УЛС ТӨР

Цагдаа, дотоодын цэргийн байгууллагын удирдах ажилтны зөвлөгөөний нээлтэд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г. Занданшатар оролцож үг хэллээ. Тэрээр хэлсэн үгэндээ, “Монгол Улсын нийгэмд цэгцрэх хөдөлгөөн эрчимжиж байна. Уул уурхай, төрийн өмчийн салбарт үүрлэсэн баялгийн хулгай цэгцрэх хөдөлгөөний урсгалд туугдаж ил гарсаар байна. Энэ урсгалыг зөв голдиролд чиглүүлэхэд хууль сахиулах, гэмт хэрэгтэй тэмцэх байгууллагын манлайлал, үүрэг, оролцоо чухал” гэлээ. Мөн тэрээр цагдаагийн байгууллага хүн төвтэй, хүний эрхийг хангасан үйлчилгээг зорилт болгож, цагдаа, олон нийтийн харилцаа, ойлголт, хандлагыг шинэ шатанд гаргах цаг болсон гэдгийг онцоллоо. Хууль сахиулах,  гэмт хэрэгтэй тэмцэх ажилд инновац, дата өгөгдөл, дэвшилтэт технологийн боломжуудыг ашиглаж цагдаагийн байгууллагын үйл ажиллагаа орчин үеийн хэрэгцээ, шаардлагад нийцэн шинэчлэгдэх хэрэгтэй. Ингэх нь иргэдэд үзүүлэх үйлчилгээний чанар, хүртээмжийг сайжруулахын зэрэгцээ бүтээмжийг нэмэгдүүлэхэд чухал ач холбогдолтой гэдгийг Ерөнхий сайд хэллээ. Гэмт хэрэг илрүүлэх нэг хэрэг. Харин хохирсон хүний хохирлыг барагдуулах нь хүн төвтэй үйлчилгээнд хүрэх чухал алхам. Тиймээс гэмт хэрэгт хохирсон иргэдийн хохирлыг бүрэн барагдуулдаг байхад чиглэсэн эрхзүйн болон тогтолцооны шинэчлэл хийх нь энэ салбарын чухал зорилт байх ёстойг Ерөнхий сайд санууллаа. Мөн тэрээр Засгийн газраас онцгойлон анхаарч буй хар тамхитай тэмцэх ажилд цагдаагийн байгууллага үр дүнтэй ажиллаж буйд талархал илэрхийлээд энэ чиглэлд олон улсын туршлагыг нэвтрүүлж хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх, ялын бодлогыг чангалж эрхзүйн орчныг сайжруулах ажилд цаг алдаж болохгүйг онцоллоо. Мөн цагдаагийн байгууллагын хүний нөөцийг бэхжүүлэх нь салбарын анхаарах асуудал болсон. Тухайлбал, 2024 оны байдлаар 485 алба хаагч өөрийн хүсэлтээр цагдаагийн албанаас чөлөөлөгдсөн байна.  Алба хаагчдын нийгмийн асуудлыг анхаарах, цалин, урамшууллын тогтолцоог сайжруулах, оновчтой болгох, бүтээмжтэй уялдуулахад чиглэсэн шинэчлэлийн бодлогыг хэрэгжүүлнэ гэдгээ Ерөнхий сайд хэллээ.  

Засгийн газрын 2026 оны бодлого, зорилтоо танилцуулж, орон нутагтайгаа нэг чиглэл, нэг ойлголттой ажиллах зорилго бүхий Засгийн газрын гишүүд, аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын дарга, Засаг дарга нарын нэгдсэн уулзалт Төрийн ордонд болж байна.Засгийн газрын бодлогыг хөрсөнд буулгаж, иргэдэд хүргэдэг хүмүүс бол орон нутгийн удирдлагууд юм. Тиймээс Ерөнхий сайд Засгийн газраас баримталж байгаа бодлого, шинэчлэлийн талаар “Нэг монгол- Нэг зүг, Цэгцрэх хөдөлгөөн” илтгэлдээ дэлгэрэнгүй танилцууллаа.Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар “Засгийн газар хагас жилийн өмнө байгуулагдахдаа улс орны өмнө тулгамдсан олон асуудалтай нүүр тулсан. Төрийн чадамж суларч, иргэд төрдөө итгэх итгэл алдарч, эдийн засгийн өсөлт хоёр дахин унаж 2.6 хувь болж, гадаад валютын нөөц огцом буурч, долларын ханш огцом өсч, үнийн өсөлт 15 хувийг давж өсөх, төсвийн орлого 3.3 их наядаар тасрах бодит эрсдэлтэй үед ажиллаж эхэлсэн. Ард түмний эзэмшлийн компанид хулгай, луйвар нүүрлэсэн. Төрд цэгцлэх ажил, цэгцрэх хөдөлгөөн нэхэгдэж байсан цаг үе гэдгийг Ерөнхий сайд “Нэг монгол- Нэг зүг, Цэгцрэх хөдөлгөөн” илтгэлийнхээ өмнө хэллээ.“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-д 7 дугаар сараас 3 сарын хугацаатай  онцгой дэглэм тогтоож, нүүрсний олборлолт, борлуулалтыг 1.6 дахин өсгөж, улсын гадаад валютын нөөц ердөө гурав, дөрөвхөн сарын дотор 2 тэрбум ам.доллароор нэмэгдэж, эдийн засгаа сэргээж чадлаа. Төсвийн сахилга бат, эмх цэгц, гадаад худалдааны бодлого зөв чиглэлд орж эхэлмэгц бодит үр дүн эхнээсээ харагдаж эхэлсэн. Сэхэл авч сэргэсэн эдийн засгийг цаашид зөв залуурдах шаардлагатай. Үүний тулд ард түмэндээ ШИНЭ ИТГЭЛ төрүүлж, засаглалын ЭРС ШИНЭТГЭЛ хийх бодлогын зорилтыг Засгийн газраас дэвшүүлж байгаа юм. УИХ-аар 2026-2030 онд улс орноо хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэлийг батлуулсан. Улс орныг бүхэлд нь цэгцлэх найман үндсэн чиглэл нь-Хүний хөгжлийн шинэтгэл-Эдийн засгийн бүтцийн шинэтгэл-Үнэт зүйл, нийгмийн хөгжлийн шинэтгэл-Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн шинэтгэл-Засаглал, цахим хөгжлийн шинэтгэл-Үндэсний өрсөлдөх чадварын шинэтгэл-Бүсийн хөгжлийн шинэтгэл-Шинжлэх ухаан, технологи, хиймэл оюуны шинэтгэл юм гэлээ. Мөн эдийн засгийн өсөлтийг иргэдэд хүргэх “Цэгцрэх 300 хоногийн төлөвлөгөө”-г баталж, оны эхнээс хэрэгжүүлсэн. Энэ 300 хоногт эдийн засгийн өсөлтийг иргэддээ хүргэх, Үндэсний баялгийн сангийн хуримтлал ба зарцуулалтыг бодитоор эхлүүлэх, баялгийн шударга хуваарилалтыг ажил болгоход орон нутгийн удирдлагууд санаачилгатай ажиллах ёстой. Төр өөрөө эмхлэгдэж, цэгцэрч байж л энэ боломж бодит хөгжил болно гэлээ. 2025 оны тайлан, 2026 оны зорилт, таван жилийн бодлого, зорилтын талаар Ерөнхий сайд илтгэлдээ дэлгэрэнгүй танилцуулаад “Эдийн засаг өсөхийн тулд зөвхөн бизнес чөлөөтэй байх нь хангалтгүй. Төр өөрөө эмх цэгцтэй, хэмнэлттэй, хариуцлагатай, хяналтын дор байх ёстой. Тиймээс төлөвлөгөөний дараагийн том багц нь төрийг дотроос нь цэгцлэх реформ юм. Энэ хүрээнд хуульд нийцэхгүй, хүнд суртал, чирэгдэл үүсгэж байгаа 1,000 гаруй журам, дүрмийг цуцална гэлээ.Аймаг, орон нутгийн удирдлагууд амьдралд, иргэддээ ойр ажиллахыг Ерөнхий сайд зөвлөөд, Засгийн газрын бодлогыг хэрэгжүүлэхэд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэж ажиллахыг анхаарууллаа. Орон нутгийн удирдлагуудаас удаа дараа тавьж байгаа зарим асуудлын талаар Ерөнхий сайд байр сууриа илэрхийллээ.Төсвийн хэмнэлтийг орон нутагтаа захиран зарцуулах эрхийг олгох, Улаанбаатараас асуудлыг шийдэх шаардлагагүй агентлагуудыг эрх мэдлийн төвлөрөл үүсгээд байгаа хуулиуддаа өөрчлөлт оруулж, орон нутагт эрх мэдлийг олгохыг салбарын сайд нарт даалгажээ. Татварын давуулан биелүүлсэн орлогыг Сангийн яамнаас хааж орон нутгийн төсвийн бие даасан байдалд нөлөөдөг байдлыг зогсоох хэрэгтэй. Орон нутгийн санхүүгийн эрх мэдлийг баталгаажуулах хууль эрх зүйн тогтолцоо бүрдүүлэхийн төлөө ажиллана гэсэн юм.  Сум хөгжүүлэх санг Хоршоог дэмжих санд нэгтгэж жижиг, дунд үйлдвэр эрхлэгчдэд хөнгөлөлтэй зээл олгох боломжийг хаасан асуудлыг судалж, холбогдох журамд өөрчлөлт оруулна. Засгийн газар байгуулагдсан хугацаанаас хойш Газрын тухай хуульд өөрчлөлт оруулж сум, орон нутгийн иргэдийн өмчлөлийн газар, малчдын өвөлжөө, хаваржааны газрыг эзэмшүүлэх асуудлыг шийдэхийг үүрэг болгосон ч өнөөдрийг хүртэл шийдэгдээгүй байна. Тийм учраас энэ асуудлыг яаралтай шийдэх шаардлагатайг анхаарууллаа.Ерөнхий сайд илтгэлийнхээ төгсгөлд “2026 он бол Шинэ итгэл, эрс шинэтгэл, бодит өөрчлөлтийн жил байх болно. Биднээс илүү хариуцлага, илүү бодит үр дүн шаардаж байна. Засгийн газар үндэсний баялгийг өсгөн арвижуулж, “Баялагтаа эзэн Монгол” эрхэм зорилгыг үгээр бус үйл хэргээр, амлалтаар бус ажлын үр дүнгээр нотлон харуулж ажиллана гэлээ.Засгийн газрын гишүүд, аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын дарга, Засаг дарга нарын нэгдсэн уулзалт үргэлжилж байна. Энэхүү уулзалт Монгол Улсын Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөр, Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх үндсэн чиглэл, Монгол Улсын хөгжлийн жилийн төлөвлөгөө, 2026 оны Төсвийн тухай хуулийг хэрэгжүүлэхэд яам болон аймаг, нийслэлийн ИТХ, Засаг даргын баримталж ажиллах чиглэлийн талаар нэгдсэн ойлголт өгч, Засгийн газрын гишүүд аймаг, нийслэлийн Засаг дарга нартай гэрээ байгуулна.  

Засгийн газрын ээлжит хуралдаан 2026 оны нэгдүгээр сарын 14-нд болж, 20 гаруй асуудал хэлэлцэн шийдвэрлэлээ. Замын-Үүд боомтыг цэгцэлж нэгдсэн удирдлага, зохицуулалтаар хангаж ажиллахыг Ерөнхий сайд үүрэг болголооЕрөнхий сайд Г.Занданшатар энэ сарын 11-12-нд Дорноговь аймагт ажилласан талаар Засгийн газрын хуралдаанд танилцуулж, зарим арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэхээр боллоо.Замын-Үүд чөлөөт бүсийн бүтээн байгуулалтыг олон улсын туршлага, бүс нутгийн онцлогт нийцүүлсэн стратеги, төлөвлөлт хийж, бүтээн байгуулалтын ажлыг эрчимжүүлэх талаар санал боловсруулах, аж ахуйн нэгжид олгосон газар олголтын асуудлыг шалгаж, санал дүгнэлтийг Засгийн газрын хуралдаанд танилцуулахыг Ерөнхий сайд үүрэг болголоо.Мөн Замын-Үүд боомтыг цэгцлэх,  ашиг сонирхлын зөрчил үүсэх нөхцөл байдлаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор гаалийн улсын байцаагчдыг шилжүүлэх, сэлгэн ажиллуулах, боомтод ажиллаж байгаа хилийн хяналтын болон орон нутгийн засаг захиргааны байгууллага, аж ахуйн нэгжийн ажлын уялдаа холбоог нэгдсэн удирдлага, зохицуулалтаар хангах ажлыг эрчимжүүлэхийг даалгаад хүн сольсноор асуудал шийдэгдэхгүй, тогтолцоогоор нь эргэж харах ёстойг анхаарууллаа.Замын-Үүд сум дахь Хилийн цэргийн 0108 дугаар ангийн 48 айлын орон сууцны барилгыг бүрэн ашиглалтад оруулахад шаардлагатай санхүүжилтийг шийдвэрлэхээр боллоо. Ерөнхий сайд томилолтын хугацаанд Замын-Үүд чөлөөт бүс, Замын-Үүдийн авто замын боомтын зорчигч, ачаа тээврийн цогцолбортой тус тус танилцаж, боомтод үйл ажиллагаа явуулж байгаа хил, гааль, хяналтын байгууллагын удирдлага, зорчигч, ачаа тээврийн үйл ажиллагаа эрхэлдэг аж ахуйн нэгж, иргэдийн төлөөлөл болон Замын-Үүд сумын иргэдтэй уулзалт хийсэн.Мөн Алтанширээ дэх аж үйлдвэрийн парк, Сайншанд суманд баригдсан Мандах наран хорооллын бүтээн байгуулалттай танилцаж, Дорноговь аймгийн иргэдтэй уулзалт хийсэн юм.Гамшгаас хамгаалах төлөвлөгөөг шинэчлэн баталлаа"Монгол Улсын гамшгаас хамгаалах төлөвлөгөө шинэчлэн баталж, төлөвлөгөөтэй нийцүүлэн бүрээр салбар төлөвлөгөөг шинэчлэн баталж, хэрэгжүүлэхийг Монгол Улсын Шадар сайд Х.Ганхуяг, гамшгаас хамгаалах албаны болон аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн гамшгаас хамгаалах төлөвлөгөөг шинэчлэн батлахыг аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Засаг дарга нарт үүрэг болголоо.Дэлхий дахинд гамшгийн тохиолдол сүүлийн 20 гаруй жилд эрс нэмэгдсэн. Тухайлбал, 2000-2009 онд гамшгийн давтамж хамгийн оргил үедээ буюу нэг жилд тохиолдсон гамшгийн тоо 350-500 болтол огцом нэмэгдсэн бол 2021-2030 онд гамшгийн тохиолдол 40 орчим хувиар нэмэгдэх магадлалтай. Цаашид уур амьсгалын өөрчлөлтөөс шалтгаалан гамшиг, аюулт үзэгдлийн давтамж энэ зууны дунд үе гэхэд одоогийнхоос 23-60 хувиар нэмэгдэж, зудын их зэрэглэлийн эрсдэлтэй газар нутгийн хэмжээ 2020-2022 оны дунджаас 2030 он гэхэд 14.4 хувиар нэмэгдэх тооцоо судалгаа гарчээ.Уур амьсгалын өөрчлөлтөөс бий болсон шинэ нөхцөлд дасан зохицох, олон нийтийн оролцоонд тулгуурлан гамшгийн эрсдэлийг бууруулах, бэлэн байдлыг хангах, салбар дундын харилцан ажиллагаа, үүрэг хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, удирдлага, зохицуулалтыг сайжруулах, гамшгаас хамгаалах төлөвлөлтийг боловсронгуй болгох замаар гамшиг, ослыг хохирол багатай даван туулах, гамшгийг сөрөн тэсвэрлэх үндэсний чадавхыг бэхжүүлэх шаардлага тавигдаж байна. Өнгөрсөн жилүүдэд тохиолдсон цар тахал, зуд, үерийн гамшгийн үед хариу арга хэмжээг шуурхай зохион байгуулж бүх шатны гамшгаас хамгаалах төлөвлөгөөг боловсронгуй болгох шаардлагатай гэж үзжээ.Үнийн хөөргөдөл, зохиомол хомсдол үүсгэхгүй байх, хэрэглэгчийн эрхийг зөрчсөн үйлдэл гаргахгүй ажиллахыг анхааруулсан зөвлөмж хүргүүлжээӨрсөлдөөний тухай хууль тогтоомжийн хэрэгжилт, Монополын эсрэг газраас хэрэгжүүлж байгаа үйл ажиллагааны талаар Монгол Улсын Шадар сайд Т.Доржханд Засгийн газрын хуралдаанд танилцууллаа. Тус газраас энэ оны эхнээс өргөн хэрэглээний хүнсний бүтээгдэхүүний худалдаа, үнэ бүрдэлт, аж ахуйн нэгжийн үйл ажиллагаанд урьдчилан сэргийлэх, зөвлөн туслах, хяналт шалгалт хийх Ажлын хэсэг ажиллаж байна.Хүнсний гол нэрийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, нийлүүлэлт, бөөний болон жижиглэн худалдаанд үнийн хөөргөдөл, зохиомол хомсдол үүсгэхгүй байх, өрсөлдөөнийг хязгаарласан болон хэрэглэгчийн эрхийг зөрчсөн аливаа үйлдэл гаргахгүй хууль тогтоомжийг чанд мөрдөн ажиллахыг анхааруулсан зөвлөмжийг хүнсний сүлжээ дэлгүүр, зах, худалдааны төв, үйлдвэрлэл эрхлэгч аж ахуйн нэгжид хүргүүлжээ. Улсын нисэхийн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг УИХ-д өргөн баринаУлсын нисэхийн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг хэлэлцэн дэмжээд УИХ-д өргөн мэдүүлэхээр тогтлоо. Хуулийн төсөлд улсын нисэхийн асуудлыг удирдан чиглүүлэх асуудлын хүрээнд Улсын Их Хурал, Засгийн газрын бүрэн эрх, Батлан хамгаалах асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага, цэргийн мэргэжлийн удирдлагын дээд байгууллага болон Улсын нисэхийн үйл ажиллагаа эрхлэгч болон Улсын агаарын хөлгийг эзэмшигч байгууллагуудын үүрэг, чиглэлийг нарийвчлан тусгажээ.Хуулийн төсөл батлагдсанаар улсын төсөвт нэмэлт санхүүжилт шаардахгүй бөгөөд эрх зүйн зохицуулалтын үр нөлөө мэдэгдэхүйц сайжирч, улсын агаарын хөлгийг эзэмшигч байгууллагын нислэгийн үйл ажиллагаа явуулах эрх зүйн орчин сайжирч, улсын нисэхийн үйл ажиллагаанд оролцогч иргэн, аж ахуйн нэгж, төрийн чиг үүргийг хэрэгжүүлэх байгууллагын хүлээх үүрэг, хариуцлага, хяналт, зохицуулалт тодорхой болж, түүнийг дагалдан хуулийг хэрэгжүүлэх бусад эрх зүйн баримт бичгүүд боловсронгуй болох, хуулийн давхардал, хийдэл, зөрчил арилах зэрэг чухал ач холбогдолтой.“ХУРДАН” цэгээр төрийн 43 байгууллагын 451 үйлчилгээг цахимаар үзүүлж байнаТөрийн үйлчилгээний асуудал хариуцсан төрийн захиргааны байгууллагаас хүн, хуулийн этгээдэд үзүүлэх үйлчилгээг шинэчлэх талаар Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд Э.Батшугар Засгийн газрын гишүүдэд танилцуулав. Хуульд заасан бүрэн эрхийн хүрээнд үзүүлж байгаа төрийн үйлчилгээний жагсаалтыг ирэх сард багтаан салбарын хэмжээнд үйлчилгээ тус бүрээр нарийвчлан гаргахаар боллоо. Төрийн цахим үйлчилгээний зохицуулалтын газрын салбар,  харьяа төрийн үйлчилгээний “ХУРДАН” цэг (нийслэлд 144, орон нутагт 405, хилийн чанад дахь 31 улсын 47 байршил, нийт 596 ),  “ХУРДАН” киоск (нийслэлд 120, орон нутагт 362, нийт 482) машинаар дамжуулан 43 байгууллагын 451 үйлчилгээг цахим хэлбэрээр үзүүлж байна. “Төрийн цахим үйлчилгээний зохицуулалтын газрын хүн, хуулийн этгээдэд үзүүлэх үйлчилгээний жагсаалт” батлагдсан. Дээрх жагсаалтад 56 байгууллагын 785 үйлчилгээ багтсан бөгөөд үйлчилгээнүүдийг цахим хэлбэрт шилжүүлэх явцад жагсаалтад байхгүй боловч цахим хэлбэрт шилжсэн, цаашид цахим хэлбэрт шилжүүлэх, мөн холбогдох хууль тогтоомжийн хүрээнд мэдээлэл хариуцагч болон үйлчилгээний нэр, төрөл өөрчлөгдсөн зэргээс шалтгаалж тус жагсаалтыг шинэчлэх хэрэгцээ шаардлага үүсээд байжээ. Жагсаалтыг шинэчлэн баталснаар төрийн байгууллагуудын үйл ажиллагааны уялдаа хангагдаж, мэдээллийн давхардал, зөрчил арилж, иргэн, хуулийн этгээдэд үзүүлэх төрийн үйлчилгээний хүртээмж, үр ашиг бодитоор нэмэгдэнэ.Цэргийн дүйцүүлэх албыг мөнгөн хэлбэрээр орлуулан хаах төлбөрийн хэмжээг хэвээр үлдээлээЦэргийн дүйцүүлэх албыг 2026 онд мөнгөн төлбөрийн хэлбэрээр орлуулан хаах иргэний төлөх төлбөрийн хэмжээг Засгийн газрын 2025 оны тогтоолд зааснаар хэвээр үлдээлээ. Улсын эдийн засгийн хүндрэлтэй нөхцөл байдал, иргэдийн амьжиргааны түвшин, орлогын байдлыг харгалзан ийн шийдвэрлэлээ. "Цэргийн албаны тухай" хуульд Монгол Улсын Засгийн газар "Цэргийн дүйцүүлэх албыг мөнгөн төлбөрийн хэлбэрээр орлуулан хаах мөнгөн төлбөрийн хэмжээг хугацаат цэргийн алба хаагчийн тухайн жилийн хувьсах зардлаар тооцож Засгийн газар жил бүр батална" гэж заажээ.Цэргийн дүйцүүлэх албыг мөнгөн төлбөрийн хэлбэрээр орлуулан хаах иргэний төлөх мөнгөн төлбөрийн хэмжээг тогтоохдоо тухайн жилд нэг хугацаат цэргийн алба хаагчийн хангалт, үйлчилгээнд зарцуулах хувьсах зардлаар дүйцүүлэн тооцдог байна.2020-2022 онд "Ковид-19"-ийн үед Монгол Улсын Засгийн газраас цэргийн дүйцүүлэх алба хаах мөнгөнтөлбөрийг гурван жилийн турш нэмэгдүүлэхгүй тогтоож байжээ.

Монгол Улс шинэ ардчилсан Үндсэн хуулиа баталсаны 34 жилийн ой өнөөдөр тохиож байна. Энэ хүрээнд Монгол Улсын Үндсэн хууль тогтоогчдод зориулсан хүндэтгэлийн арга хэмжээ өнөөдөр /2016.01.13/ Төрийн ордны “Жанжин Д.Сүхбаатар” танхимд болов.Монгол Улсын Их Хурлын Тамгын газар, Ардчилсан Үндсэн хууль тогтоогчдын холбоо хамтран зохион байгуулсан уг арга хэмжээнд анхны Ерөнхийлөгчөө сонгож, Улсын Бага Хурлаа байгуулж, төрийн тогтолцоо байгууламжийг өөрчилж, Төрийн сүлдээ залж, нийгмийг цоо шинэ замаар замнах хөгжих бодит нөхцөл, хөрс суурийг тавьсан, хүний эрхийг дээдэлсэн шинэ ардчилсан Үндсэн хуулийг тогтоон баталсан Ардын Их Хурал болон Улсын Бага Хурлыг төлөөлж 80 гаруй эрхэм хүрэлцсэн ирсэн юм.Монгол Улсын Их Хурлын дарга Н.Учрал хүндэтгэлийн арга хэмжээг нээж хэлсэн үгийнхээ эхэнд Монгол Улсын Үндсэн хуулийн өдрийн баярын мэндийг дэвшүүлээд ардчилсан шинэ Монгол Улсын Үндсэн хуулийг тогтоогчид гэх алдар нэр, хүндэтгэл, гавьяа, гагцхүү Ардын Их Хурлын депутат болон Улсын Бага Хурлын гишүүдэд хамаарна гэдгийг онцлон тэмдэглэв.Тэрбээр 1991 оны 11 дүгээр сарын 11-ний өдрийн Ардын Их Хурлын II хуралдааны тэмдэглэлээс эш татаж, “БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын дарга Жамбын Гомбожав гуай Шинэ Үндсэн хуулийн төслийг хэлэлцэж батална гэдэг нь манай ард түмнээс депутат та бидэнд олгосон хариуцлагатай бөгөөд нэр хүндтэй үүрэг мөн. Хэрвээ үүргээ амжилттай биелүүлж чадвал энэ хувь заяандаа бид баярлаж, бахархаж явах бүрэн эрхтэй болно” гэсэн байдаг. Өнөөдөр энэ үг биеллээ олж, гавьяат үйлсээрээ бахархах, хүндлэгдэх бүрэн эрхийг үндсэн хууль тогтоогчид та бүхэн хойч үеэсээ аваад байна гэлээ.Монголын ард түмний түүх, уламжлал, өв соёл, эрхэмлэл бэлгэдэл, эрмэлзэл тэмүүлэл, эрхэм зорилгыг багтааж шингээсэн улсынхаа тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, төрийн байгууламж, засаглах эрхийн хуваарилалт, ардчилал, хүний эрх, эрх чөлөөг баталгаажуулсан шинэ Үндсэн хуулийг батлан даяар олноо зарлан тунхагласан эзэд болох үндсэн хууль тогтоогчдоос хожим Монгол Улсын төрийн тэргүүн, хууль тогтоох болон гүйцэтгэх засаглалын тэргүүнүүд, Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүд, төр нийгмийн зүтгэлтнүүд, шинжлэх ухаан, урлаг, соёл, боловсрол, бизнес, үйлдвэр үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй зэрэг салбар бүрийн манлайлагчид, хөдөлмөрийн баатрууд, алдар гавьяатнууд олноороо төрөн гарсныг Улсын Их Хурлын дарга онцолж байлаа. Мөн Улсын Их Хурлын даргаар сонгогдоод удаагүй байгаа ч, нэн тэргүүнд хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа хуулиудыг Үндсэн хуультай нийцэж байгаа эсэхэд нийцлийн шинжилгээ хийх ажлыг эхлүүлснийг тэрбээр онцлохын зэрэгцээ цаашид парламентаас батлан гаргаж байгаа хууль тогтоомжуудаа Үндсэн хуульд нийцүүлэх чиглэлээр дэвшилтэт ажлуудыг хийж, хэрэгжүүлнэ гэдгээ илэрхийлэв.Дараа нь Ардчилсан Үндсэн хууль тогтоогчдын холбооны гүйцэтгэх захирал П.Энхсайхан үг хэлсэн. Тэрбээр “Монгол Улсын Үндсэн хуулийн өдөр”-ийн хүрээнд Улсын Их Хурал түүний Тамгын газраас олон талын арга хэмжээ авч хэрэгжүүлж байгааг дурдаад Ардын Их Хурал болон Улсын Бага Хурлын гишүүдийг хүлээн авч, хүндэтгэл үзүүлж байгаад Улсын Их Хурлын даргад онцгойлон талархал илэрхийлэв. Үндсэн хуулиа баталсан Ардын Их Хурлын 430 депутатаас өнөөдөр энх тунх байгаа 195  нь үлдсэн бөгөөд тэдний 80 гаруй хувь нь 70-аас дээш настай болсныг онцолж, эдгээр ахмадуудынхаа нийгмийн асуудалд анхаарал хандуулахыг хүслээ.Үргэлжлүүлэн Улсын Бага Хурлыг төлөөлж Ж.Бямбадорж үг хэлэв. Тэрбээр Үндсэн хууль гэдэг гарчиг тавихаас эхлээд Б.Чимэд гуайн удирдлаган дор та бүхэнтэйгээ хамтран ажиллаж байснаа их хувь заяа гэж бахархаж  явдгаа дурсаад жилээс жилд цөөрч байгаа эдгээр хүмүүсээ цуглуулж, халуун сэтгэлийг нь хөдөлгөж, баярлуулж буйд гүнээ талархаж байгаагаа илэрхийлэв хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээлэв. 

Эх орныхоо өнцөг булан бүрд суугаа монгол ахан дүүсдээ, дэлхий даяар тархан суугаа эрх чөлөөт Монгол Улсын иргэн Танд шинэ, ардчилсан Үндсэн хуулийн өдрийн 34 жилийн ойн баярын мэндийг өргөн дэвшүүлье.Ардын Их Хурлын 430 депутат 1992 оны 01 дүгээр сарын 13-ны өдөр төр улсын оршин тогтнохуйн баталгаа, хүний эрхийг дээдэлсэн, чөлөөт ардчилсан нийгмийн гэрээ болсон Монгол Улсын Үндсэн хуулиа улс, үндэснийхээ язгуур эрх ашгийг эрхэмлэн, эв санал, хүсэл эрмэлзэлд нэгдэн тунхаглан баталсан билээ.Үндсэн хууль бол иргэний, улс төрийн, эдийн засаг, нийгэм, соёлын үндсэн эрхүүд, үндсэн зарчмууд, үнэт зүйлсийг өөртөө бүрнээ цогцлоон шингээсэн, хүн бүр эрх чөлөөтэй, хуулийн өмнө эрх тэгш байх, засгийн эрх гагцхүү ард түмний гарт байх, төр, ард түмний итгэлцлийн эрхэм дээд илэрхийлэл болсон баримт бичиг юм.   Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Арван зургадугаар зүйлд тунхаглан заасан иргэний баталгаатай эдлэх 18 үндсэн эрх, эрх чөлөөг сахин хамгаалах нь ард түмний эрхэм дээд шийдвэр, сонголтоор бүрэлдсэн Улсын Их Хурлын эн тэргүүний үүрэг. Үндсэн хуулийн өдрийг тэмдэглэх нь нэг талаас тусгаар тогтнол, чөлөөт нийгмийн замыг сонгосны түүх, нөгөө талаас хүний эрхийг сахин хамгаалахын төлөө хийх ажил, шийдэх асуудлаа тунгаан хэлэлцэхийн утга учир юм. "Монгол Улсын Үндсэн хуулийн өдөр"-өө тэмдэглэхийн үр шим хүн бүр, хэн бүхэн төрөхөд цуг заяасан жам ёсны эрхээ нандигнан хамгаалах мэдлэгээ ахиулж, мэдрэмжээ дээшлүүлэхэд оршдог. Учир нь улсын эрх бол иргэний эрх. Хүний эрх бол хүн Таны эрх юм.Ардчилсан, шинэ Үндсэн хуулийн 34 жилийн ойг тэмдэглэхдээ, эх орны ирээдүйн эзэд болсон хүүхдийн эрх, өнөөдрөөс илүү маргаашийг өөрсдийн гараар бүтээх эдийн засгийн эрх, эрх чөлөөг онцгойлон авч үзэж байна.  Монгол бол гурван иргэн тутмын хоёр нь хүүхэд, залуу хүн байдаг учир эрч хүч, итгэл, ирээдүй дүүрэн үндэстэн. Хүүхдийн эрхийг хамгаалахгүйгээр хүний эрхийг хамгаалах тухай хөндөх боломжгүй. Та бидний ажил, мэргэжил, амьдран суугаа газар нутаг, хувийн сонирхол хоорондоо өөр боловч үр хүүхдүүдээ эсэн энх, эрүүл саруул, ээлтэй аюулгүй орчинд өсгөн торниулах, эрдэм боловсролтой, дэлхийн монгол хүн болгож, гарыг нь ганзаганд, хөлийг нь дөрөөнд хүргэх хүсэл сонирхлоороо нэгэн цул юм.Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Арван зургадугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн 11-т “…Гэр бүл, эх нялхас, хүүхдийн ашиг сонирхлыг ТӨР ХАМГААЛНА” хэмээн тунхаглан заасан байдаг. Хүүхдийн эрхийг хамгаалах эрх зүйн тогтолцоо бүрдсэн хэдий ч хүүхдийн эрхийн зөрчил буурахгүй байна. Монголын энхрий үрс зүрх шимшрүүлсэн ноцтой гэмт хэргүүдийн хохирогч болсоор байгаа нь биднээс илүү үүрэг хариуцлага, үр дүнг нэхэж байна. Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын жил бүрийн илтгэлдээ онцлон анхааруулсаар ирсэн хүүхдийн эсрэг хүчирхийлэл, гэмт хэрэг, ахуйн осол, зөрчил, хүүхдийн тэвчишгүй хөдөлмөр эрхлэлт бүрийн цаана энхрий үрсийн урссан нулимс бий. Аврал эрж, айж зовсон гэмгүй олон хүүхдийн гуниг дүүрэн харц бий. Алдрай жаахан хүүхдүүдийн алдарсан амь, хохирсон эрүүл мэнд, булаагдсан ирээдүй бий.Хамгаалж чадаагүй хоцорсон, хаягаар нь хүрээгүй хөшүүн хойрго тусламж, үйлчилгээ, хууль тогтоомжийн хагас хугас хэрэгжилт, төрийн байгууллагуудын уялдаагүй, хангалтгүй хамтын ажиллагаа, хайр энэрэл дутсан хайнга буруу хандлага, хариуцлагын хохирогч нь хүүхэд болсоор байна.Улсын Их Хурал 2023 онд 8.0 тэрбум, 2024 онд 14 тэрбум, 2025 онд 20 тэрбум төгрөг болгон жилээс жилд хүүхэд хамгаалалд зориулах татвар төлөгчдийн хөлс хүч шингэсэн хөрөнгө мөнгийг өсгөн нэмж, төсөвлөн баталсаар ирсэн боловч, эзнээ олоогүй, үр өгөөжгүй, зориулалтаараа зарцуулагдаагүй санхүүгийн зөрчил дагуулсан алдаа дутагдал илэрсээр байна. Олон улсын байгууллагуудын хандив, тусламжийн үр өгөөжийг ч бууруулж байна.Хүүхэд хамгааллын тухай хууль 2024 онд шинэчлэгдэн батлагдаж, хэрэгжиж эхлээд бүтэн жил болж байна. Хууль хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай 24 журмаас эрүүл мэнд, боловсрол, хууль зүйн салбарт хүүхэд хамгааллын үйлчилгээ үзүүлэх, цахим орчинд хүүхдийн эрхийг хамгаалахад зориулах 14 журмыг өдий хүртэл батлаагүй байна. Хүний хүслийг хяссан хүнд суртлын дүрэм, журам зохиохдоо нүх цоорхой олж, өндөр хурд гаргадаг шигээ Хүүхэд хамгааллын тухай хуулийг хэрэгжүүлэх журмуудыг түргэн шуурхай батлахыг Улсын Их Хурал онцгой бүрэн эрхийнхээ дагуу хатуу шаардаж, хараа хяналт тавих болно гэдгийг онцлон анхааруулъя.Хүүхэд хамгаалах түр байр байгуулах хөрөнгө мөнгийг баталж, шийдээгүй зургаан аймгийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын төлөөлөгчдийг төрийн хууль, хүүхдийн эрхийн өмнө хүлээсэн үүргээ нэн даруй биелүүлэхийг онцлон анхааруулж байна. Улсын Их Хурал 2026 оныг хүүхдийн эрхийг хуульчлан хамгаалах, хуулийн хэрэгжилтэд хяналт тавихад онцгойлон анхаарах жил болгоно. Хүүхдийн төлөө “За” гэж хоосон хэлэх биш, хүүхдийн төлөө заавал хийх жил болгоно.Улсын Их Хурлын хаврын чуулганаар хүүхдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг нь хамгаалах зорилгоор Гэр бүлийн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг эн тэргүүнд хэлэлцэн батална. Улсын Их Хурал хүүхэдтэй холбоотой хэргийг тусгай орчинд, мэргэшсэн шүүгч шийдвэрлэх зайлшгүй шаардлагатай гэж үзэж, Гэр бүл, хүүхдийн хэргийн дагнасан шүүх байгуулагдсан нь энэхүү хуулийн хэрэгжилтийг "амилуулна". Хаврын чуулганаар Гэр бүлийн хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийг төслийг шуурхай хэлэлцэж батлах болно. Хүүхдийн дээд эрх, ашиг сонирхлыг хангахын тулд нөхцөл байдлыг тал бүрээс, бүрэн, бодитой тогтоох зорилгоор шүүгч нотлох зарчмыг хэрэгжүүлдэг хуультай болно.Улсын Их Хурал 2023 онд “Монгол Улс дахь Хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын талаарх 22 дахь илтгэлийг хэлэлцүүлсэнтэй холбогдуулан авах зарим арга хэмжээний тухай” 35 дугаар тогтоолыг баталсан. Гэмт хэргийн холбогдогч, хохирогч, гэрч хүүхдэд үйлчилгээ үзүүлэх хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэхэд гарч буй хүндрэл бэрхшээлийг шийдвэрлэхээр заасан боловч хэрэгжилт мөн хангалтгүй байна. Гэрч, хохирогчийг хамгаалах, шүүх, шүүгчийн аюулгүй байдлыг хангах тогтолцоог уг үндсээр нь эргэн харахыг нөхцөл байдал биднээс шаардаж байна. Монгол охины гэгээн дурсгалыг мөнхжүүлж, олон улсын жишгийн дагуу гэрч, хохирогчийг хамгаалах бие даасан, түр хамгаалах байруудыг жишиг, стандартын дагуу барьж, байгуулах болно. Гэрч, хохирогчийн аюулгүй байдлыг хамгаалах тусгай албыг байгуулан ажиллах ч шаардлага үүслээ. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 34 жилийн ойг тохиолдуулан иргэний эдийн засгийн эрх, эрх чөлөөг хүлж багласан чөдөр тушааг тайлах "Чөлөөлье" санаачилгын талаар онцолж байна. Улсын Их Хурлын даргын хувьд хүний эрх, эрх чөлөөг хязгаарлаж зөрчсөн, хааж боосон хууль, журмын хүндрэлээс, хүнд суртлын гох дэгээг тайлах "Чөлөөлье" санаачилга боловсруулан дэвшүүлж, төрийн бодлогын түвшинд бодит ажил хэрэг болгож эхэлсэн. Зөвшөөрөл нэртэй хориглолт, авилгын хөрс тэжээл болсон хүнд суртлын чөдөр тушаанаас хүний хийж бүтээх хүсэл мөрөөдөл, эдийн засгийн эрх чөлөөгөө эдлэх замыг элдэв саад тээгээс чөлөөлөх болно. Иргэн, компани, хуулийн этгээд “хориглоогүй л бол шууд зөвшөөрөгдөж”, бизнесийн 30 гаруй төрлийн үйл ажиллагааг төрийн шийдвэр хүлээлгүйгээр шууд мэдэгдээд эхлэх эрхийг хуульчлан нээх болно.Алтан нарны илч, гэрлийг хүртэл алга дарам цаасаар хаасан 15 шат дамжлага, сэргээгдэх эрчим хүчээ төвийн шугамд хүнд сурталгүй нийлүүлэх замыг чөлөөллөө.Улсын Их Хурлын албан ёсны d.parliament.mn цахим талбарт хиймэл оюун ухааны дүн шинжилгээний цэсийг нэмлээ. Хүссэн хэн бүхэн гар утсаа ганц, хоёр товшоод өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслүүд Үндсэн хуульд заасан хүний эрхийг хязгаарлах, зөрчих эсэхийг иргэд өөрсдөө, олуулаа хиймэл оюун ухаан, технологийн дэвшил ашиглан эрх чөлөөгөө хамгаалах бололцоог нээлээ.  Ард түмний өөрсдөө сонгон байгуулсан ардчилсан төрийн үндсэн үүрэг нь хүний эрх, эрх чөлөөг хязгаарлахад биш хамгаалахад оршдог. Энэ бол Үндсэн хуулийн амин сүнс. Тодруулан хэлбэл, Үндсэн хууль иргэнээ төрөөс хамгаалдаг. “Чөлөөлье” санаачилга бол иргэнээ төрөөс хамгаалахын төлөөх бодитой алхам, иргэн өөрийнхөө хувь заяаг сонгон бүтээх өргөн боломжийг нээхийн төлөөх улс төрийн хүсэл зоригоос эх үүсэлтэй юм.Үндсэн хууль бол зөвхөн засаг төрийн баримт бичиг биш. Үндсэн хууль бол Монголын өрх бүл, Монголын үр хүүхдүүд, Монгол Улсын иргэн бүрийн амьдралын баталгаа, төр, иргэний хоорондын итгэлцэл, нийгмийн гэрээ юм.Иргэн Танд Монгол Улсын Үндсэн хуулийг баталсны түүхт ойн өдрийн мэндийг өргөн дэвшүүлье. Эрх чөлөөний наран иргэн бүхнийг алагчлалгүй ивээх болтугай!

“Монгол Улсын Үндсэн хуулийн өдөр”-ийг тохиолдуулан Улсын Их Хурлын дарга Н.Учрал өнөөдөр (2026.01.12) үе үеийн парламентыг удирдан чиглүүлж байсан Улсын Их Хурлын дарга нар болон Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан төрийн зүтгэлтнүүдэд хүндэтгэл үзүүлж, уулзалт зохион байгуулав.Улсын Их Хурлыг удирдан чиглүүлж байсан төрийн зүтгэлтнүүдтэй санал бодлоо солилцож, хүндэтгэл үзүүлэхээр Улсын Их Хурлын дарга Н.Учралын санаачлан, зохион байгуулж буй энэхүү уулзалтад БНМАУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч асан, Улсын Бага Хурлын даргаар ажиллаж байсан Р.Гончигдорж, Улсын Их Хурлын даргаар ажиллаж байсан Н.Багабанди, Н.Энхбаяр, Ц.Нямдорж, Д.Лүндээжанцан, Д.Дэмбэрэл, З.Энхболд, М.Энхболд нар хүрэлцэн ирсэн юм. Мөн Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Л.Өлзийсайхан болон Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан Л.Цог, Б.Энэбиш, Н.Лувсанжав, Д.Сандаг-Очир, Ц.Шаравдорж, Б.Болдбаатар, Д.Энхбат, Б.Баасандорж нар оролцов.Хүндэт зочид эхлээд Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдааны “Их хуралдай” танхимаар зочилсон.Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөө цогцолборт болсон хүндэтгэлийн уулзалтын эхэнд Улсын Их Хурлын дарга Н.Учрал, эрхэм зочдод Монгол Улсын Үндсэн хуулийн түүхт 34 жилийн ойн өдрийн мэндийг дэвшүүлэв.Үргэлжлүүлэн тэрбээр “Монгол Улсын тусгаар тогтнолын баталгаа, төр-иргэний нийгмийн гэрээ, монгол хүний эрх, эрх чөлөөний тунхаг болсон ардчилсан, шинэ Үндсэн хуулийг бүтээлцэх, сахин биелүүлэхэд сэтгэл, мэдлэг, оюун, хичээл зүтгэлээ зориулан, парламент ёсны шинэ түүхийг бичилцсэн Та бүхэнд чин сэтгэлээсээ талархаж байна.Монгол Улсын Үндсэн хууль батлагдсанаас хойш 34 жил цаг үе, нийгмийн шалгарлыг туулан хэрэгжиж байна. Энэ хугацаанд өөрчлөлтийн өсөлт амжилт, алдаа онооны аль алийг монголын ард түмэн туулж байна. Энд олсон нь алдаанаасаа хавьгүй их боловч манай нийгмийн амьдралд засаж залруулах, өөрчилж шинэчлэх, шинээр үүссэн, шийдэл, гарц шаардсан сорилт бэрхшээлүүд багагүй байна. Үндсэн хуулийг сахин биелүүлж, түүний дархлааг хангах, хамгаалахад хууль тогтоох байгууллагын үүрэг нэн чухал бөгөөд энэхүү эрхэм зорилгыг бодит үйл болгоход үе үеийн парламентыг удирдаж чиглүүлж, Улсын Их Хурлын даргаар ажиллаж байсан Та бүхэн, мөн Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан Та бүхний гүйцэтгэсэн үүрэг асар их юм. Парламентын баталж байгаа хууль, аливаа шийдвэр нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн үзэл санаа, агуулга, үзэл баримтлал, зүйл, заалт бүрд нийцсэн байх нь Үндсэн хуулийн нэгэн дархлаа, бас хамгаалалт болдог.Миний бие Улсын Их Хурлын дарга хэмээх нэн хүндтэй, хариуцлагатай албан тушаалд гишүүдийнхээ олонхын дэмжлэгээр томилогдоод удаагүй байгаа ч парламентын үйл ажиллагаа, баталж буй хууль тогтоомж, төрийн гадаад, дотоод бодлогын асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэх үйл явцыг илүү боловсронгуй болгох чиглэлээр олон ажлыг эхлүүлэн хэрэгжүүлж байна.Мэдээллийн технологи, хиймэл оюуны хувьсал, өөрчлөлтийн энэ цаг үед Монгол Улсад хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа хуулиудад хиймэл оюунд суурилсан дүн шинжилгээ хийх эхлэлийг тавилаа. Хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа хуулиудад Үндсэн хууль дахь хүний эрх, эрх чөлөөний талаарх заалтуудыг зөрчсөн зохицуулалт бий эсэхийг их өгөгдөлд суурилж, шинжилдэг болж байна. Үүний зэрэгцээ бүх хууль, Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын гишүүд, Засгийн газрын санаачилж байгаа хуулийн төслүүд, олон нийтийн хэлэлцүүлэгт байгаа хуулийн төслүүдэд Улсын Их Хурлын албан ёсны parliament.mn цахим хуудас дахь хиймэл оюунаар шинжилгээ хийж эхэлсэн.Мөн өнгөрсөн хугацааны ололт, амжилтыг бататгах хүрээнд олон нийтийн саналыг авах, өргөдөл, гомдлуудыг шийдвэрлэх чиглэлээр d.parliament.mn платформыг эрчимжүүлэх хүрээнд олон нийтийн оролцоонд түшиглэсэн санал, санаачилгуудыг дэвшүүлэн ажиллаж байна. Улсын Их Хурлын даргын хувиар “Чөлөөлье” санаачилгыг дэвшүүлж, хууль тогтоомжийн зөрчил, давхардал, хийдлийг арилгахын зэрэгцээ хүний эрх, эрх чөлөө, улс төрийн эрх, эрх чөлөө, эдийн засгийн эрх, эрх чөлөөг зөрчсөн хуулийн зохицуулалтуудыг ирэх чуулганаар өөрчлөхөөр зорьж байна.“Чөлөөлье” санаачилгын уг үндэс бол Үндсэн хуулийг сахин биелүүлэхэд оршино. Тэр дундаа Үндсэн хуульд заасан иргэний эрх, эдийн засгийн эрх, улс төрийн эрх, эрх чөлөөг хангах, шударга ёс, хууль дээдлэх ёсыг төлөвшүүлэхэд хувь нэмрээ оруулах юм. Энэ санаачилгын хүрээнд нэн тэргүүнд Үндсэн хуулиар олгогдсон иргэний болон улс төрийн эрхээ баталгаатай эдлэхэд хориг саад болж байгаа хуулиудыг өөрчлөх, үүний зэрэгцээ Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлэх аливаа төслийг  шүүн тунгааж, олон нийтээр хэлэлцүүлж, Үндсэн хуулийн хүний эрх, эрх чөлөөний талаарх заалтуудтай зөрчилдөж буй эсэхийг нягталдаг болох ач холбогдолтой. Мөн иргэн, аж ахуйн нэгжийн үйл ажиллагаа явуулахад нь саад тотгор, гох дэгээ болж байгаа төрийн оролцоо, хүнд суртлыг халах, иргэдийн эдийн засгийн эрх, эрх чөлөө, боломжийг илүү нээлттэй болгох хуулийн төслийг санаачлан, хэлэлцэж батлах нь “Чөлөөлье” санаачилгын бас гол зорилго юм.Улсын Их Хурлын даргаар сонгогдоод нэн тэргүүнд хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа хуулиудад дүн шинжилгээ хийлээ.  378 хуульд холбогдох шинжилгээг хийхэд 228 хуульд Үндсэн хуулийн хүний эрх, эрх чөлөөний талаарх заалттай зөрчилдөж байгаа зохицуулалт байна гэдэг дүн гарсан. Юуны өмнө эдгээр хуулийн холбогдох зүйл, заалтыг Үндсэн хуульд нийцүүлэхэд анхаарал хандуулж, холбогдох Ажлын хэсгүүдийг байгуулаад байна.Энэхүү санаачилга, эрэл хайгуул нь хууль тогтоох байгууллагын үйл ажиллагаа, парламентын бодлого шийдвэрийг Үндсэн хуульд нийцүүлэх замаар Үндсэн хуулиа дээдлэн сахих парламентын шинэ соёлыг төлөвшүүлэх, үүгээрээ нийгэмд манлайлал үзүүлэхийг зорьж байгаа үйлдэл юм.Парламентын даргаар ажиллаж байсан эрхэм хүндэт Та бүхний, хууль тогтоох дээд байгууллагын арын албыг удирдан чиглүүлж байсан төрийн зүтгэлтнүүд Та бүхний тухайн цаг үедээ хийж, хэрэгжүүлж байсан ололт, амжилтыг бататгах чиглэлээр Улсын Их Хурлын даргын хувьд манлайлж, Та бүхнийхээ санал, зөвлөмжийг сонсож, эгэх холбоотой ажиллахыг эрхэмлэж байна” хэмээсэн.Жил бүрийн “Монгол Улсын Үндсэн хуулийн өдөр”-ийг тохиолдуулан төрийн зүтгэлтнүүдэд хүндэтгэл үзүүлдэг бөгөөд цаашдаа ойг тэмдэглэх хүрээнд Үндсэн хуулийг түгээн дэлгэрүүлэх, олон нийтэд таниулах зорилгоор нийгмийн бүлэг бүрд чиглэсэн ажлуудыг хийж хэвшүүлэхийн чухлыг тэмдэглэсэн юм.Улсын Их Хурлын дарга Н.Учрал, энэ удаа Монголын хараагүйчүүдийн үндэсний холбоотой хамтран Монгол Улсын Үндсэн хуулийг монгол брайль үсгээр хэвлэснийг дурдаад “Харааны бэрхшээлтэй 11600 иргэн брайль үсгээр хэвлэсэн Үндсэн хуулиа унших боломжтой боллоо. Улсын Их Хурлын албан ёсны parliament.mn цахим хуудас дахь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн аудио хувилбарыг 600 гаруй мянган хүн сонссон байдаг. Үндсэн хуулийг түгээн дэлгэрүүлэх, нийтэд танин мэдүүлэх ажлуудыг бид цаашид тогтмол хийж, хэрэгжүүлж, хэвшүүлнэ” хэмээлээ.Улсын Их Хурлын Тамгын газрын дэргэдэх Парламентын судалгаа, хөгжлийн хүрээлэнгээр дамжуулан парламентын боловсролыг дээшлүүлэх, Үндсэн хуулийг нийгмийн бүлэг бүрийн онцлогт тохирсон хэлбэрээр түгээн дэлгэрүүлэх чиглэлээр ажиллахаар төлөвлөж буйгаа Улсын Их Хурлын дарга дурдсан юм.Монгол Улсын Үндсэн хуулийн хүний эрх, эрх чөлөөний талаарх заалтуудаас жил бүр нэгийг онцолж, анхаарал хандуулдаг байх санаачилгыг тэрбээр гаргаж буйгаа танилцуулаад “Тухайн жилдээ тэрхүү эрхийг хангах, хамгаалах, хууль эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох чиглэлээр ажиллахаа нийтэд зарладаг шинэ соёлыг төлөвшүүлэхээр зорьсон. Энэ хүрээнд 2026 онд хүүхдийн эрхийг онцолж, Улсын Их Хурлын ирэх хаврын ээлжит чуулганаар хүүхдийн эрхийг хангах, хамгаалах эрх зүйн орчныг нь боловсронгуй болгоход анхаарна” гэж Н.Учрал дарга хэлэв.Үүний зэрэгцээ эдийн засгийн эрх, эрх чөлөөг хангах чиглэлээр, хувийн эрх зүйн шинэчлэлийг хийхээр төлөвлөж буйгаа танилцуулаад, холбогдох талуудтай энэ чиглэлээр хамтран ажиллаж байгаагаа дэлгэрэнгүй танилцуулсан юм.Дараа нь БНМАУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч асан, Улсын Бага Хурлын даргаар ажиллаж байсан Р.Гончигдорж, Монгол Улсын Их Хурлын даргаар ажиллаж байсан Н.Энхбаяр, Д.Лүндээжанцан болон Улсын Бага Хурлын гишүүн асан, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан Л.Цог нар Улсын Их Хурлын дарга Н.Учрал болон хүндэтгэлийн уулзалтад оролцож буй эрхмүүдэд “Монгол Улсын Үндсэн хуулийн өдөр”-ийн мэндчилгээг дэвшүүлэн дурсамжаа хуваалцаж, Монгол Улсын Үндсэн хуулийг сахин биелүүлэх, парламентат ёсыг төгөлдөржүүлэн төлөвшүүлэх талаар харилцан санал солилцсоноор өнөөдрийн уулзалт өндөрлөв хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээллээ.

Монгол Улсын Үндсэн хууль бол төрд илүү эрх мэдэл олгосон бус, иргэнд эрх олгосон хууль. Төр гайхамшиг бүтээж чадахгүй. Иймд иргэдийнхээ Үндсэн хуулиар олгогдсон эрхийг хязгаарласан, хавчин боогдуулсан дүрэм, журмыг гаргаад байж болохгүй. Үүнээс бид иргэдээ чөлөөлөх ёстой.Улсын Их Хурлын дарга Н.Учрал Монгол Улсын Үндсэн хуулийн өдрийг угтан МУИС-ийн багш, оюутнуудад өнөөдөр “Хүний эрх, эрх чөлөө” сэдвээр лекц уншихдаа энэ асуудлыг онцлон хөндлөө.Тэрбээр Монгол Улсын анхдугаар болон 1940, 1960 оны Үндсэн хуулиуд, тэдгээрийн онцлог, ялгааг товч дурдаад, 1990 онд бидний эцэг, эх ардчилсан хувьсгал хийж, амьдралынхаа дүрмийг өөрчилье гэсэн шаардлага тавьсны дагуу Улсын Бага Хурал хоёр жил өдөр шөнөгүй хуралдан боловсруулж, Ардын Их Хурал хоёр сар гаруй хэлэлцэн шинэ Үндсэн хуулиа баталсан өдөр бол монголчууд бидний амьдралынхаа хэв загварыг шинээр сонгосон баярт өдөр юм гэв. Үндсэн хууль бол Монголын төр, ард түмний хооронд байгуулсан гэрээ болохыг тэрбээр гэр бүлийн харилцаагаар жишээлэн өгүүлж, хэрэв хэн нэг нь гэрээгээ зөрчвөл шүүх рүү очих хэрэг гардгийн адил төр иргэдийнхээ эрхийг хязгаарласан хууль баталж гэрээгээ зөрчвөл Үндсэн хуулийн цэц рүү очдог, Цэц уг хуулийг өөрчлөхийг шаардаж, иргэдийн эрх, эрх чөлөөг хамгаалдаг өнөөгийн тогтолцоог үнэлэн дүгнэсэн юм.Үндсэн хуулиар тунхагласан Монгол Улсын иргэний баталгаатай эдлэх 18 үндсэн эрх, эрх чөлөө бол аз жаргалаа өөр өөрсдийнхөөрөө бүтээх боломж гэдгийг Улсын Их Хурлын дарга нэн тэргүүнд онцолж, харин ард түмнээс сонгогдож, эрх мэдэл эдэлж буй хүмүүс иргэдийн тэрхүү боломжийг хязгаарлах ёсгүй гээд, харамсалтай нь хуулиас давсан дүрэм, журмуудаар ийм зүйл их хийсэн байгааг цаашид засаж залруулах зорилгоор “Чөлөөлье” санаачилга дэвшүүлсэн гэдгээ тайлбарлав. Монгол хүн оюуны болон ур чадвар, авьяас билгийн өндөр чадавхтайг дэлхий дахинд эх орныхоо нэрийг дуурьсгаж буй олон олон залуучууд нотлон харуулж байгааг тэрбээр бахархан дурдаж, тэр бүхэнд төрөөс тусалж дэмжээд байсан зүйл огтхон ч үгүй, харин Үндсэн хуулиар эрх, эрх чөлөөг нь өгч, боломж олгосон учир залуус маань чадаж байгаа юм гэлээ.Түүнчлэн Улсын Их Хурлын дарга Н.Учрал цахим технологи, харилцаа холбооны хөгжлөөр бий болж буй боломжийг сохроор дагаж “идэвхгүй хэрэглэгч” байлгүй, бүтээлчээр ашиглахыг оюутан залууст зөвлөж, Монголын төр улам бүр ил тод, нээлттэй болсоор байгаагийн үр дүнд эдүгээ хиймэл оюун ухааны төхөөрөмжүүд монгол хэл, кирил бичгээр бидэнтэй чөлөөтэй харилцаж, өргөн хүрээний сэдвээр ярилцах болсныг дурдсан юм. Өгөгдөл, мэдээллийг эргэцүүлж, оюун дүгнэлт хийх саруул ухаантай байх нь өнөөдрийн цахим эринд хамгийн ховор баялаг болохыг тэрбээр залуучуудад захиж, эрхээ эдлэхийн зэрэгцээ үүргээ ухамсарлаж, бие биеийнхээ эрх, эрх чөлөөг хүндэтгэн, амин хувиа хичээсэн “би”-гийн сэтгэхүйгээр биш, “бид” гэх хамтын сэтгэлгээгээ аливаад хандах нь эх орныхоо хөгжил дэвшилд оруулж буй хамгийн том хөрөнгө оруулалт болохыг онцоллоо.Улсын Их Хурлын дарга Н.Учралын лекцийг МУИС-ийн ректор Б.Очирхуяг тэргүүтэй тус сургуулийн удирдлага, багш нар оюутнуудынхаа хамт сонслоо. Улирлын амралтын үеэр зорин ирж, илтгэл сонссон тэдэнд Улсын Их Хурлын дарга талархал илэрхийлж, лекцийнхээ дараа тус сургуулийн номын санд “Үндсэн хуулийн эх сурвалж” 12 боть номыг бэлэглэв гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээллээ.

Төрийн жинхэнэ албан хаагчийн гүйцэтгэлийн удирдлагын нэгдсэн цахим системийг танилцуулж, туршилтаар нэвтрүүлэх төрийн байгууллагуудад чиглэл өгөх арга хэмжээ Төрийн ордонд боллоо.2024 оны жилийн эцсийн байдлаар Засгийн газрын хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн хэрэгжилт 65, Засгийн газрын байгууллагуудын үйл ажиллагааны төлөвлөгөөний биелэлтийн дундаж 77, төрийн албан хаагчдын гүйцэтгэлийн үнэлгээний дундаж 98.7 хувьтай байна. Гэтэл иргэд олон нийтээс төрийн үйлчилгээнд өгсөн сэтгэл ханамжийн судалгааны үнэлгээ 40 хувьтай гарсан. Олон улсын жишгээр албан хаагчдын гүйцэтгэлийн дундаж болон иргэд, олон нийтийн үнэлгээгээр өгсөн дүн хоёрын зөрүү нь 35 хувь дотор байвал гүйцэтгэлийн удирдлагын харилцаа нь хэвийн явагдаж байна гэж үздэг бол энэ тоо манайд 58 хувь байгаа нь онцгой анхаарал хандуулах шаардлагатайг харуулж байна гэж ЗГХЭГ-ын дарга С.Бямбацогт Төрийн жинхэнэ албан хаагчийн гүйцэтгэлийн удирдлагын нэгдсэн цахим системийг танилцуулж, туршилтаар нэвтрүүлэх төрийн байгууллагуудад чиглэл өгөх арга хэмжээний үеэр хэллээ. Төрийн албанд гүйцэтгэлийн удирдлагын нэгдсэн цахим систем байхгүй учраас төрийн 100 гаруй байгууллагын 5000 орчим албан хаагч гүйцэтгэлийн удирдлагын цахим программыг дор бүрнээ нэвтрүүлэн ашиглаж байна. Төрийн албан хаагчийн гүйцэтгэлийн удирдлагын нэгдсэн цахим системийг нэвтрүүлж эхэлснээр төрийн албаны төлөвлөлт, тайлагналт, үнэлгээний харилцаанд нэг стандарт бүхий мэдээллийн нэгдсэн сангийн удирдлагын ижил зарчим хэрэгжиж эхэлнэ гэлээ. Өнгөрсөн оны наймдугаар сард төрийн албан хаагчийн гүйцэтгэлийн тайлан, үнэлгээний мэдээллийг ил болгосон, цахим системийг нэвтрүүлснээр гүйцэтгэлтэй холбоотой мэдээллүүдийг олон нийтэд энгийн, ойлгомжтой хэлбэрээр илүү дэлгэрэнгүй хүргэх боломж бүрдэнэ. Энэхүү системийг бий болгох санхүүжилтийг БНСУ-ын Засгийн газрын буцалтгүй тусламжаар КОЙКА байгууллагын төслийн хүрээнд шийдвэрлэсэн бөгөөд системийн хөгжүүлэлтийн ажлыг мэдээллийн технологийн хувийн хэвшлийн мэргэжлийн компаниар гүйцэтгүүлжээ.Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт төрийн байгууллагын үйл ажиллагааны үр нөлөөг дээшлүүлж, төрийн албан хаагчийн бүтээмжийг нэмэгдүүлэн, хариуцлага, ил тод байдлыг хангаж, гүйцэтгэлийн үнэлгээг боловсронгуй болгохоор заасан нь Засгийн газрын “Шинэ итгэл, Эрс шинэтгэл” бодлогын тэргүүлэх зорилтын нэг юм. 

Оюу толгой бүлэг ордын ашиглалтад Монгол Улсын эрх ашгийг хангуулах, хүртэх өгөөжийг нэмэгдүүлэхтэй холбоотой баримт бичиг, үйл ажиллагаанд хяналт шалгалт хийх зорилгоор УИХ-ын Хянан шалгах түр хороо байгуулсан. Түр хорооноос нотлох баримтыг шинжлэн судлах нээлттэй сонсголыг 2025 оны арван хоёрдугаар сарын 08-12-нд зохион байгуулж, сонсголын мөрөөр хэрэгжүүлэх арга хэмжээний талаар Засгийн газарт чиглэл өгсөн УИХ-ын тогтоол баталсан юм. УИХ-ын Түр хороо Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын болон хувь нийлүүлэгчдийн гэрээ Монгол Улсын эрх ашигт бүрэн нийцээгүй, ногдол ашиг авах хугацаа хойшилсон, зардал хэтэрснээс өгөөж эрс буурсан, шийдвэр гаргах түвшинд Монголын талын оролцоо бодитой хангагдаагүй, ил тод бус гэсэн дүгнэлт гаргасан. УИХ-аас баталсан Оюутолгойн бүлэг ордын ашиглалтад Монгол Улсын эрх ашгийг хангуулах, өгөөжийг нэмэгдүүлэх хүрээнд хийсэн тусгай шалгалт, нээлттэй сонсголын мөрөөр авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээний тухай тогтоолыг хэрэгжүүлэх алхмуудыг Засгийн газрын өнөөдрийн хуралдаанаар хэлэлцээд “Оюутолгой” ХХК, хөрөнгө оруулагч “Рио Тинто” группийн удирдлагуудад хандахаар болжээ. УИХ-ын тогтоолыг хэрэгжүүлэх үүднээс Засгийн газраас томилсон Оюутолгойн хөрөнгө оруулагчидтай хийж буй хэлэлцээрийн Ажлын хэсгийн бүрэлдэхүүнийг шинэчилсэн байна. Оюутолгойн гэрээний нөхцөлийг Монгол Улсын эрх ашигт нийцүүлэх, 34 хувийн ногдол ашиг авах хугацааг тодорхой болгож, хувьцаа эзэмшигчид эрх тэгш байх зарчмаар үр ашиг хүртэх нөхцөлийг бүрдүүлэх, санхүүгийн тайлан, зардлыг ил тод, нээлттэй болгох, хөндлөнгийн аудит оруулах, шийдвэр гаргах түвшинд Монголын талын оролцоог бодитоор хангах, төслийн зардал, санхүүжилтэд УИХ-ын хяналтыг хангах зэрэг тодорхой асуудлуудыг хөндөж, тус төслийн хөрөнгө оруулагчтай хийж буй хэлэлцээрийн хүрээнд шийдвэрлэх талаар “Оюутолгой” ХХК, “Рио Тинто” группийн удирдлагуудад хандахаар болжээ.  

Засгийн газрын ээлжит хуралдаан 2026 оны нэгдүгээр сарын 07-нд болж дараах асуудлуудыг хэлэлцэн шийдвэрлэлээ.Хяналт шалгалтын давхардал, хүнд суртал, чирэгдлийг арилгаж, мэргэжил, арга зүйгээр зөвлөн тусалж ажиллахыг Ерөнхий сайд үүрэг болгов“Засгийн газарт чиглэл өгөх тухай” Улсын Их Хурлын 2025 оны 12 дугаар сарын 12-ны өдрийн 114 дүгээр тогтоолыг хэрэгжүүлэх арга хэмжээний  талаар Монгол Улсын Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд Ж.Энхбаяр Засгийн газрын гишүүдэд танилцууллаа.Энэ хүрээнд иргэн, аж ахуйн нэгжид зөвлөн туслах, урьдчилан сэргийлэх, үйл ажиллагаанд мэргэжлийн туслалцаа үзүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлэх, төрийн хяналтын хүрээг оновчилж, хүнс, эрүүл ахуй, эм, эмчилгээний чанар, уул уурхай, газрын тос, байгаль орчин, дэд бүтэц, боловсрол зэрэг нийтийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол, иргэдийн эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах эрх хөндөгдөх, эсхүл зөрчигдөх эрсдэлтэй үйл ажиллагаанд хяналт тавих төрийн хяналт шалгалтын зарчмыг олон улсын жишигт нийцүүлэн шинэчлэх хүрээнд Төрийн хяналт шалгалтын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг боловсруулж, Монгол УИХ-ын 2026 оны хаврын ээлжит чуулганаар хэлэлцүүлэхээр ажиллаж байна.  Төрийн хяналт шалгалтын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулга батлагдах хүртэлх хугацаанд хяналт шалгалтын давхардал, хүнд суртал, чирэгдлийг арилгах, Засгийн газрын салбарын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааг нэгдсэн удирдлага, мэргэжил, арга зүйгээр хангаж ажиллахыг Ерөнхий сайд холбогдох албан тушаалтнуудад үүрэг болголоо. Олон нийтийн хяналтын тухай хуулийн төслийн үзэл баримтлалыг танилцууллааЕрөнхий сайд Г.Занданшатарын өгсөн үүргийн дагуу Олон нийтийн хяналтын тухай хуулийн төслийн үзэл баримтлалын төслийн талаар Засгийн газрын гишүүдэд танилцууллаа. Төрийн байгууллага, нийтийн албан тушаалтны үйл ажиллагаанд олон нийтийн хяналтын тогтолцоог бий болгох зорилгоор Олон нийтийн хяналтын тухай хуулийн төсөл боловсруулах хууль зүйн шаардлагатай байна. Төрийн байгууллага, улсын төсөвт үйлдвэрийн газар, төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээд, нийтийн албан тушаалтны үйл ажиллагаанд олон нийтийн хяналтыг хэрэгжүүлэх хөндлөнгийн зөвлөлийн хүрээ, хязгаарын талаар тусгаж байна.Хуулийн төсөл батлагдсанаар төрд итгэх иргэдийн итгэл дээшилж, төрийн байгууллага, нийтийн албан тушаалтны үйл ажиллагаан дахь төсвийн зарцуулалтад тавих олон нийтийн хяналт сайжрах, төсвийн үргүй зардал багасах, түүнчлэн, Авлигын төсөөллийн индекс сайжрах нөхцөл бүрдэнэ."Улаанбаатар Арена" төслийг төр, хувийн хэвшлийн түншлэлээр хэрэгжүүлнэТөслийг хэрэгжүүлэхдээ холбогдох хууль, журмыг баримтлан ажиллахыг Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд Ж.Энхбаяр, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч Х.Нямбаатар нарт даалгалаа.  Хувийн хэвшлээс Улаанбаатар арена төслийг санаачлан, хамтран ажиллах санал ирүүлжээ. Энэ спорт цогцолбор нь 3000-5000 хүний суудалтай, 20.000-35.000 ам.метр талбайтай, жилд 150-200 арга хэмжээ зохион байгуулж, 200.000-300.000 үзэгч татна, эдийн засгийн хувьд жил бүр 15-26 сая ам.долларын орлого олно тооцоолжээ.  Нийт 74 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалтыг хувийн хэвшил бүрэн хариуцах нөхцөлтэй.  Төсөл хэрэгжсэнээр иргэдийн хөдөлгөөний дутагдал, стрессийг бууруулж эрүүл мэндийг дэмжих, гэмт хэрэг, хорт зуршил зэрэг нийгмийн сөрөг нөлөөллийг бууруулж, улмаар урьдчилан сэргийлэх, залуусын эерэг соёлыг дэмжих ач холбогдолтой. Түүнчлэн эдийн засгийн хувьд шинэ ажлын байр бий болгох, спортын аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх, төр, хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлнэ гэж үзэж байна.Улаанбаатар хотын хүн амын 65 хувийг 35-аас доош насны залуучууд эзэлдэг ч спортын ордон, заалны хүрэлцээ хангалтгүй, ихэнх нь хуучирсан тул залуусын чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх боломж хязгаарлагдмал, хүүхдийн сургууль, цэцэрлэгийн хүртээмж дутмаг байна. Их Монгол Улсын 820 жилийн ойг тэмдэглэнэ Их эзэн Чингис хааны үүсгэн байгуулсан Их Монгол Улсын 820 жилийн ой 2026 онд тохиож байгаатай холбогдуулан Ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэх ажлыг удирдан, зохион байгуулах үүрэг бүхий Ажлын хэсгийн бүрэлдэхүүнийг баталлаа. Ажлын хэсгийг Монгол Улсын Шадар сайд бөгөөд Үндэсний их баяр наадмыг зохион байгуулах хорооны дарга Х.Ганхуягаар ахлуулан байгуулж, бүрэлдэхүүнд Улсын Их Хурал, Засгийн газрын гишүүд, яам, агентлаг, төрийн бусад байгууллагын төлөөллийг оролцууллаа. Монголын түүхийн чухал нэгэн үе Их Монгол Улсын түүхийг улс орон даяар өргөн дэлгэр сурталчлах, нас насныханд зориулсан тусгай арга хэмжээ зохион байгуулах, Үндэсний их баяр наадмын хөтөлбөрт ойг товойлгон харуулах агуулга, үзэл санааг тусган хэрэгжүүлэх, Их Монгол Улсын түүх, соёлын холбоотой мэдээллийг Дипломат төлөөлөгчийн газраар дамжуулан олон улсад сурталчилна. Эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэлийн 2026 оны хувь, хэмжээг тогтоолоо Эрүүл мэндийн даатгалын тухай хуульд заасан даатгуулагчийн сард төлөх эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэлийн хэмжээг түүний сарын хөдөлмөрийн хөлс, түүнтэй адилтгах орлогын 4 хувь, үүнээс ажил олгогч 2 хувь, ажилтан 2 хувь байхаар тогтоолоо. Хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч иргэн, малчин, 0-18 насны хүүхэд, тэтгэврээс өөр тогтмол мөнгөн орлогогүй иргэн, нийгмийн халамжийн дэмжлэг, туслалцаа зайлшгүй шаардлагатай өрхийн гишүүн-иргэн,  хүүхдээ хоёр (ихэр бол гурав) нас хүртэл нь өсгөн бойжуулж байгаа эх (эцэг), их, дээд сургууль, коллеж, мэргэжлийн сургалт-үйлдвэрлэлийн төвийн суралцагч, хугацаат цэргийн жинхэнэ алба хаагч, ял эдэлж байгаа ялтан, бусад иргэний сард төлөх эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэлийн хэмжээг  хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ, түүнтэй адилтгах орлогын 2 хувь, мөн гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүний эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэлийн хэмжээг хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ, түүнтэй адилтгах орлогын 4 хувь байхаар тогтоолоо. Эрүүл мэндийн даатгалын тухай хуульд “Энэ хуулийн 6.1-д заасан даатгуулагчийн эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэлийн хувь хэмжээг Үндэсний зөвлөлийн саналыг үндэслэн Засгийн газар жил бүр тогтооно” гэж заасан байдаг.Төрөөс шимтгэлийг нь хариуцах иргэдэд 0-18 насны хүүхэд, тэтгэврээс өөр тогтмол мөнгөн орлогогүй иргэн, нийгмийн халамжийн дэмжлэг, туслалцаа зайлшгүй шаардлагатай өрхийн гишүүн иргэн, хүүхдээ хоёр (ихэр бол гурав) нас хүртэл нь өсгөн бойжуулж байгаа эх (эцэг), хугацаат цэргийн жинхэнэ албан хаагч болон  ял эдэлж байгаа ялтан хамаардаг бөгөөд нийт 2.2 сая иргэний шимтгэлийг төрөөс хариуцан төлж байна. “Эдийн засгийн өсөлтийг иргэдэд хүргэх 300 хоногийн ажлын төлөвлөгөө”-нд 141 арга хэмжээ тусгажээ“Эдийн засгийн өсөлтийг  иргэдэд хүргэх 300 хоногийн ажлын төлөвлөгөө”-ний талаар Засгийн газрын хуралдаанд танилцууллаа. 300 хоногийн төлөвлөгөөг 2025 оны 12 дугаар сарын 31-ний Засгийн газрын хуралдаанаар баталсан.Ажлын хэсэг өнгөрсөн тав хоногт яамдаас санал авч нэгтгэн төлөвлөгөөнд тусгажээ. Түүнчлэн Ерөнхий сайд, холбогдох албан тушаалтнууд “Эдийн засгийн өсөлтийг иргэдэд хүргэх” 300 хоногийн ажлын төлөвлөгөөг орон нутагт танилцуулж байна. Төлөвлөгөөний хүрээнд иргэдийн орлогыг бодитой нэмэгдүүлэх, хүний хөгжлийг дэмжих, бизнесийн боломж, эрх чөлөөг нэмэгдүүлэх, хэмнэлттэй, хариуцлагатай, хяналттай төрийн реформыг хэрэгжүүлэх, сөрөн тэсвэрлэх чадавх, эдийн засгийн хувьсгалыг хэрэгжүүлэх 88 зорилт, 141 арга хэмжээ тусгаад байна. Аялал жуулчлалын үйлчилгээний байгууллагад “Од”-ны зэрэглэл тогтооноАялал жуулчлалын үйлчилгээний байгууллагын үйлчилгээний чанар хүртээмжийг сайжруулах зорилгоор “Од”-ны зэрэглэл тогтоох журмыг баталлаа.Засгийн газраас 2023-2028 оныг “Монголд зочлох жил”-ээр зарлаж тусгайлсан бодлогыг үе шаттай хэрэгжүүлж буй. 2026 онд нэг сая жуулчин хүлээн авахаар  төлөвлөж байна.Журам батлагдсанаар Аялал жуулчлалын тухай хуулийн хэрэгжилт хангагдаж, зочлох үйлчилгээ эрхэлж буй байршуулах хэрэгслийн ангилал, зэрэглэл тодорхой болж, олон улсын жишгийн дагуу үйлчилгээний чанар хүртээмж сайжрах, зэрэглэл тогтоолгосноор төрөөс үзүүлэх хөнгөлөлт, урамшуулал, дэмжлэгт хамрагдах нөхцөл бүрдэх болон гадаадын хөрөнгө оруулалт татах зэрэг ач холбогдолтой юм.Журмыг боловсруулахдаа аялал жуулчлалын салбарын бизнес эрхлэгчдийн дунд зургаан удаагийн хэлэлцүүлэг зохион байгуулж, санал, зөвлөмжийг журмын төсөлд тусгажээ. Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яамны албан ёсны цахим хуудаст байршуулж, олон нийтээс санал авчээ. Дээд зэрэглэлийн зочид буудал, жуулчны баазад ангилал зэрэглэл тогтоодог байсан бол журмыг шинэчилснээр аялал жуулчлалын цогцолбор, зочид буудал, жуулчны баазуудад ангилал зэрэглэл тогтоох боломжтой болж байна. 

Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүн, Улсын Их Хурлын гишүүн асан, Монгол Улсын гавьяат хуульч, доктор, профессор Д.Лүндээжанцан шинэ Үндсэн хуулийн онцлог, ач холбогдлын талаар ийн онцлон ярьсан юм. Тэрбээр Үндсэн хуулийн эхийг баригч, хуульч Бяраагийн Чимидийн нэрэмжит анхны шагналыг хүртсэн судлаач, хуульч билээ.  -      1992 оны Үндсэн хуулиар бол монголчууд дэлхийн бусад улс орны нэгэн адил, нийтлэг гольдролоор жам ёсны хөгжлийн дагуу адилхан ажиллаж, амьдарцгаая аа. Ард түмэн нь хувийн өмчтэй байх, үзэл бодлоо илэрхийлдэг, засаг төрөө өөрсдөө сонгож байгуулдаг байх, засаг төр нь ард түмнийхээ хяналтад байх, төрийн эрх мэдэл нь хуваарилагдсан, хүний эрх чөлөө нь хангагдсан, хүмүүнлэг, ардчилсан нийгэмд бусадтай ижил, хөл нийлүүлж амьдаръя гэсэн хүсэл эрмэлзлийг Ардчилсан шинэ Үндсэн хуульдаа суулгаж өгсөн. Үүгээрээ ач холбогдолтой юм. Төр иргэнтэйгээ гэрээ байгуулсан гэсэн үг. Тэр гэрээг Үндсэн хууль гэдэг. Тэгэхээр залуу хүн Та, иргэн хүн Та төрийг удирдах үйл хэрэгт төрийн эрх мэдлийн эх сурвалж болохын хувьд өөрөө идэвхтэй байгаач ээ. Ядаж сонгуульдаа оролцооч. Өөрсдийнхөө сонгосон хүмүүст хяналт, шаардлагаа тавиач. Мөн хууль тогтоомж баталж байгаа үйл явцад санаа бодлоо байнга илэрхийлж, парламентын цахим талбар https://d.parliament.mn-аар дамжуулаад эргэх холбоотой ажиллах, иргэн таны идэвхтэй байр сууринаас их зүйл шалтгаалдаг юм байна.    Товчхондоо иргэдийн оролцоо, хяналт их чухал. Мэдэх эрхээ эдэлж, төрийн бодлого, шийдвэрт өөр, өөрийн үзэл бодол, санал, бодлоо илэрхийлэн оролцох утга учиртай. Монголчууд “Бүлээн усаар угаавал хиргүй. Бүгдээрээ хэлэлцвэл буруугүй” гэдэг. Парламент бол олон ургальч, олон түмний засаглал юм. Сонгогчдын саналаар байгуулагддаг онцлогтой. Үндсэн хуулиараа бол төрийн эрх мэдэл барих, хууль тогтоох дээд байгууллага бол Улсын Их Хурал. Монгол төрийн дархлаа нь Үндсэн хууль. Олон хоногийн турш, ул суурьтай хэлэлцэн байж баталсан Үндсэн хуулиа дээдэлж, хэрэгжүүлэхэд та бидний оролцоо чухал юм.

Анхны Ерөнхийлөгчөө сонгосон, Улсын Бага Хурлаа байгуулж, шинэ тогтолцоот Засгийн газраа эмхэлсэн, төрийн тамга, төрийн тогтолцоо, байгууламжийг өөрчилсөн, түүхт цагаан сүлдээ залсан, Монголынхоо нийгмийг цоо шинэ замналаар хөгжих бодит нөхцөл, хөрс суурийг тавьсан, монгол хүндээ хүний эрхийн нь эдлүүлсэн “Эцэг хууль”-ийг тогтоон баталсан хүндтэй, гавьяатай эрхмүүдийн “Ардчилсан Үндсэн хууль тогтоогчид” номноо нийтлэгдсэн дурсамжуудаас цувралаар хүргэж байна.Ч.Хурц: Бүх ард түмний төлөөлөл болох Ерөнхийлөгчтэй байх тухай Үндсэн хуулийн Гучдугаар зүйлийг оруулахаар тохиролцсонУлс үндэстний оршин тогтнох, өрнөн хөгжих, ирээдүйд бат итгэлтэй байхын үндсийн үндэс бол соёл иргэншлийн уламжлал, нийгмийн гишүүн иргэдийн түүхэн хариуцлага, оюун санааны нэгдмэл ухамсрын өсөлт байсан, цаашид ч байх нь ойлгомжтой билээ.Суут ухаант мэргэдийн ертөнцөөс ундран гарч баяжсан, нийгмийн хөгжлийн ахиц өсөлтийн айзам тутамд баталгаажиж ирсэн монгол хүн суурьшсан тогтолцоо, нийгмийн байгууллын бүтэц, төрт ёсны эрх зүйн нэгдмэл хөгжил нь тухайн нутаг дэвсгэрийн онцлог, амьдрах орчин нөхцөл, байгалийн зохицолдолд хэвшсэн үндэстэн ястнуудаас хүн нийгмийн түүхэн хөгжилд оруулсан гайхамшигт гавьяа хэмээн үнэлэгдэж, буурал түүхийн шарласан шадар сударт мөнхрөн үлдсэн билээ.Төв Азийн өндөрлөгийг эзэгнэнхэн суурьшигч-Монгол түмний мянга мянган жилийн туршид улс үндэстэн хэвээр оршин тогтносон түүх бол монголчуудын бүрдүүлж цогцлуулсан нүүдэлчний иргэншлийн хөгжил цэцэглэлттэй салшгүй холбоотой юм.Хүний нийгмийн тогтолцооны үе шат болгонд монголчуудын амьжиргааны эх сурвалж болсон бэлчээрийн мал аж ахуй, тэдгээрийг адуулах асар уудам нутаг дэвсгэр, морио унасан монгол хүний чөлөөт ертөнц, сэтгэлгээгээр баяжиж ирсэн түүхэн өөрчлөлтийн нүсэр ачаалал дунд жаргал зовлон, нүгэл буян, үнэн худлын мөн чанарын давуутай болгоныг хэвшүүлж өөрийн болгосоор, аугаа их тэсвэр тэвчээрийг гарган, хүний хөгжлийн өнөөгийн гэрэлт ирээдүйтэй олгосон ажгуу.К.Марксын материалист үзэл, Гегелийн диалектик хөгжлийн замналын номлолыг төгөлдөржүүлэн хөгжүүлэх гүн ухааны сургаалийг удирдлага болгон нийгмийн орлого ололтыг олон түмэнд тэгш тэнцүү хүртээх социалист нийгмийг цогцлуулан байгуулахаар бараг бүтэн зуун жил тэмцэж, нүүдэлчний соёл иргэншлийн хэвшилд нутагшуулахаар ажиллаж өнөөгийн хөгжлийн түвшинд хүрч, ухамсарт амьдралын мөн чанарыг гүнээ ойлгож, дэлхий хөгжлийн нэгдмэл чиг хандлагад шилжиж чадсан юм.1989-1992 он бол социалист нийгмийн тогтолцооноос зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд шилжих улс орон даяар шинэлэг улс төрийн уур амьсгал бүрэлдэж ардчиллын чиг хандлага тогтоох бүх ард түмний хүсэл эрмэлзэл өрнөсөн үе байв. Энэ үйл ажиллагаа ардчилсан шударга ёс, хүний эрх чөлөөг эрхэмлэн дээдэлж, төр, түүх, соёлынхоо уламжлалыг өвлөж, эх орондоо хүмүүнлэг иргэний ардчилсан нийгэм цогцлон хөгжүүлэх үзэл бодлогоо баталгаажуулахаар шинэ ардчилсан сонгууль явуулахаас эхэлсэн.1990 оны ардчилсан сонгууль маш өвөрмөц, шударга, ард иргэн бүр ардчиллыг хэн, хэрхэн баталгаажуулж чадах депутатыг маш хариуцлагатай сонгон оролцуулах, хэнийг сонговол улс төрд биднийг төлөөлөх боломжтойг судалж доороос иргэд дундаасаа нэр гарган хэлэлцүүлж сонголт хийсэн юм. Миний бие гэхэд Баянзүрх дүүргийн 1,2 дугаар хорооны хөдөлмөрчдийн хурлаас, мөн Сүхбаатар аймгийн Талбулагийн уурхай, Баруун-Уртын тэжээлийн аж ахуй, цэргийн ... дугаар ангийг хамарсан 287 дугаар тойргийн хөдөлмөрчдийн хурлаас зэрэг нэр дэвшиж, уугуул нутгаа сонгон сонгуульд оролцож, 83 хувийн саналаар АИХ-ын депутатаар сонгогдсон билээ. Энэ нь Үндсэн хууль хэлэлцэхэд намайг хурцалж, идэвх санаачилгатай ажиллах боломжийг нээсэн юм.Шинэ Үндсэн хуулийн эх барих нэг төслийг АИХ-ын депутатууд тараасан боловч хэлэлцүүлэг эхлэхэд “ерөнхийлөгч-засгийн газар-парламент-шүүх” гэсэн нэг урсгал, нөгөө нь “парламент-ерөнхийлөгч-засгийн газар-шүүх” гэсэн хоёр дахь урсгал зэрэгцэн хэлэлцэж 400 гаруй хүн зарим үед өглөө 09.00 цагаас 19.00-20.00 цаг хүртэл хуралдаж байлаа. Нэг үгээр хэлбэл, ерөнхийлөгчийн болон парламентын засаглалын талаар бүтэн 10 гаруй хоног маргалдсан санагдана.Үүний үр дүнд зохиолч, соён гэгээрүүлэгч, төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн Очирбатын Дашбалбар ахалсан "бие даасан депутатын бүлэг" 186 хүний бүрэлдэхүүнтэй үүсэж, зохион байгуулалтын хэлбэрт орсон. Тэд Хүннү гүрний төрийн тогтолцоо, төрт ёсны үүсэл хөгжлөөс эхлэн их Чингис хааны ба Монгол хаадын төрт ёс, Жавзандамба богд гэгээнтэн хааны засаглалын овоос сургамж ишлэл авч монгол засаглалын загварыг Үндсэн хуульд тусгах, зарлан тунхаглах, сахиж мөрдөх зориг шулуудан ажилласан юм. Миний хувьд эл бүлгийн ажлыг зохион байгуулахад идэвх зүтгэлтэй оролцохоор зориг шулуудан мэргэжлийн эрх зүйч хуульчдаас зөвлөгөө авах, эх сурвалж материалтай танилцах, хэлэлцүүлэг, ярилцлага бүлгийн гишүүдээр хийлгэж байв. Тэр үед миний эрх зүйн боловсрол гэж юу байхав. Гэвч миний охин Х.Оюунцэцэг Удирдлагын хөгжлийн хүрээлэнд төр, эрх зүйн лекц уншигч багш байсны дээр герман, англи хэлийг боломжийн эзэмшсэн учир өрнөдийн тэр үеийн төрийн тогтолцооны давуу гол, эерэг, сөрөг нөлөөллийн талаар өдөр бүр лавлагаа авч, түүнийг бүлгийн депутатад чадан ядан тайлбарлан хэлэлцүүлэгт оролцож байсан.Бие даасан депутатын бүлгийн гишүүдийн үзэл баримтлал АИХ-ын явцад бүрэлдэн тогтож, гүйцэтгэх засаглалаа толгойлсон “ерөнхийлөгч-засгийн газар-парламент-шүүх” гэсэн засгийн эрх мэдлийн хуваарилалтын төлөө ажилласан. Үүний үр дүнд бүх ард түмний төлөөлөл болох Ерөнхийлөгчтэй байх тухай Үндсэн хуулийн Гучдугаар зүйлийг оруулахаар тохиролцсон. Энэхүү тохиролцоог эцэслэн шийдэх бичиглэлийн төслийг хурал тарсны дараа МАХН-ын дарга Б.Даш-Ёндонгийн өрөөнд Даш-Ёндон, Г.Очирбат, Э.Бат-Үүл, Р.Гончигдорж, Да.Ганболд, Б.Чимид, С.Төмөр, О.Дашбалбар, Ч.Хурц нар тохиролцон маргааш нь чуулганаар хэлэлцэн баталсан.Энэхүү бичиглэлийг хийж дуусаад, хэзээ нэгэн цагт Монгол Улсад Ерөнхийлөгчийн засаглал болон бие даасан шүүх засаглал тогтоход анхны алхам боллоо гэж үзсэн юм. Миний хувьд бол энэ нь үеэс үед дамжих монголын төрт ёсны өвлөн залгамжлах үйлс болно гэж өнөөдөр ч мөрөөдсөөр явна.Улс оронд аливаа асуудалд эцсийн үгийг айлдах төрийн тэргүүний эрхийг түүнтэй тэнцүү, магадгүй илүү эрх мэдэлтэй УИХ-ын 76 гишүүн, 10 гаруй Засгийн газрын гишүүн-сайд, түүний дээр шүүх засаглал хүчний байгууллагын хуулиар олгосон эрх мэдэлтнүүдийг нэмбэл төрийг 99 толгой хөтлөх мэт санагдана.Миний бие 1992-1996 онуудад УИХ-ын гишүүн, Байнгын хорооны даргын үүрэгт ажлыг гүйцэтгэх хугацаанд хууль тогтоох эрх зүйн боловсрол, төрт ёсны тухай түүний дотор Томас Майерын социал демократын “Өнөө ба ирээдүй” хэмээх ном, номлолтой нөхөрлөж, гүнзгийрүүлэн судлах явцад хариуцлагатай, ил тод нөхцөлийг хангах эрх зүйн орчинтой, шударга нийгмийн төлөө гэсэн үзэл баримтлал баттай орших хэв хэмжээнд төлөвшжээ.С.Ганболд: Хуулийн цоорхой байхгүй болгох гэж их нарийн хэлэлцсэнАнхны ардчилсан сонгуулиар Ардын Их Хурлын депутат гэж сонгогдоод Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийг батлалцах завшаантай хэрэг тохиолдсонд одоо хэр нь бэлэгшээж, баярлаж, бахархаж явдаг. Сэлэнгэ аймгаас 22 депутат сонгогдон очиж байсан. Улсын хэмжээнд 430 депутат шинэ Үндсэн хуулиа батлалцах их ажилд оролцсон. Монгол Улсын хөгжлийн бас нэг түүхэн хөгжил эхэлж байсан тэр үед ардчилсан Үндсэн хуулиа хэлэлцэх үед цоо шинэ нийгмийн тогтолцоо бүрэлдэж байсан үе учраас мэдэхгүй, чадахгүй, будилах асуудал байсан. Гэвч олон хүний оюун ухаан шингэсэн олон эрдэмтэн, мэргэдийн хэлсэн ярьсан бүгдээр хэлэлцвэл буруугүй гэдэг утгаараа Үндсэн хуулиа 76 хоног хэлэлцэж баталсан.Төв, Сэлэнгэ, Сүхбаатар аймгийн депутатууд их ойр байсан. Шинэ ардчилсан Үндсэн хууль харьцангуй амьдралд зохицсон хууль болсон. Алдаатай зүйл байх нь байдаг. Тэр үед хоёр, гурван ч улс төрийн хүчин байсан. Аль аль нь буулт хийхгүй байхаас юм у,  санаанд хүрээгүй баталсан зүйл байдаг. Жишээ нь хот, тосгоны статусын тухай байна. Хот гэдэг байхгүй болсон аймаг гэж нэрлээд. Монгол Улсын хэмжээнд ганц нийслэл хоттой юм шиг болсон алдаа дутагдал байсан. Ард түмнээсээ санал аваад хууль санаачлагчид цаашид засах байлгүй дээ. Манай Сэлэнгэ аймгийн депутатууд харьцангуй боловсрол өндөртэй, сангийн аж ахуйн болон намын дарга, удирдах албан тушаал хашиж явсан хүмүүс байсан. 430 депутатуудаас хоёр механикжуулагч, таван малчин байсан. Тэр хоёр механикжуулагч нь Дэлгэрмөрөн бид хоёр байлаа. Бусад нь удирдах ажил хийж байсан хүмүүс байсан.Анхны Улсын Бага Хурлын гишүүд энэ хуулийг хэлэлцэж, анхныхаа төслийг гаргахдаа чанартай сайн төсөл гаргасан гэж боддог. Бид аймаг дээрээ урьдчилан ярилцаад их зөв хууль болж, бараг гар өргөөд баталчих болов уу гэж ярьцгааж байсан. Очоод нарийн ширийнийг хэлэлцэхээр үнэхээр их цаг орсон. Хуулийн цоорхой байхгүй болгох гэж их нарийн хэлэлцсэн дээ. Газрын хувьчлалын асуудал, төрийн сүлд, Засаг захиргааны нэгжтэй асуудлууд илүү цаг зарсан.Санаанд хүрээгүй буултад хүрсэн зүйл ч бий. Ялангуяа сүлдний асуудал байна. хоёр талын маргаанаас болоод дундын хувилбар нь санаанд хүрэхгүй, оновчтой биш үлдсэн хэд хэдэн асуудлууд байдаг юм. Миний бодлоор шаардлагатай бол маргааш ч гэсэн хуулиа өөрчилж засаж болно гэж боддог. Анхны Их хуралтай, Бага хуралтай байсан нь одоогийн 76 гишүүн сонгогдож байснаас хамаагүй дээр хувилбар байсан гэж боддог. Яагаад гэвэл өнөөдөр 76 хүн дотроо лобби бүлэг байгуулаад юуг ч шийдэж болж байна. Ард түмэнд эргээд тайлагнах юм байхгүй. 430 депутат нутаг орноосоо очоод Үндсэн хуулиа хэлэлцээд эргээд ард түмэндээ тайлагнахад ойр байсан.                    Эх сурвалж: Ардчилсан Үндсэн хууль тогтоогчид /2012 он/

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар Хөвсгөл аймагт ажиллаж байна. Ерөнхий сайд Засгийн газрын гишүүд, аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын дарга, Засаг дарга нарт мэдээлэл өгөх цахим хуралд тус аймгаас оролцлоо. Хуралд 21 аймаг, нийслэл, 300 гаруй сум, дүүргийн удирдлагууд оролцож байна.Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газраас 2026 оны нэгдүгээр сарын 15-ны өдөр аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын дарга, Засаг дарга нарын нэгдсэн уулзалтыг зохион байгуулж, үр дүнгийн гэрээнд гарын үсэг зурахаар бэлтгэл ажлыг хангаж байна. Энэхүү арга хэмжээний өмнө Монгол Улсын Засгийн газраас 2026 онд баримталж ажиллах эдийн засаг, нийгмийн бодлого, салбарын бодлого чиглэлээр аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн удирдлагуудад нэгдсэн ойлголт өгөхөөр энэхүү цахим уулзалтыг зохион байгуулж байгааг ЗГХЭГ-ын тэргүүн дэд дарга Ш.Раднаасэд тэмдэглээд, өмнө нь аймаг, нийслэлийн удирдлагуудын хүрээнд мэдээлэл солилцдог байсан бол энэ удаад аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн удирдлагууд, хэлтэс, агентлагийн дарга, ажилтнуудад мэдээллийг нэгдсэн байдлаар хүргэж байгааг тодотгов. Төрийнбодлого, ажил үйлчилгээг иргэдэд хүнд сурталгүй, ил тод нээлттэй хүрэх ёстойг анхаарууллаа.Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар нийгэм, эдийн засгийн байдал, 2025 онд хүрсэн амжилт болон 2026 онд Засгийн газраас баримталж ажиллах бодлого, зорилт, тэргүүлэх чиглэлүүдийн талаар товч мэдээлэл өглөө. Ингэхдээ “Эдийн засгийн сэргэлтийг эрчимжүүлж, үр өгөөжийг нь ард иргэдэд хүргэх 300 хоногийн ажлын төлөвлөгөө”-ний талаар товч танилцуулаад, эдийн засгийн өсөлтийн үр өгөөжийг иргэдэд хүртээмжтэй хүргэж орлого, амьжиргааг хамгаалах, бизнесийн таатай орчныг бүрдүүлэх, төрийн оролцоог оновчлох, макро эдийн засгийн тогтвортой өсөлтийг дэмжихэд чиглэсэн арга хэмжээний төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхэд орон нутгийн удирдлагууд санаачилгатай ажиллах ёстой гэлээ.Цахим хурал дөрвөн өдөр үргэлжлэх бөгөөд өнөөдөр буюу 2026 оны нэгдүгээр сарын 5-нд ЗГХЭГ, АҮЭБЯ, БОУАӨЯ, ХХААХҮЯ салбарын бодлого, чиглэлээ танилцуулж, мэдээлэл хийнэ. Яамд дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгөх, орон нутгийн удирдлагууд нэгдсэн ойлголтод хүргэх зорилго бүхий цахим хурлын дараа буюу энэ сарын 15-нд нэгдсэн зөвлөлгөөн зохион байгуулж, Ерөнхий сайд тодорхой үүрэг чиглэл өгөх юм.

Засгийн газрын ээлжит хуралдаан 2025 оны арванхоёрдугаар сарын 31-нд болж дараах асуудлуудыг хэлэлцэн шийдвэрлэлээ.“Эдийн засгийн сэргэлтийг эрчимжүүлж, үр өгөөжийг нь ард иргэдэд хүргэх 300 хоногийн ажлын төлөвлөгөө”-г баталлаа“Эдийн засгийн сэргэлтийг эрчимжүүлж, үр өгөөжийг нь ард иргэддээ хүргэх 300 хоногийн ажлын төлөвлөгөө”-г баталж, хүн амд үзүүлэх үйлчилгээний зохицуулалтын уялдааг хангах, аж ахуйн үйл ажиллагаа эрхлэх орчны тогтвортой байдлыг дэмжих зорилгоор төрөөс иргэн, хуулийн этгээдэд үзүүлж байгаа бүх төрлийн үйлчилгээний төлбөр, хураамжийг 2026 оны төсвийн жилд нэмэгдүүлэхгүй байхыг Засгийн газрын гишүүд, Засгийн газрын агентлагийн дарга нар, зөвлөл, хороо, комиссын дарга нар, бүх шатны Засаг дарга нарт тус тус үүрэг болголоо. Мөн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын тогтоодог бүх төрлийн татвар, хураамжийн хувь, хэмжээг нэмэгдүүлэхгүй байхыг аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд зөвлөж, тогтоолын хэрэгжилтэд хяналт тавьж ажиллахыг Монгол Улсын Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд Ж.Энхбаярт даалгав.Статистикийн мэдээллээр эдийн засгийн өсөлт 5.9 хувь, инфляц 8.2 хувь, Төв банкны зорилтот түвшин орчимд, төлбөрийн тэнцэл ашигтай, гадаад валютын улсын нөөц 6 тэрбум ам.долларт хүрээд байна. Энэ өсөлтөд хөдөө аж ахуй, барилга, боловсруулах үйлдвэрлэлийн өсөлт улирал дамнан хадгалагдаж, уул уурхайн салбар III улиралд сэргэсэн нь голлон нөлөөлсөн гэж үзэж байна. Засгийн газраас экспортыг нэмэгдүүлэх бодлого хэрэгжүүлж, ажилласнаар орлого сайжирч, бараа үйлчилгээний импортын өсөлт саарч, урсгал дансны алдагдал тогтворжиж, нөгөө талаас санхүүгийн дансны ашиг өмнөх оноос нэмэгдсэн байна. Ингэснээр төлбөрийн тэнцэл ашигтай гарч, ханш тогтворжжээ.Эдийн засгийн өсөлтийн үр өгөөжийг иргэдэд хүртээмжтэй хүргэж орлого, амьжиргааг хамгаалах, бизнесийн таатай орчныг бүрдүүлэх, төрийн оролцоог оновчлох, макро эдийн засгийн тогтвортой өсөлтийг дэмжихэд чиглэсэн арга хэмжээний төлөвлөгөөг баталж хэрэгжүүлэхээр шийдвэрлэв. 2026 онд ахмадын тэтгэврийн нэмэгдэлд 516 тэрбум төгрөг зарцуулна2026 онд тэтгэврийн хэмжээг нэмэгдүүлэх, тэтгэврийн доод хэмжээг шинэчлэх Засгийн газрын тогтоолын төслийг баталлаа. Тэтгэврийн нэмэгдэлд 2026 онд 516 тэрбум төгрөг зарцуулна.Нийгмийн даатгалын сангаас олгох бүрэн тэтгэврийн болон цэргийн тэтгэврийн доод хэмжээ 769,000 төгрөг, нийгмийн даатгалын сангаас олгох хувь тэнцүүлэн тогтоосон тэтгэврийн доод хэмжээ 652,400 төгрөг болж байна.Нийгмийн халамжийн тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэмжээг шинэчлэн тогтоолооНийгмийн даатгалын сангаас бүрэн болон хувь тэнцүүлэн тогтоосон тэтгэвэр авах эрх үүсээгүй ахмад настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн, тэжээгч нь нас барсан 18 хүртэлх насны хүүхдэд нийгмийн халамжийн сангаас тэтгэвэр олгодог.  Монгол Улсын 2026 оны төсвийн тухай хуульд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний тэтгэвэр, тэтгэмжийг 20 хувиар, бусад тэтгэвэр, тэтгэмжийг 8.6 хувиар нэмэгдүүлэхээр тусгасан.Нийгмийн халамжийн тухай хуульд “Тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэмжээг тухайн үед мөрдөж байгаа хүн амын амьжиргааны доод түвшингийн хэмжээг үндэслэн Засгийн газар тогтооно” гэж заасныг үндэслэн 2026 оны батлагдсан төсөвт багтаан нийгмийн халамжийн тэтгэвэр, асаргааны тэтгэмжийн хэмжээг 2026 оны нэгдүгээр сарын 01-нээс дараах байдлаар олгохоор шийдвэрлэлээ. Хөдөлмөрийн чадвараа 50 ба түүнээс дээш хувиар алдсан 16 насанд хүрсэн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн, 16 насанд хүрсэн одой иргэнд олгох нийгмийн халамжийн тэтгэвэр, байнгын асаргаа шаардлагатай 16 хүртэл насны хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд олгох амьжиргааг дэмжих мөнгөн тэтгэмжийн хэмжээг сард 478000 төгрөгөөр, 65 насанд хүрсэн иргэн, тэжээгч нь нас барсан 18 хүртэлх насны хүүхэд, 18 хүртэлх насны 4 ба түүнээс дээш хүүхэдтэй өрх толгойлсон эх, эцэгт олгох нийгмийн халамжийн бусад тэтгэврийн хэмжээг 432000 төгрөгөөр, асаргааны тэтгэмжийн хэмжээг сард 330000 төгрөгөөр, байнгын асаргаа шаардлагатай хүнд хэлбэрийн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийг асарч байгаа иргэнд олгох асаргааны тэтгэмжийн хэмжээг сард 484000 төгрөгөөр тогтоолоо. Төрийн болон орон нутгийн өмчийн эд хөрөнгийн улсын үзлэг, тооллого явуулнаТөрийн болон орон нутгийн өмчийн эд хөрөнгийн улсын үзлэг, тооллого явуулах тухай Засгийн газрын тогтоолын төслийг баталлаа.Энэ удаагийн тооллогод төрийн болон орон нутгийн өмчийн нийт 7000 орчим байгууллагын хөрөнгө хамрагдах бөгөөд үүний 5500 нь аймаг, нийслэлийн өмчит байгууллага байна. Төрийн болон орон нутгийн өмчийн улсын үзлэг, тооллогод шаардагдах зардлыг Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газар болон аймаг, нийслэлийн ерөнхийлөн захирагчид 2026 оны батлагдсан төсөвтөө багтаан хэрэгжүүлнэ. Төрийн болон орон нутгийн өмчийн тухай хуульд зааснаар Төрийн болон орон нутгийн өмчийн эд хөрөнгийн улсын үзлэг, тооллогыг дөрвөн жилд нэг  удаа зохион байгуулдаг байна.Инженерийн олон улсын сургууль байгуулнаШинжлэх ухаан, технологийн их сургууль болон БНХАУ-ын Өвөр Монголын Аж үйлдвэрийн их сургууль хамтран Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн салбар-Инженерийн олон улсын сургуулийг Хүннү хотод байгуулна. Хүннү хотын хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөөний Оюутны хотхон, сургалт, эрдэм шинжилгээ, үйлдвэрлэлийн цогцолборын бүсэд байгуулах Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн салбар- Инженерийн олон улсын сургуулийн цогцолборын хэсэгчилсэн ерөнхий төлөвлөгөө, эхний ээлжийн барилгажилтын төсөл болон инженерийн дэд бүтцийн зураг төслийг боловсруулж, бүтээн байгуулалтын ажлыг 2026 эхлүүлнэ. Товч мэдээ·      “Монголд зочлох жил”-ийн хүрээнд Монгол Улсад 90 хүртэл хоногийн хугацаагаар жуулчлах Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын иргэдийг 2025 оны 12 дугаар сарын 31-нийг хүртэл Монгол Улсын визийн шаардлагаас чөлөөлсөн. Визийн шаардлагаас чөлөөлсөн хугацааг сунгаж, 2026 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийг хүртэл болголоо.

Монгол Улсын Их Хурлын дарга Н.Учрал “Иргэдийг үнийн өсөлтөөс хамгаалах иж бүрэн арга хэмжээ”-г 16 багц чиглэлд боловсруулснаа Улсын Их Хурлын гишүүд болон Төв банк, Санхүүгийн зохицуулах хорооны удирдлагуудад танилцуулж, санал солилцлоо. Өнгөрсөн сарын байдлаар инфляц 8.2 хувьд хүрч, үүнд хүнсний үнийн өсөлт голлон нөлөөлжээ. Тодруулбал, инфляцын идэвхжил илүү өргөн хүрээг хамарч эхэлсэн бөгөөд өнгөрсөн онд нийт 318 бараа бүтээгдэхүүний үнэ өсөж байсан бол энэ оны байдлаар 406 барааны үнэ өссөн үзүүлэлттэй гарчээ. Иймд “Иргэдийг үнийн өсөлтөөс хамгаалах арга хэмжээний тухай” УИХ-ын тогтоолын төслийг хэлэлцүүлж, батлагдсан тохиолдолд чуулган завсарлах үеэр хэрэгжилтийг хангуулж ажиллах саналтай байгаагаа УИХ-ын дарга Н.Учрал тодотголоо. Иргэдийг үнийн өсөлтөөс хамгаалах УИХ-ын тогтоолын төслийг боловсруулахдаа Төв банк, Санхүүгийн зохицуулах хорооноос болон  Засгийн газраас хариуцан хэрэгжүүлэх гэсэн үндсэн хоёр чиглэлд нийт 16 арга хэмжээг тусгажээ. Эрэлтийн гаралтай үнийн өсөлтийг тогтворжуулж, иргэдийн бодит орлогыг хамгаалах нь Төв банкнаас авч хэрэгжүүлэх зайлшгүй арга хэмжээний нэг гэдгийг УИХ-ын дарга танилцуулгын эхэнд онцлов. Өрхийн бодит орлогын өсөлт нийслэл хотын хувьд ч, хөдөө орон нутгийн тухайд ч удаашраад байгааг статистикээс харж болно. Иймд макро түвшний эдийн засгийн өсөлт микро нэгжид буюу айл өрхүүдэд шууд хүрч чадахгүй байгааг анхаарч, өргөн хэрэглээний барааны эрэлтийн гаралтай үнийн өсөлтийг тогтворжуулах чиглэлээр Төв банкны удирдлагатай санал солилцлоо. Түүнчлэн банкны салбарын реформыг эрчимжүүлэх хүрээнд зээлийн хүүг үе шаттай бууруулах, санхүүгийн үйлчилгээний чанар хүртээмжийг сайжруулах, гадаадын банкны салбаруудыг дотоодын зах зээлд нэвтрүүлэх зэрэг арга хэмжээнүүдийг тогтоолын төсөлд тусгасан талаар танилцуулав.УИХ-ын дарга үргэлжлүүлэн, ипотекийн зээлийн тогтолцоог сайжруулах замаар хүртээмжийг нь илүү нэмэгдүүлэх, зорилтот бүлэгт чиглүүлэх арга хэмжээний талаар онцоллоо. Өнгөрсөн есдүгээр сарын байдлаар нийт 139 мянган өрхөд 10.1 их наяд төгрөгийн ипотекийн зээлийг 17.7 жилийн дундаж хугацаатайгаар олгосон байна. Уг зээлд хамрагдах хүсэлтүүд ихээр ирсэн хэвээр байгаа төдийгүй хөнгөлөлттэй хүүтэй ипотекийн зээлийг агаар, орчны бохирдол, төвлөрлийг бууруулах зорилготой уялдуулан зорилтот бүлгийг өргөн хамруулах шаардлагатайг хэллээ. Санхүүгийн зах зээлд эрх зүйн тодорхой зохицуулалтгүйгээр лизинг, мөнгөн зээлийн үйлчилгээ нэрээр үйл ажиллагаа явуулж буй хэт өндөр хүүтэй, эрүүл бус механизмуудыг цэгцлэх, нэгдсэн зохицуулалтад оруулж, иргэд, аж ахуйн нэгжийн эрх ашгийг хамгаалж ажиллахыг мөн чиглэл болгожээ. Түүнчлэн гадаад валютын нөөцийг нэмэгдүүлэх, төгрөгийн ханшийн хэлбэлзлийг тогтворжуулах, СЗХ-ны зохицуулалтад хамааралтай зөвшөөрлийн үйл ажиллагааг хялбаршуулах зэрэг арга хэмжээг Төв банкнаас авч хэрэгжүүлэхээр тусгасан байна. Харин Засгийн газарт өгсөн чиглэлд үнийн өсөлтөөс сэргийлэх зорилгоор төсөв, мөнгөний бодлогын уялдааг хангах, төсвийг хэт тэлэхээс сэргийлэх, Уул уулхайн биржийн тухай хуулийн хэрэгжилтэд саад учруулахгүй байх, хил, боомт, гаалийн үйл ажиллагааг бүрэн цахимжуулах зэрэг арга хэмжээнүүд багтжээ. УИХ-ын дарга үргэлжлүүлэн, газрын тосны бүтээгдэхүүний хэрэгцээг тасралтгүй хангах, барилгын материалын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, бүтээн байгуулалтын томоохон төслүүдэд дотоодын аж ахуйн нэгжүүдийг дэмжих зэрэг арга хэмжээг зах зээлийн бодит шаардлагатай уялдуулан онцоллоо. УИХ-ын дээрх тогтоолын төсөл батлагдан, бүх түвшинд бодитой хэрэгжсэнээр гарах үр дүнг Монгол Улсын олон улсын тавцан дахь үзүүлэлтүүд хэдэн байраар урагшилсан бэ гэдгээр хэмжинэ гэдгийг УИХ-ын дарга Н.Учрал хэллээ. Тухайлбал, бизнесийн эрх чөлөө, хөрөнгө оруулагчдад ээлтэй байдал, гадаад худалдааны эргэлт, ажиллах хүчний оролцооны түвшин, авлигын төсөөллийн индекс зэрэг үзүүлэлтүүдийг таван жилийн дотор хэрхэн ахиулах боломжтойг нарийвчлан тооцоолсноо танилцуулсан юм. Танилцуулгынхаа төгсгөлд УИХ-ын дарга ирэх хаврын чуулганаар хүний эрхийн зөрчилтэй хууль тогтоомжийн давхардал, хийдэл, зөрчлийг арилгахад анхаарч, цаашид нэг мөр цэгцлэхийн тулд эрх зүйн орчныг тодорхой болгоно гэж мэдэгдлээ. УИХ-ын тогтоолын төсөлтэй холбогдуулан гишүүд байр сууриа илэрхийлсэн юм. Тухайлбал, УИХ-ын гишүүн Д.Үүрийнтуяа, иргэдийнхээ эдийн засгийн эрх, эрх чөлөөг хамгаалах цогц арга хэмжээний хүрээнд нэн түрүүнд тендерийн хуулийг үзэл баримтлалаас нь эхлээд бүрэн шинэчлэх шаардлагатайг тодотгов. Тэрбээр, одоогийн хуулиар буюу төр өөрөө импортыг дэмжсэн хамгийн том худалдан авагч байгаа цагт дотоодын аж ахуйн нэгж, үйлдвэрлэл эрхлэгчдийг бодитоор дэмжихэд хүндрэлтэй байгааг онцлов. Мөн зарим томоохон компаниудын дэргэд мөнгө хүүлэх зорилготой хадгаламж зээлийн хоршоод ажиллаж байгааг шүүмжлээд Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгыг өргөн барихад бэлэн болсон тухай дурдлаа. УИХ-ын гишүүн Г.Уянгахишигийн хувьд, мөнгөний урсгалыг зөв чиглүүлж, хөрөнгийн зах зээлийг татварын бодлогоор дэмжих нь чухал хэмээн тодотголоо. УИХ-ын гишүүн, ЭЗБХ-ны дарга Р.Сэддорж, Уул уурхайн биржийн тухай хуулийн хэрэгжилтийг сайшаагаад, биржээр арилжаалахад борлуулалт өсөлттэй байгааг тэмдэглэв. Харин УИХ-ын гишүүн Б.Заяабал, уг тогтоолын төсөл нь цаг үеийн шаардлагад нийцсэн арга хэмжээнүүдийг тусгасан байгааг онцлоод, дэмжихээ илэрхийлэхийн сацуу санхүүгийн зах зээлийн өнөөгийн нөхцөл байдлыг бодитоор тодорхойлж, зөв оношлохоос ажлаа эхлэх ёстойг хэллээ. Түүнчлэн УИХ-ын гишүүн, АБГББХ-ны дарга Г.Тэмүүлэн, иргэдийг үнийн өсөлтөөс хамгаалахын тулд богино хугацаанд авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээг тусад нь багцалж, хэрэгжилтийг хангахын тулд УИХ-ын гишүүдээс бүрдсэн ажлын хэсгийг байгуулах саналаа уламжлав хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээллээ.