбоотой эрх зүйн орчныг сайжруулах, цаашлаад хуульд тусгагдсан гол хязгаарлалтууд мөрдөгдөхгүй байгаад анхаарах, татварын хөнгөлөлтийг тодорхой болгох зэрэг тулгамдсан асуудлуудыг шийдвэрлэх шаардлагатай байгааг илтгэлд дурдсан байв.Үндсэн илтгэл болон ойн салбарын эрх зүйн орчныг сайжруулах талаар хэлэлцүүлэгт оролцогчид санал хэллээ. Тэд хуулийн төслийг цаг үе, нийгэм, эдийн засгийн хөгжилтэй нийцүүлж, шинэчлэн сайжруулах шаардлагатай болсныг тэмдэглээд цаашид салбар хоорондын уялдаа холбоог хангах, ойн аж ахуйг ашиглалт, хамгаалалт, мониторинг гэсэн цогцолбор хэлбэрээр хөгжүүлэх, ой ашиглалтын асуудалд бодлого боловсруулах, ойг хамгаалахтай холбоотой урьдчилан сэргийлэхэд чиглэсэн зохицуулалт шаардлагатай талаар санал хэлэв. Мөн хуулийн төслийн ажлын хэсэгт аж ахуйн нэгж, мэргэжлийн холбоодын төлөөллийг оролцуулах, оролцоог хангах, ойн салбарын бүтцийн давхардлыг арилгах, мэдээллийн сангийн тогтолцоог сайжруулах, ойн ангийг тусдаа бүлэг болгон төсөлд тусгах зэрэг асуудлыг хөндөж байлаа.Улсын Их Хурлын гишүүн, ажлын хэсгийн ахлагч Б.Бат-Эрдэнэ хэлэлцүүлгийг хааж, үг хэлсэн. Тэрбээр өнөөдрийн хэлэлцүүлэгт цаг заваа зарцуулан, мэдлэг оюун ухаанаа шингээсэн үнэтэй санал өгсөнд оролцогчдодоо талархахын зэрэгцээ дэд ажлын хэсэгт оролцож ажиллахыг урьсан юм.Ойн салбарын оролцоо, төлөөллийг хангасан дэд ажлын хэсэг байгуулах бүрэн боломжтойг тодотгоод хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа Ойн тухай хуулийн хүрээнд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж, Улсын Их Хурлын хаврын ээлжит чуулганаар хэлэлцүүлэн батлуулахаар ажлын хэсэг шуурхайлан ажиллаж буйг тэмдэглэв хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээлэв.

Засгийн газрын ээлжит хуралдаан 2026 оны гуравдугаар сарын 11-нд болж дараах асуудлуудыг хэлэлцэн шийдвэрлэлээ.“Импортын барааны гаалийн албан татварын хувь, хэмжээ батлах тухай” УИХ-ын тогтоолд нэмэлт оруулах тухай төслийг яаралтай хэлэлцүүлэхээр өргөн мэдүүлнэ“Импортын барааны гаалийн албан татварын хувь, хэмжээ батлах тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийг хэлэлцээд Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуульд заасны дагуу яаралтай хэлэлцүүлэхээр Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлэхээр тогтлоо.Тогтоолын төсөл батлагдсанаар нийтийн өргөн хэрэглээний бүтээгдэхүүн болох автобензиний Гаалийн албан татварын хувь хэмжээг тогтоох эрхийг Засгийн газарт олгох, зах зээлийн нөхцөл байдалтай уялдуулан Гаалийн албан татварыг буулгах, зохицуулалт хийх боломж бүрдэх ач холбогдолтой юм.Гамшигт болон аюулт үзэгдлийн улмаас амь насаа алдсан малчны ар гэрт буцалтгүй тусламж олгоно"Гамшигт болон аюулт үзэгдлийн улмаас ажил үүргээ гүйцэтгэж яваад амь насаа алдсан малчны ар гэрт буцалтгүй тусламж олгох журам"-ыг баталж, журмын хэрэгжилтэд хяналт тавьж ажиллахыг Монгол Улсын Шадар сайд Х.Ганхуяг, Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд М.Бадамсүрэн нарт даалгалаа.Журмаар гамшигт болон аюулт үзэгдэлд өртөж амь насаа алдсан малчин, туслах малчинд хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 48 сараар тооцож, 37 сая төгрөгтэй тэнцэх хэмжээний нэг удаагийн буцалтгүй тусламжийг ар гэрт нь олгох бөгөөд зардлыг орон нутгийн болон улсын төсвөөс санхүүжүүлнэ.Ноолуурын үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай Засгийн газрын тогтоол батлагдлаа“Цагаан алт” хөдөлгөөний үр дүнд 2025 оны жилийн эцсийн байдлаар манай улс 4000 тонн самнасан ноолуурыг 330.5 сая ам.доллароор экспортолсон нь 2024 онтой харьцуулахад биет хэмжээгээр 5.6, мөнгөн дүнгээр 4.7 дахин өссөн байна.Малын гаралтай түүхий эдээ бүрэн ашиглаж, өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн болгох, дотоодод нэмүү өртөг бүтээх, экспортын чиг баримжаатай үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх зорилгоор Ноолуурын үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай Засгийн газрын тогтоол батлагдлаа.Тус тогтоолоор ноолуурын ээрэх үйлдвэр байгуулах хөнгөлөлттэй зээлийн санхүүжилтийг шийдвэрлэх, ноолууран бүтээгдэхүүнийг экспортод гаргаж байгаа хувийн хэвшилд экспортын урамшуулал олгох талаар холбогдох эрх зүйн орчин бүрдүүлэх асуудлыг судалж, Засгийн газрын хуралдаанд танилцуулахыг холбогдох албан тушаалтнуудад даалгалаа.Мөн Улаанбаатар хотод тохиромжтой байршилд ноолууран бүтээгдэхүүн худалдаалах нэгдсэн цэг байгуулах, олон улсын нэр хүндтэй үзэсгэлэн, загварын арга хэмжээнд оролцоход дэмжлэг үзүүлж ажиллахаар боллоо.Нийгмийн сүлжээнд 16 насанд хүрээгүй хүүхдийг бүртгэхийг хуулиар хязгаарланаНийгмийн сүлжээнд хүүхдийн оролцоог зохицуулах тухай хуулийн төсөл боловсруулах ажлын явцын тухай Боловсролын сайд П.Наранбаяр Засгийн газрын хуралдаанд танилцууллаа. Засгийн газрын гишүүдийн саналыг тус хуулийн төсөлд тусган Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцүүлж, УИХ-д өргөн мэдүүлэхийг Боловсролын сайд П.Наранбаярт даалгалаа.Хуулийн төсөл нь 16 насанд хүрээгүй хүүхдийн мэдээллийн аюулгүй байдлыг хангах, хүүхдийг нийгмийн сүлжээнээс шалтгаалсан эрүүл мэнд, оюун санаа, хүмүүжил, төлөвшилд үзүүлэх сөрөг нөлөөллөөс сэргийлэх, гэмт хэрэг, зөрчил, халдлагад өртөхөөс хамгаалах зорилгоор тэдний “насны хязгаартай нийгмийн сүлжээ”-нд бүртгэхийг хязгаарлах зорилготой юм.Замын-Үүд-Эрээн боомтын хоёр дахь төмөр замын гарцыг хамтран барих тухай хэлэлцээрийн төслийг дэмжлээЗамын-Үүд-Эрээн боомтын 1435 мм царигтай хоёр дахь төмөр замыг хамтран барих тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрийн төслийг хэлэлцэн дэмжээд, уг хэлэлцээрт гарын үсэг зурах эрх олгох тухай Ерөнхий сайдын захирамж гаргахаар тогтлоо.Хоёр тал тус боомтын галт тэрэг нэвтрүүлэх хүчин чадлыг үе шаттай нэмэгдүүлэх арга хэмжээ авч ирсэн бөгөөд одоогийн байдлаар улс хоорондын ачаа тээвэрлэлтийн хэмжээ нь тус хоёр хилийн өртөөдийн бүрэн хүчин чадалд хүрч тээврийн өсөлтийг хязгаарлах болсон. 2025 оны байдлаар хилийн Замын-Үүд-Эрээн төмөр замын боомтоор хоногт дунджаар өргөн царигийн төмөр замаар 16, нарийн царигийн төмөр замаар 7,5 галт тэрэг тус тус солилцож, нийт 15,5 сая тонн ачаа нэвтрүүлээд байна.Цаашид Монгол, Хятадын хилийн Замын-Үүд-Эрээн төмөр замын боомтын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэхэд хил дамнасан нарийн царигтай 2 дахь замын гарцыг барих, Замын-Үүд өртөө болон нарийн царигийн төмөр зам, ачаа шилжүүлэн ачих байгууламжийг өргөтгөх шаардлагатай байгаа юм.Иргэдийг шийдвэр гаргахад цахим хэлбэрээр оролцох боломжийг бүрдүүлж байнаЦахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яамнаас орон нутгийн цахим шилжилтийг эрчимжүүлэх арга хэмжээг үе шаттай зохион байгуулж, "Цахим аймаг" бодлогын зөвлөмжийг Дархан-Уул, Өвөрхангай аймагт туршилтаар хэрэгжүүлж байна. Энэ хүрээнд мэдээллийн системийн бүрдлийг нэвтрүүлэн, аж ахуйн нэгж, иргэд, төрийн байгууллага хоорондын уялдааг сайжруулж, төрийн үйлчилгээг цахим хэлбэрээр хялбар авах, иргэд шийдвэр гаргалтад цахим хэлбэрээр оролцох боломжийг бүрдүүлж эхэлнэ.“Цахим-Аймаг, Ухаалаг-Хот” зөвлөмжийг батлан хэрэгжүүлж ажиллахыг аймаг, нийслэл, сум дүүргийн Засаг дарга нарт даалгаж, зөвлөмжийг хэрэгжүүлэхэд мэргэжил, арга зүйн дэмжлэг үзүүлж, орон нутгийн цахим шилжилтийг үнэлэх индекс, аргачлалыг боловсруулж ажиллахыг холбогдох албан тушаалтнуудад даалгалаа.Цахилгаан эрчим хүчний хангамжийг нэмэгдүүлэх хоёр төслийн зээлийн хэлэлцээрийн төслийг УИХ-ын холбогдох байнгын хороотой зөвшилцөнөМонгол Улс, Олон улсын сэргээн босголт, хөгжлийн банк хоорондын “Эрчим хүч-4 төсөл”-ийн Зээлийн хэлэлцээрийн төслийг хэлэлцэн дэмжээд УИХ-ын холбогдох байнгын хороотой зөвшилцөхөөр тогтлоо.“Эрчим хүч-4 төсөл” буюу “Мандалговь-Арвайхээр чиглэлийн 220 кВ-ын 2 хэлхээт 287 км цахилгаан дамжуулах агаарын шугам, дэд станц барих төсөл”-ийг хэрэгжүүлснээр дээрх аймгуудын хэрэглэгчид хоёр талын найдвартай цахилгаан эрчим хүчээр хангагдаж, хэт урт шугамын төгсгөлд үүсэх хүчдэлийн уналтаас бүрэн ангижирч, иргэдийн амьдрах ая тухтай орчин бүрдэж, жижиг, дунд үйлдвэрлэл хөгжих үндэс болох юм.Мөн Мөн Монгол Улс, Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын сэргээн босголтын зээлийн банк хоорондын “Төвийн бүсийн цахилгаан дамжуулах, түгээх сүлжээний үр ашгийг дээшлүүлэх төслийн III үе шат”-ны зээлийн болон төслийн хэлэлцээрийн төслийг хэлэлцэн дэмжээд УИХ-ын холбогдох байнгын хороотой зөвшилцөхөөр тогтлоо. Төслийн үр дүнд Сүхбаатар, Чингэлтэй, Баянгол, Хан-Уул, Баянзүрх дүүргийн 14 хорооны цахилгаан эрчим хүчний хангамжийн найдвартай ажиллагаа дээшилнэ.Мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөт бодисын эргэлтэд хяналт тавих тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг УИХ-д өргөн мэдүүлнэМансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөт бодисын эргэлтэд хяналт тавих тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төсөл болон дагалдан боловсруулсан бусад хуулийн төслийг хэлэлцээд УИХ-д өргөн мэдүүлэхээр тогтлоо.Хуулийн төсөл батлагдсанаар:Мансууруулах, сэтгэцэд нөлөөт бодисын эргэлтэд хяналт тавих чиглэлээр төрөөс баримтлах бодлого тодорхой болох, төрийн байгууллагуудын үйл ажиллагааны уялдаа холбоо, нэгдмэл байдалхангагдана.Мансууруулах, сэтгэцэд нөлөөт бодистой холбоотой гэмт хэрэг, зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх, олон нийт, ялангуяа хүүхэд, залуучуудад мансууруулах, сэтгэцэд нөлөөт бодисын хор хөнөөлийн талаар таниулах эрх зүйн орчин боловсронгуй болно.Мансуурах донтолттой хүнд олон улсын жишигт нийцсэн эрүүл мэнд болон донтох эмгэгийг нөхөн сэргээх тусламж, үйлчилгээ үзүүлэх, мансуурах донтолтыг илрүүлэх, эмчлэхэд чиглэсэн цогц тогтолцоо бий болно.Мансууруулах, сэтгэцэд нөлөөт бодисын эргэлтэд хяналт тавих арга хэмжээг оновчтой зохион байгуулах, үр дүнг үнэлэх, мансууруулах, сэтгэцэд нөлөөт бодисын хууль бус эргэлт, хэрэглээнд тогтмол судалгаа, мониторинг хийх, бодлого боловсруулахад шаардлагатай суурь мэдээллийн бааз болох мэдээллийн нэгдсэн цахим сан бий болно.Мансууруулах, сэтгэцэд нөлөөт эм импортлох, худалдах, эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээ үзүүлэх зэргээр эргэлтэд оруулж байгаа байгууллагуудын хүлээн авсан, зарцуулсан, худалдан борлуулсан эм, бэлдмэлийн тоо хэмжээ, зориулалт зэргийг бүртгэлд оруулах, хяналт тавих, тайлагнах журам хуульчлагдана.Гэмт хэрэг, зөрчил үйлдсэн этгээдэд хүлээлгэх хариуцлагыг мансууруулах, сэтгэцэд нөлөөт бодисын төрөл, үйлдлийн хор уршиг болон ял шийтгэлийн бодлого чангарч, Эрүүгийн хуульд заасан “Шударга ёсны зарчим” хангагдана.Төрийн өмчийн орон сууцыг иргэдэд хөлслүүлэх, өмчлүүлэх, борлуулах журмыг баталлаа"Төрийн өмчийн орон сууцыг иргэдэд хөлслүүлэх, өмчлүүлэх, борлуулах журам"-ыг баталлаа.Журмаар төрийн өмчийн орон сууцыг иргэдэд хөлслүүлэх, өмчлөлд шилжүүлэх нөхцөлтэйгөөр хөлслүүлэх, дахин төлөвлөлтийн төсөл хэрэгжүүлэхээр сонгогдсон талбайд амьдарч буй иргэдийг түр суурьшуулах, мөн зээлийн гэрээ байгуулахтай холбоотой хөлслөх иргэнд тавигдах ерөнхий нөхцөл, шаардлага, квот болон квот тус бүрийн шалгуур, хөлслүүлэх үнийг тооцох орон сууцыг хүлээлгэн өгөх, буцаан хүлээн авах зэрэг харилцааг нэгдсэн байдлаар зохицуулжээ.Журамд төрийн албан хаагчийн квотыг 35 хувь, үүнээс төрийн үйлчилгээний албан хаагчид (эмч, багш)-ын квотыг дангаар нь 20 хувь байхаар тогтоожээ.Бага, дунд орлого болон зорилтот бүлгийн иргэд нь банк, санхүүгийн байгууллагаас олгодог ипотекийн зээлийн шалгуур шаардлагыг хангах боломжгүй орон сууцны нөхцөлийг сайжруулахад төрөөс дэмжлэг үзүүлэх шаардлагатай байгаа юм. Энэ хүрээнд урт хугацаатай, урьдчилгаа болон хүү багатай орон сууцны зээлээр дэмжих эрх зүйн үндэслэлийг журамд тусгажээ. Мөн орон сууцыг хөлслүүлэх үнийг хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээтэй уялдуулан тооцох аргачлалыг тусгасан байна.Манай улс энэ онд спортын олон улс, тив, дэлхийн чанартай найман тэмцээн зохион байгуулна"Монгол Улсад 2026 онд зохион байгуулах олон улс, тив, дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний жагсаалт"-ыг хавсралтаар баталж, хавсралтад заасан тэмцээнийг зохион байгуулахад шаардагдах зардлыг Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайдын 2026 оны төсвийн багцаас санхүүжүүлнэ.Энэ онд манай улс дэлхийн их дуулга жүдо бөхийн "Улаанбаатар 2026" тэмцээн, Ази тивийн аварга шалгаруулах боксын насанд хүрэгчдийн тэмцээн, Ази тивийн аварга шалгаруулах таеквондогийн насанд хурэгчдийн XXVII, Олон улсын чөлөөт бөхийн "Улаанбаатар опен" тэмцээн, Ази тивийн аварга шалгаруулах шатрын насанд хүрэгчдийн тэмцээн, Дэлхийн гранпри сагсан бөмбөгийн 3×3 эмэгтэйчүүдийн цуврал тэмцээн зэрэг спортын олон улс, тив, дэлхийн чанартай найман тэмцээнийг эх орондоо зохион байгуулна. Тэмцээний бэлтгэл ажлыг ханган, өндөр түвшинд зохион байгуулж, төсвийн зарцуулалтад хяналт тавьж ажиллахыг Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ч.Ундрамд даалгав.Ойрхи дорнодын мөргөлдөөн, Монгол Улсад учирч болзошгүй эрсдэл, авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээний талаар танилцуулавОйрхи дорнодын мөргөлдөөн, Монгол Улсад учирч болзошгүй эрсдэл, авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээний талаар Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд Ж.Энхбаяр Засгийн газрын хуралдаанд танилцууллаа.Газрын тос, шатахууны үнэ, импортын төлбөр нэмэгдэх, санхүүгийн эх үүсвэрийн зардал нэмэгдэх эрсдэл, дайны нөлөөллийн бүс нутаг болон манай улс хоорондын худалдааны талаар танилцуулсан байна.

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар 2026 оны нэгдүгээр сард “Оюу Толгой” төсөлд Монгол Улсын эрх ашгийг хангуулахаар “Оюу Толгой” ХХК болон “Рио Тинто” группийн удирдлагуудад захидал илгээж, тодорхой нөхцөлүүдээр шаардлага хүргүүлсэн билээ. Энэхүү шаардлагын мөрөөр “Рио Тинто” компанийн Гүйцэтгэх захирал Саймон Тротт Ерөнхий сайд Г.Занданшатарт энэ оны хоёрдугаар сарын 05-ны өдөр илгээсэн захидалдаа Оюу толгойн үйл ажиллагааг урт хугацаанд амжилттай, тогтвортой явуулах талуудын нэгдмэл ашиг сонирхолд тулгуурласан нээлттэй, үр дүнтэй яриа хэлэлцээг үргэлжлүүлэх байр суурьтай байгаагаа нотолсон.Үүний дагуу “Рио Тинто” компанийн Зэсийн группийн захирал Кейти Жаксон тэргүүтэй албаны хүмүүс Монголд ирээд байгаа бөгөөд менежментийн төлбөр, хувь нийлүүлэгчдийн зээлийн хэт өндөр хүү зэрэг асуудлаар тодорхой саналтай ирснээ Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатартай хийсэн уулзалтынхаа үеэр танилцуулсан юм. “Рио Тинто” групп Монгол Улсын Засгийн газартай хийж буй хэлэлцээрийг хүндэтгэж, тодорхой дэвшилтэт саналтай хүрэлцэн ирсэн нь талархууштай боловч тавьсан саналууд учир дутагдалтай байгаа учир хүлээн авах боломжгүйг Ерөнхий сайд Г.Занданшатар хэлэв.Ерөнхий сайд Г.Занданшатар “Харилцан ашигтай байх” зарчим “Оюу Толгой” төсөлд алдагдсан гэсэн 2009 оны байр суурин дээрээ одоо ч баттай зогсож байгаагаа дахин илэрхийлж, Үндсэн хуулийн 6-р зүйлийн 2 дахь заалт, УИХ-аас 2025 оны 12-р сард Оюу толгойн асуудлаар баталсан 120 дугаар тогтоолыг хэрэгжүүлэх үүднээс дараах шаардлагуудыг тавьж байгаагаа хэллээ. Үүнд:“Оюу Толгой” төслөөс Монгол Улсад ногдох өгөөжийг 60-аас дээш хувьд хүргэх,Хувь нийлүүлэгчийн зээлийн хүүг эрс бууруулах,Менежментийн төлбөрийг бууруулах, улмаар 2030 оноос “Оюу Толгой” ХХК менежментийн хувьд бие даан ажиллах, Монгол Улсад 2026 онд багтаан ногдол ашиг хуваарилах,“Онтрэ” компанийн тусгай зөвшөөрөлтэй холбоотой асуудлыг Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 6.2-т заасны дагуу байгалийн баялгийн өгөөжийн дийлэнх ард түмэнд ногдох зарчимд нийцүүлэх зэрэг тодорхой шаардлагуудыг тавьж, үндэслэлээ тайлбарлав.Ерөнхий сайд Г.Занданшатар хэлэхдээ “Оюу Толгой” төсөлтэй холбоотой 2009 оноос хойш яригдсан, 2019 оны Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн дараа шийдлээ хүлээсээр буй олон асуудлыг цэгцлэх цаг болсон. Баялагтаа эзэн байх зарчим бий. Монгол Улс “Оюу Толгой” төслөөс 20, 30 жилийн дараа ногдол ашиг хүртэхээр байгаа нь аливаа төслийн харилцан ашигтай байх зарчимд нийцэхгүй. Монголчууд баялагтаа эзэн байх үзэл санаа бол ард түмний Үндсэн хуулиар баталгаажсан эрх ашиг юм” гэлээ.“Рио Тинто” компанийн Зэсийн группийн захирал Кейти Жаксон Оюу Толгой төслийн өгөөжийг нэмэгдүүлэх, харилцан ашигтай хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх чиглэлээр хэлэлцээрийг үргэлжлүүлж, Монгол Улсын Засгийн газартай хамтран ажиллахаа илэрхийллээ.

Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч Х.Нямбаатар Багануур дүүргийн гуравдугаар хорооны нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулдаг “Месес” ган төмөрлөгийн үйлдвэрт ажиллалаа.Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч Х.Нямбаатар “Өнгөрсөн жил Багануур дүүргийн үйлдвэр технологийн паркийн ажлыг эрчимжүүлэх зорилгоор эрчим хүчний асуудалд нь анхаарч, Улаанбаатар хотоос хөрөнгө оруулалт хийн 6.3 км шугам холбосон. Монгол Улсын гангийн жилийн дундаж хэрэглээ 300 орчим мянган тонн байдаг. Гаднын хөрөнгө оруулалттай “Месес” компани нь жилд 100-120 мянган тонн ган төмөр үйлдвэрлэх хүчин чадалтай. Энэ жил нийслэлийн томоохон бүтээн байгуулалтын ажлуудад импортыг орлосон, дотооддоо үйлдвэрлэсэн ган төмөр авахаар төлөвлөж байна. Тухайлбал, ДЦС-5, Тойрог хурдны зам, Туулын хурдны зам зэрэг том бүтээн байгуулалтын ажлууд хийхтэй холбоотойгоор төмрийн хэрэглээ нэмэгдэнэ. “Сэлбэ 20 минутын хот” төслийн бүтээн байгуулалтын ажилд оролцож байгаа барилгын компаниудад арматураа тус үйлдвэрээс авах чиглэл өгснөөр гэрээ байгуулан ажиллаж байна. Бид ойрын хугацаанд Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр болон бусад үйлдвэрүүдтэй танилцана” гэв.  “Месес” ХХК-ийн захирал С.Амарбат “Манай үйлдвэр энэ онд бүрэн хүчин чадлаараа ажиллана. Бид дөрөвдүгээр сарын 10-аас ажлаа эхлүүлэхээр төлөвлөж байна. Түүхий эдийн олдоц хэвийн байгаа бөгөөд цаашид хүдэр хайлуулах нэг зуух ашиглалтад оруулахаар ТЭЗҮ-ийг хийлгэж байна” гэлээ.Тус үйлдвэр нь нийт 25 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалтаар дэлхийн дэвшилтэт технологийн металлургийн тоног төхөөрөмж, төмөр боловсруулах үйлдвэрлэлийн технологи, цэвэршүүлэх зуух ашиглан цельсийн 1080-3060 градуст төмөр хайлуулан 150 мм-ийн голчтой босоо хэвд цутгаж тасралтгүй цувих процессын аргаар олон улс болон Монгол улсын хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа стандартын чанарын шаардлагыг бүрэн хангасан ган туйван үйлдвэрлэдэг.

Монгол Улсын Их Хурлын дарга Н.Учрал тэргүүтэй Улсын Их Хурал, Засгийн газрын гишүүдийн бүрэлдэхүүн ээлжит чуулганы завсарлагааны хугацаанд төвийн болон хойд бүсийн иргэдтэй уулзаж, парламентаас дэвшүүлж буй бодлого, зорилтын хүрээнд санал солилцож байна.Өнөөдөр тэд (2026.03.06) Орхон аймгийн иргэдтэй уулзаж, орон нутагт тулгамдаж буй асуудал, хууль тогтоомжийн хэрэгжилт болон Улсын Их Хурлын даргын дэвшүүлсэн “Эрх чөлөөний дөрвөн зам: Дөрвөн чөлөөлөлт”-ийн бодлогын талаар нээлттэй ярилцлаа. Түүхт 50 жилийн ойтойгоо золгож буй Эрдэнэт хот урд, хойд хөрштэйгөө төмөр замаар холбогдсон, дэд бүтэц, аж үйлдвэр, зам тээвэр, харилцаа холбоо эрчимтэй хөгжсөнөөс гадна хүн амын тоогоороо улсад хоёрдугаарт эрэмбэлэгддэг.Улсын Их Хурлын дарга өөрийн дэвшүүлсэн “Чөлөөлье” санаачилгыг эдийн засаг, эрх зүй, ногоон хөгжил болон авлигын эсрэг чөлөөлөлтөөр хэрэгжүүлнэ гэдгээ тодотгов. Тухайлбал, эдийн засгийн чөлөөлөлтөөр хүнд суртал, хууль журмын чөдөр тушаанаас хувийн хэвшил, иргэдээ чөлөөлөхийг зорьж байгаа бол эрх зүйн чөлөөлөлтөөр хуулийн хулгай, хийдэл давхардал, дүрэм журмын гох дэгээг арилгана гэлээ. Сэргээгдэх эрчим хүчний арвин нөөцдөө түшиглэн, түлш шатахуун, эрчим хүчний импортын хараат байдлаас чөлөөлөхөд ногоон хөгжлийн буюу гурав дахь чөлөөлөлтийн зам чиглэх аж. Дөрөвдүгээрт, авлига, ашиг сонирхлын гэмт хэргийн эсрэг тэмцлийг биечлэн манлайлж ажиллахаа илэрхийлээд, бүх шатанд ёс зүй, хариуцлагын цаг эхэлснийг тодотгов.Мөн илтгэлдээ төсөв, эдийн засаг, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний бүтэц, импорт, экспортын зарим тоон өөрчлөлтүүдээс дурдав. Тодруулбал, сүүлийн таван жилд манай улсын экспортын орлого хоёр дахин нэмэгдэж, өнгөрсөн оны байдлаар 15.7 тэрбум ам.долларт хүрчээ. Үүний 75 хувь нь зөвхөн нүүрс, зэсийн борлуулалтаас орж ирсэн байна. Эдийн засаг тэлэхийн хэрээр импорт ч өсөж, жилд эрчим хүч, түлш шатахуун барилгын материал, хүнс зэрэгт 4.8 тэрбум ам.долларыг зарцуулж байгааг хэллээ. Тоон үзүүлэлтээс харахад эдийн засаг сүүлийн жилүүдэд тогтвортой өссөн ч энэ нь иргэдийн амьжиргаанд бодитой мэдрэгдэхгүй байгааг Улсын Их Хурлын дарга тодотгож, төсвийн урсгал зардлыг багасгаж, сахилга бат, хариуцлагыг бүх шатанд нэмэгдүүлэхээ илэрхийлэв.Төсвийн тэлэлтийг хязгаарласнаар инфляцын дарамт буурна. Иргэдийг үнийн өсөлтөөс хамгаалах Улсын Их Хурлын тогтоолыг баталж, хэрэгжилтийн хүрээнд хаврын чуулганаар хэд хэдэн хуулийн төслүүдийг хэлэлцэхээр төлөвлөж байгааг танилцуулсан юм. Эдгээр эрх зүйн шинэчлэл нь банкны салбарын реформ, хөрөнгө оруулагчдад ээлтэй эрх зүйн орчин, төрийн өмчит компаниудын ил тод байдал болон нийгмийн даатгалын сангийн шинэчлэлд чиглэх юм байна. Эдийн засаг дахь төрийн оролцоог бууруулж, хувийн хэвшлийг дэмжсэн татварын шинэчлэл хийх орон зайг бий болгох нь эдийн засгийн чөлөөлөлтийн гол ажил байх ажээ. Хоёр дахь зам болох эрх зүйн чөлөөлөлтийг хууль тогтоох үйл ажиллагаанд хиймэл оюун ухаан ашиглахаас эхэлнэ гэдгийг Улсын Их Хурлын дарга тодотгов. Хууль санаачлагчаас өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслийн зүйл, заалтууд хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчсөн эсэхийг хиймэл оюун ухаанаар шинжилдэг болсноор хүний эрхийн зөрчилтэй хуулийг парламент хэлэлцэхгүй болно гэлээ.Түүнчлэн энэ хаврын чуулганаар хүний эрхийн зөрчилтэй хууль, тогтоомжийн зөрчил, давхардал хийдлийг арилгаж, хүүхэд хамгааллын тогтолцоог бэхжүүлэхэд анхаарна гэдгээ мэдэгдэв. Энэ хүрээнд Гэр бүлийн тухай хууль, Гэрч хохирогчийг хамгаалах тухай хуулиудыг эхний ээлжинд хэлэлцэн батлахаар төлөвлөж байгаа юм байна. Зөвшөөрлийн тухай хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр бизнес эрхлэгч, жижиг дунд үйлдвэрлэгч, хувийн хэвшлийнхнийг төрийн хүнд суртал, шат дамжлагаар залхааж, зөвшөөрөл гэж нэрлэгдээгүй ч заавал шаардагддаг баримт бичгүүдийг цөөлнө гэв. Мөн заримыг нь тусгай зөвшөөрлөөс энгийн зөвшөөрөлд шилжүүлж, олгох явцыг хялбаршуулж, хүчинтэй хугацааг сунгах, 21 төрлийн үйл ажиллагааг мэдэгдлээр эрхлэх зэрэг зохицуулалтуудыг уг төсөлд тусгажээ.Эрчим хүч, түлш шатахууны импортын хараат байдлаас чөлөөлөх гурав дахь зам ногоон хөгжлийн бодлого руу чиглэж байна. Холбогдох журмыг шинэчилснээр айл, өрхүүд нарны хавтан, батарейн системийг суурилуулж, төвийн шугамд холбох асуудлыг 11 өдрийн дотор шийдвэрлэдэг болсон нь энэ ажлын эхний үр дүн гэдгийг хэллээ. Энэ мэтчилэн ногоон шилжилтийг хурдасгахад саад, гацаа болдог журмуудыг цэгцэлж, ногоон эдийн засгийг хөгжүүлэх төсөл, хөтөлбөрүүдийг тэргүүн эгнээнд эрэмбэлж хэрэгжүүлнэ гэв.Улмаар айл, өрх бүр эрчим хүч үйлдвэрлэгч болох зорилтыг дэвшүүлж, аймаг, сумдад төр, хувийн хэвшлийн түншлэлээр сэргээгдэх эрчим хүчний жижиг, тархмал эх үүсвэрүүдийг байгуулах төлөвлөгөөг танилцууллаа. Улсын хэмжээнд цахилгаан автомашины тоо ердөө 100 хүрэхгүй байгааг нэмэгдүүлж, цэнэглэх дэд бүтцийг ложистикийн ашигтай байршлуудад байгуулах санаачилгыг онцлов. Эдгээр ажлыг багцаар нь хэрэгжүүлэх Улсын Их Хурлын тогтоолыг оны өмнө баталжээ. Эцэст нь авлигын эсрэг чөлөөлөлт буюу авлига, ашиг сонирхлын гэмт хэрэгтэй холбоотой хууль, тогтоомжийн өөрчлөлтийг Улсын Их Хурлын хаврын ээлжит чуулганаар хэлэлцэх талаар танилцууллаа.Орхон аймгийн иргэд Улсын Их Хурлын даргын дэвшүүлсэн “Эрх чөлөөний дөрвөн зам: Дөрвөн чөлөөлөлт” бодлогыг дэмжиж байгаагаа илэрхийлэв. Иргэд үнийн өсөлт, цалин тэтгэврийн нэмэгдэл, орон нутгийн засаглалын чадамж, шаардлагатай зарим бүтээн байгуулалттай холбоотой саналуудыг хэлж, асуулт асуулаа. Мөн эрүүл мэндийн даатгалын тогтолцоо, системийг шүүмжилж, хэвийн ажиллагааг хангах, үйлдвэрийн цагаан тоос дэгдэх үеэр иргэдийн эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах эрхийг зөрчиж байгааг анхаарахыг хүсэв.Түүнчлэн ипотекийн зээлийн хүртээмжийг нийслэл, орон нутагт ижил харьцаатай буюу 50, 50 хувь болгох, хэрэглээний зээлийн хүүг бууруулах, банк бус санхүүгийн байгуулагуудыг цэгцлэх саналуудыг хэлж байв. Хуулийн хэрэглээг өөрсдийн үзэмжээр өөрчилдөг, хууль хүн бүрд ижил тэгш үйлчлэхгүй байгаа асуудлыг ч дэвшүүллээ. Өсвөр насныхны дунд  электрон тамхины хэрэглээ нэмэгдэж байгааг анхаарч, холбогдох хуулиар зохицуулах асуудлыг ахлах ангийн сурагчдын төлөөлөл хэлсэн юм.Улсын Их Хурлын дарга иргэдийн асуултад хариулах үеэрээ бүсчилсэн уулзалтуудын мөрөөр Засгийн газрын хуралдааны шийдвэр гарч, тулгамдсан асуудлуудыг салбарын яамд, холбогдох албан тушаалтнуудаар дамжуулан тухай бүр шийдвэрлэж ажиллахыг тодотголоо.Уулзалтад Улсын Их Хурлын гишүүн, Сангийн сайд Б.Жавхлан, Батлан хамгаалахын сайд Д.Батлут, Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Үүрийнтуяа, Л.Энх-Амгалан, С.Эрдэнэбат нар албаны хүмүүсийн хамт оролцов хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээлэв.