УЛС ТӨР

Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүн, Улсын Их Хурлын гишүүн асан, Монгол Улсын гавьяат хуульч, доктор, профессор Д.Лүндээжанцан шинэ Үндсэн хуулийн онцлог, ач холбогдлын талаар ийн онцлон ярьсан юм. Тэрбээр Үндсэн хуулийн эхийг баригч, хуульч Бяраагийн Чимидийн нэрэмжит анхны шагналыг хүртсэн судлаач, хуульч билээ.  -      1992 оны Үндсэн хуулиар бол монголчууд дэлхийн бусад улс орны нэгэн адил, нийтлэг гольдролоор жам ёсны хөгжлийн дагуу адилхан ажиллаж, амьдарцгаая аа. Ард түмэн нь хувийн өмчтэй байх, үзэл бодлоо илэрхийлдэг, засаг төрөө өөрсдөө сонгож байгуулдаг байх, засаг төр нь ард түмнийхээ хяналтад байх, төрийн эрх мэдэл нь хуваарилагдсан, хүний эрх чөлөө нь хангагдсан, хүмүүнлэг, ардчилсан нийгэмд бусадтай ижил, хөл нийлүүлж амьдаръя гэсэн хүсэл эрмэлзлийг Ардчилсан шинэ Үндсэн хуульдаа суулгаж өгсөн. Үүгээрээ ач холбогдолтой юм. Төр иргэнтэйгээ гэрээ байгуулсан гэсэн үг. Тэр гэрээг Үндсэн хууль гэдэг. Тэгэхээр залуу хүн Та, иргэн хүн Та төрийг удирдах үйл хэрэгт төрийн эрх мэдлийн эх сурвалж болохын хувьд өөрөө идэвхтэй байгаач ээ. Ядаж сонгуульдаа оролцооч. Өөрсдийнхөө сонгосон хүмүүст хяналт, шаардлагаа тавиач. Мөн хууль тогтоомж баталж байгаа үйл явцад санаа бодлоо байнга илэрхийлж, парламентын цахим талбар https://d.parliament.mn-аар дамжуулаад эргэх холбоотой ажиллах, иргэн таны идэвхтэй байр сууринаас их зүйл шалтгаалдаг юм байна.    Товчхондоо иргэдийн оролцоо, хяналт их чухал. Мэдэх эрхээ эдэлж, төрийн бодлого, шийдвэрт өөр, өөрийн үзэл бодол, санал, бодлоо илэрхийлэн оролцох утга учиртай. Монголчууд “Бүлээн усаар угаавал хиргүй. Бүгдээрээ хэлэлцвэл буруугүй” гэдэг. Парламент бол олон ургальч, олон түмний засаглал юм. Сонгогчдын саналаар байгуулагддаг онцлогтой. Үндсэн хуулиараа бол төрийн эрх мэдэл барих, хууль тогтоох дээд байгууллага бол Улсын Их Хурал. Монгол төрийн дархлаа нь Үндсэн хууль. Олон хоногийн турш, ул суурьтай хэлэлцэн байж баталсан Үндсэн хуулиа дээдэлж, хэрэгжүүлэхэд та бидний оролцоо чухал юм.

Анхны Ерөнхийлөгчөө сонгосон, Улсын Бага Хурлаа байгуулж, шинэ тогтолцоот Засгийн газраа эмхэлсэн, төрийн тамга, төрийн тогтолцоо, байгууламжийг өөрчилсөн, түүхт цагаан сүлдээ залсан, Монголынхоо нийгмийг цоо шинэ замналаар хөгжих бодит нөхцөл, хөрс суурийг тавьсан, монгол хүндээ хүний эрхийн нь эдлүүлсэн “Эцэг хууль”-ийг тогтоон баталсан хүндтэй, гавьяатай эрхмүүдийн “Ардчилсан Үндсэн хууль тогтоогчид” номноо нийтлэгдсэн дурсамжуудаас цувралаар хүргэж байна.Ч.Хурц: Бүх ард түмний төлөөлөл болох Ерөнхийлөгчтэй байх тухай Үндсэн хуулийн Гучдугаар зүйлийг оруулахаар тохиролцсонУлс үндэстний оршин тогтнох, өрнөн хөгжих, ирээдүйд бат итгэлтэй байхын үндсийн үндэс бол соёл иргэншлийн уламжлал, нийгмийн гишүүн иргэдийн түүхэн хариуцлага, оюун санааны нэгдмэл ухамсрын өсөлт байсан, цаашид ч байх нь ойлгомжтой билээ.Суут ухаант мэргэдийн ертөнцөөс ундран гарч баяжсан, нийгмийн хөгжлийн ахиц өсөлтийн айзам тутамд баталгаажиж ирсэн монгол хүн суурьшсан тогтолцоо, нийгмийн байгууллын бүтэц, төрт ёсны эрх зүйн нэгдмэл хөгжил нь тухайн нутаг дэвсгэрийн онцлог, амьдрах орчин нөхцөл, байгалийн зохицолдолд хэвшсэн үндэстэн ястнуудаас хүн нийгмийн түүхэн хөгжилд оруулсан гайхамшигт гавьяа хэмээн үнэлэгдэж, буурал түүхийн шарласан шадар сударт мөнхрөн үлдсэн билээ.Төв Азийн өндөрлөгийг эзэгнэнхэн суурьшигч-Монгол түмний мянга мянган жилийн туршид улс үндэстэн хэвээр оршин тогтносон түүх бол монголчуудын бүрдүүлж цогцлуулсан нүүдэлчний иргэншлийн хөгжил цэцэглэлттэй салшгүй холбоотой юм.Хүний нийгмийн тогтолцооны үе шат болгонд монголчуудын амьжиргааны эх сурвалж болсон бэлчээрийн мал аж ахуй, тэдгээрийг адуулах асар уудам нутаг дэвсгэр, морио унасан монгол хүний чөлөөт ертөнц, сэтгэлгээгээр баяжиж ирсэн түүхэн өөрчлөлтийн нүсэр ачаалал дунд жаргал зовлон, нүгэл буян, үнэн худлын мөн чанарын давуутай болгоныг хэвшүүлж өөрийн болгосоор, аугаа их тэсвэр тэвчээрийг гарган, хүний хөгжлийн өнөөгийн гэрэлт ирээдүйтэй олгосон ажгуу.К.Марксын материалист үзэл, Гегелийн диалектик хөгжлийн замналын номлолыг төгөлдөржүүлэн хөгжүүлэх гүн ухааны сургаалийг удирдлага болгон нийгмийн орлого ололтыг олон түмэнд тэгш тэнцүү хүртээх социалист нийгмийг цогцлуулан байгуулахаар бараг бүтэн зуун жил тэмцэж, нүүдэлчний соёл иргэншлийн хэвшилд нутагшуулахаар ажиллаж өнөөгийн хөгжлийн түвшинд хүрч, ухамсарт амьдралын мөн чанарыг гүнээ ойлгож, дэлхий хөгжлийн нэгдмэл чиг хандлагад шилжиж чадсан юм.1989-1992 он бол социалист нийгмийн тогтолцооноос зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд шилжих улс орон даяар шинэлэг улс төрийн уур амьсгал бүрэлдэж ардчиллын чиг хандлага тогтоох бүх ард түмний хүсэл эрмэлзэл өрнөсөн үе байв. Энэ үйл ажиллагаа ардчилсан шударга ёс, хүний эрх чөлөөг эрхэмлэн дээдэлж, төр, түүх, соёлынхоо уламжлалыг өвлөж, эх орондоо хүмүүнлэг иргэний ардчилсан нийгэм цогцлон хөгжүүлэх үзэл бодлогоо баталгаажуулахаар шинэ ардчилсан сонгууль явуулахаас эхэлсэн.1990 оны ардчилсан сонгууль маш өвөрмөц, шударга, ард иргэн бүр ардчиллыг хэн, хэрхэн баталгаажуулж чадах депутатыг маш хариуцлагатай сонгон оролцуулах, хэнийг сонговол улс төрд биднийг төлөөлөх боломжтойг судалж доороос иргэд дундаасаа нэр гарган хэлэлцүүлж сонголт хийсэн юм. Миний бие гэхэд Баянзүрх дүүргийн 1,2 дугаар хорооны хөдөлмөрчдийн хурлаас, мөн Сүхбаатар аймгийн Талбулагийн уурхай, Баруун-Уртын тэжээлийн аж ахуй, цэргийн ... дугаар ангийг хамарсан 287 дугаар тойргийн хөдөлмөрчдийн хурлаас зэрэг нэр дэвшиж, уугуул нутгаа сонгон сонгуульд оролцож, 83 хувийн саналаар АИХ-ын депутатаар сонгогдсон билээ. Энэ нь Үндсэн хууль хэлэлцэхэд намайг хурцалж, идэвх санаачилгатай ажиллах боломжийг нээсэн юм.Шинэ Үндсэн хуулийн эх барих нэг төслийг АИХ-ын депутатууд тараасан боловч хэлэлцүүлэг эхлэхэд “ерөнхийлөгч-засгийн газар-парламент-шүүх” гэсэн нэг урсгал, нөгөө нь “парламент-ерөнхийлөгч-засгийн газар-шүүх” гэсэн хоёр дахь урсгал зэрэгцэн хэлэлцэж 400 гаруй хүн зарим үед өглөө 09.00 цагаас 19.00-20.00 цаг хүртэл хуралдаж байлаа. Нэг үгээр хэлбэл, ерөнхийлөгчийн болон парламентын засаглалын талаар бүтэн 10 гаруй хоног маргалдсан санагдана.Үүний үр дүнд зохиолч, соён гэгээрүүлэгч, төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн Очирбатын Дашбалбар ахалсан "бие даасан депутатын бүлэг" 186 хүний бүрэлдэхүүнтэй үүсэж, зохион байгуулалтын хэлбэрт орсон. Тэд Хүннү гүрний төрийн тогтолцоо, төрт ёсны үүсэл хөгжлөөс эхлэн их Чингис хааны ба Монгол хаадын төрт ёс, Жавзандамба богд гэгээнтэн хааны засаглалын овоос сургамж ишлэл авч монгол засаглалын загварыг Үндсэн хуульд тусгах, зарлан тунхаглах, сахиж мөрдөх зориг шулуудан ажилласан юм. Миний хувьд эл бүлгийн ажлыг зохион байгуулахад идэвх зүтгэлтэй оролцохоор зориг шулуудан мэргэжлийн эрх зүйч хуульчдаас зөвлөгөө авах, эх сурвалж материалтай танилцах, хэлэлцүүлэг, ярилцлага бүлгийн гишүүдээр хийлгэж байв. Тэр үед миний эрх зүйн боловсрол гэж юу байхав. Гэвч миний охин Х.Оюунцэцэг Удирдлагын хөгжлийн хүрээлэнд төр, эрх зүйн лекц уншигч багш байсны дээр герман, англи хэлийг боломжийн эзэмшсэн учир өрнөдийн тэр үеийн төрийн тогтолцооны давуу гол, эерэг, сөрөг нөлөөллийн талаар өдөр бүр лавлагаа авч, түүнийг бүлгийн депутатад чадан ядан тайлбарлан хэлэлцүүлэгт оролцож байсан.Бие даасан депутатын бүлгийн гишүүдийн үзэл баримтлал АИХ-ын явцад бүрэлдэн тогтож, гүйцэтгэх засаглалаа толгойлсон “ерөнхийлөгч-засгийн газар-парламент-шүүх” гэсэн засгийн эрх мэдлийн хуваарилалтын төлөө ажилласан. Үүний үр дүнд бүх ард түмний төлөөлөл болох Ерөнхийлөгчтэй байх тухай Үндсэн хуулийн Гучдугаар зүйлийг оруулахаар тохиролцсон. Энэхүү тохиролцоог эцэслэн шийдэх бичиглэлийн төслийг хурал тарсны дараа МАХН-ын дарга Б.Даш-Ёндонгийн өрөөнд Даш-Ёндон, Г.Очирбат, Э.Бат-Үүл, Р.Гончигдорж, Да.Ганболд, Б.Чимид, С.Төмөр, О.Дашбалбар, Ч.Хурц нар тохиролцон маргааш нь чуулганаар хэлэлцэн баталсан.Энэхүү бичиглэлийг хийж дуусаад, хэзээ нэгэн цагт Монгол Улсад Ерөнхийлөгчийн засаглал болон бие даасан шүүх засаглал тогтоход анхны алхам боллоо гэж үзсэн юм. Миний хувьд бол энэ нь үеэс үед дамжих монголын төрт ёсны өвлөн залгамжлах үйлс болно гэж өнөөдөр ч мөрөөдсөөр явна.Улс оронд аливаа асуудалд эцсийн үгийг айлдах төрийн тэргүүний эрхийг түүнтэй тэнцүү, магадгүй илүү эрх мэдэлтэй УИХ-ын 76 гишүүн, 10 гаруй Засгийн газрын гишүүн-сайд, түүний дээр шүүх засаглал хүчний байгууллагын хуулиар олгосон эрх мэдэлтнүүдийг нэмбэл төрийг 99 толгой хөтлөх мэт санагдана.Миний бие 1992-1996 онуудад УИХ-ын гишүүн, Байнгын хорооны даргын үүрэгт ажлыг гүйцэтгэх хугацаанд хууль тогтоох эрх зүйн боловсрол, төрт ёсны тухай түүний дотор Томас Майерын социал демократын “Өнөө ба ирээдүй” хэмээх ном, номлолтой нөхөрлөж, гүнзгийрүүлэн судлах явцад хариуцлагатай, ил тод нөхцөлийг хангах эрх зүйн орчинтой, шударга нийгмийн төлөө гэсэн үзэл баримтлал баттай орших хэв хэмжээнд төлөвшжээ.С.Ганболд: Хуулийн цоорхой байхгүй болгох гэж их нарийн хэлэлцсэнАнхны ардчилсан сонгуулиар Ардын Их Хурлын депутат гэж сонгогдоод Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийг батлалцах завшаантай хэрэг тохиолдсонд одоо хэр нь бэлэгшээж, баярлаж, бахархаж явдаг. Сэлэнгэ аймгаас 22 депутат сонгогдон очиж байсан. Улсын хэмжээнд 430 депутат шинэ Үндсэн хуулиа батлалцах их ажилд оролцсон. Монгол Улсын хөгжлийн бас нэг түүхэн хөгжил эхэлж байсан тэр үед ардчилсан Үндсэн хуулиа хэлэлцэх үед цоо шинэ нийгмийн тогтолцоо бүрэлдэж байсан үе учраас мэдэхгүй, чадахгүй, будилах асуудал байсан. Гэвч олон хүний оюун ухаан шингэсэн олон эрдэмтэн, мэргэдийн хэлсэн ярьсан бүгдээр хэлэлцвэл буруугүй гэдэг утгаараа Үндсэн хуулиа 76 хоног хэлэлцэж баталсан.Төв, Сэлэнгэ, Сүхбаатар аймгийн депутатууд их ойр байсан. Шинэ ардчилсан Үндсэн хууль харьцангуй амьдралд зохицсон хууль болсон. Алдаатай зүйл байх нь байдаг. Тэр үед хоёр, гурван ч улс төрийн хүчин байсан. Аль аль нь буулт хийхгүй байхаас юм у,  санаанд хүрээгүй баталсан зүйл байдаг. Жишээ нь хот, тосгоны статусын тухай байна. Хот гэдэг байхгүй болсон аймаг гэж нэрлээд. Монгол Улсын хэмжээнд ганц нийслэл хоттой юм шиг болсон алдаа дутагдал байсан. Ард түмнээсээ санал аваад хууль санаачлагчид цаашид засах байлгүй дээ. Манай Сэлэнгэ аймгийн депутатууд харьцангуй боловсрол өндөртэй, сангийн аж ахуйн болон намын дарга, удирдах албан тушаал хашиж явсан хүмүүс байсан. 430 депутатуудаас хоёр механикжуулагч, таван малчин байсан. Тэр хоёр механикжуулагч нь Дэлгэрмөрөн бид хоёр байлаа. Бусад нь удирдах ажил хийж байсан хүмүүс байсан.Анхны Улсын Бага Хурлын гишүүд энэ хуулийг хэлэлцэж, анхныхаа төслийг гаргахдаа чанартай сайн төсөл гаргасан гэж боддог. Бид аймаг дээрээ урьдчилан ярилцаад их зөв хууль болж, бараг гар өргөөд баталчих болов уу гэж ярьцгааж байсан. Очоод нарийн ширийнийг хэлэлцэхээр үнэхээр их цаг орсон. Хуулийн цоорхой байхгүй болгох гэж их нарийн хэлэлцсэн дээ. Газрын хувьчлалын асуудал, төрийн сүлд, Засаг захиргааны нэгжтэй асуудлууд илүү цаг зарсан.Санаанд хүрээгүй буултад хүрсэн зүйл ч бий. Ялангуяа сүлдний асуудал байна. хоёр талын маргаанаас болоод дундын хувилбар нь санаанд хүрэхгүй, оновчтой биш үлдсэн хэд хэдэн асуудлууд байдаг юм. Миний бодлоор шаардлагатай бол маргааш ч гэсэн хуулиа өөрчилж засаж болно гэж боддог. Анхны Их хуралтай, Бага хуралтай байсан нь одоогийн 76 гишүүн сонгогдож байснаас хамаагүй дээр хувилбар байсан гэж боддог. Яагаад гэвэл өнөөдөр 76 хүн дотроо лобби бүлэг байгуулаад юуг ч шийдэж болж байна. Ард түмэнд эргээд тайлагнах юм байхгүй. 430 депутат нутаг орноосоо очоод Үндсэн хуулиа хэлэлцээд эргээд ард түмэндээ тайлагнахад ойр байсан.                    Эх сурвалж: Ардчилсан Үндсэн хууль тогтоогчид /2012 он/

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар Хөвсгөл аймагт ажиллаж байна. Ерөнхий сайд Засгийн газрын гишүүд, аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын дарга, Засаг дарга нарт мэдээлэл өгөх цахим хуралд тус аймгаас оролцлоо. Хуралд 21 аймаг, нийслэл, 300 гаруй сум, дүүргийн удирдлагууд оролцож байна.Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газраас 2026 оны нэгдүгээр сарын 15-ны өдөр аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын дарга, Засаг дарга нарын нэгдсэн уулзалтыг зохион байгуулж, үр дүнгийн гэрээнд гарын үсэг зурахаар бэлтгэл ажлыг хангаж байна. Энэхүү арга хэмжээний өмнө Монгол Улсын Засгийн газраас 2026 онд баримталж ажиллах эдийн засаг, нийгмийн бодлого, салбарын бодлого чиглэлээр аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн удирдлагуудад нэгдсэн ойлголт өгөхөөр энэхүү цахим уулзалтыг зохион байгуулж байгааг ЗГХЭГ-ын тэргүүн дэд дарга Ш.Раднаасэд тэмдэглээд, өмнө нь аймаг, нийслэлийн удирдлагуудын хүрээнд мэдээлэл солилцдог байсан бол энэ удаад аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн удирдлагууд, хэлтэс, агентлагийн дарга, ажилтнуудад мэдээллийг нэгдсэн байдлаар хүргэж байгааг тодотгов. Төрийнбодлого, ажил үйлчилгээг иргэдэд хүнд сурталгүй, ил тод нээлттэй хүрэх ёстойг анхаарууллаа.Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар нийгэм, эдийн засгийн байдал, 2025 онд хүрсэн амжилт болон 2026 онд Засгийн газраас баримталж ажиллах бодлого, зорилт, тэргүүлэх чиглэлүүдийн талаар товч мэдээлэл өглөө. Ингэхдээ “Эдийн засгийн сэргэлтийг эрчимжүүлж, үр өгөөжийг нь ард иргэдэд хүргэх 300 хоногийн ажлын төлөвлөгөө”-ний талаар товч танилцуулаад, эдийн засгийн өсөлтийн үр өгөөжийг иргэдэд хүртээмжтэй хүргэж орлого, амьжиргааг хамгаалах, бизнесийн таатай орчныг бүрдүүлэх, төрийн оролцоог оновчлох, макро эдийн засгийн тогтвортой өсөлтийг дэмжихэд чиглэсэн арга хэмжээний төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхэд орон нутгийн удирдлагууд санаачилгатай ажиллах ёстой гэлээ.Цахим хурал дөрвөн өдөр үргэлжлэх бөгөөд өнөөдөр буюу 2026 оны нэгдүгээр сарын 5-нд ЗГХЭГ, АҮЭБЯ, БОУАӨЯ, ХХААХҮЯ салбарын бодлого, чиглэлээ танилцуулж, мэдээлэл хийнэ. Яамд дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгөх, орон нутгийн удирдлагууд нэгдсэн ойлголтод хүргэх зорилго бүхий цахим хурлын дараа буюу энэ сарын 15-нд нэгдсэн зөвлөлгөөн зохион байгуулж, Ерөнхий сайд тодорхой үүрэг чиглэл өгөх юм.

Засгийн газрын ээлжит хуралдаан 2025 оны арванхоёрдугаар сарын 31-нд болж дараах асуудлуудыг хэлэлцэн шийдвэрлэлээ.“Эдийн засгийн сэргэлтийг эрчимжүүлж, үр өгөөжийг нь ард иргэдэд хүргэх 300 хоногийн ажлын төлөвлөгөө”-г баталлаа“Эдийн засгийн сэргэлтийг эрчимжүүлж, үр өгөөжийг нь ард иргэддээ хүргэх 300 хоногийн ажлын төлөвлөгөө”-г баталж, хүн амд үзүүлэх үйлчилгээний зохицуулалтын уялдааг хангах, аж ахуйн үйл ажиллагаа эрхлэх орчны тогтвортой байдлыг дэмжих зорилгоор төрөөс иргэн, хуулийн этгээдэд үзүүлж байгаа бүх төрлийн үйлчилгээний төлбөр, хураамжийг 2026 оны төсвийн жилд нэмэгдүүлэхгүй байхыг Засгийн газрын гишүүд, Засгийн газрын агентлагийн дарга нар, зөвлөл, хороо, комиссын дарга нар, бүх шатны Засаг дарга нарт тус тус үүрэг болголоо. Мөн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын тогтоодог бүх төрлийн татвар, хураамжийн хувь, хэмжээг нэмэгдүүлэхгүй байхыг аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд зөвлөж, тогтоолын хэрэгжилтэд хяналт тавьж ажиллахыг Монгол Улсын Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд Ж.Энхбаярт даалгав.Статистикийн мэдээллээр эдийн засгийн өсөлт 5.9 хувь, инфляц 8.2 хувь, Төв банкны зорилтот түвшин орчимд, төлбөрийн тэнцэл ашигтай, гадаад валютын улсын нөөц 6 тэрбум ам.долларт хүрээд байна. Энэ өсөлтөд хөдөө аж ахуй, барилга, боловсруулах үйлдвэрлэлийн өсөлт улирал дамнан хадгалагдаж, уул уурхайн салбар III улиралд сэргэсэн нь голлон нөлөөлсөн гэж үзэж байна. Засгийн газраас экспортыг нэмэгдүүлэх бодлого хэрэгжүүлж, ажилласнаар орлого сайжирч, бараа үйлчилгээний импортын өсөлт саарч, урсгал дансны алдагдал тогтворжиж, нөгөө талаас санхүүгийн дансны ашиг өмнөх оноос нэмэгдсэн байна. Ингэснээр төлбөрийн тэнцэл ашигтай гарч, ханш тогтворжжээ.Эдийн засгийн өсөлтийн үр өгөөжийг иргэдэд хүртээмжтэй хүргэж орлого, амьжиргааг хамгаалах, бизнесийн таатай орчныг бүрдүүлэх, төрийн оролцоог оновчлох, макро эдийн засгийн тогтвортой өсөлтийг дэмжихэд чиглэсэн арга хэмжээний төлөвлөгөөг баталж хэрэгжүүлэхээр шийдвэрлэв. 2026 онд ахмадын тэтгэврийн нэмэгдэлд 516 тэрбум төгрөг зарцуулна2026 онд тэтгэврийн хэмжээг нэмэгдүүлэх, тэтгэврийн доод хэмжээг шинэчлэх Засгийн газрын тогтоолын төслийг баталлаа. Тэтгэврийн нэмэгдэлд 2026 онд 516 тэрбум төгрөг зарцуулна.Нийгмийн даатгалын сангаас олгох бүрэн тэтгэврийн болон цэргийн тэтгэврийн доод хэмжээ 769,000 төгрөг, нийгмийн даатгалын сангаас олгох хувь тэнцүүлэн тогтоосон тэтгэврийн доод хэмжээ 652,400 төгрөг болж байна.Нийгмийн халамжийн тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэмжээг шинэчлэн тогтоолооНийгмийн даатгалын сангаас бүрэн болон хувь тэнцүүлэн тогтоосон тэтгэвэр авах эрх үүсээгүй ахмад настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн, тэжээгч нь нас барсан 18 хүртэлх насны хүүхдэд нийгмийн халамжийн сангаас тэтгэвэр олгодог.  Монгол Улсын 2026 оны төсвийн тухай хуульд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний тэтгэвэр, тэтгэмжийг 20 хувиар, бусад тэтгэвэр, тэтгэмжийг 8.6 хувиар нэмэгдүүлэхээр тусгасан.Нийгмийн халамжийн тухай хуульд “Тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэмжээг тухайн үед мөрдөж байгаа хүн амын амьжиргааны доод түвшингийн хэмжээг үндэслэн Засгийн газар тогтооно” гэж заасныг үндэслэн 2026 оны батлагдсан төсөвт багтаан нийгмийн халамжийн тэтгэвэр, асаргааны тэтгэмжийн хэмжээг 2026 оны нэгдүгээр сарын 01-нээс дараах байдлаар олгохоор шийдвэрлэлээ. Хөдөлмөрийн чадвараа 50 ба түүнээс дээш хувиар алдсан 16 насанд хүрсэн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн, 16 насанд хүрсэн одой иргэнд олгох нийгмийн халамжийн тэтгэвэр, байнгын асаргаа шаардлагатай 16 хүртэл насны хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд олгох амьжиргааг дэмжих мөнгөн тэтгэмжийн хэмжээг сард 478000 төгрөгөөр, 65 насанд хүрсэн иргэн, тэжээгч нь нас барсан 18 хүртэлх насны хүүхэд, 18 хүртэлх насны 4 ба түүнээс дээш хүүхэдтэй өрх толгойлсон эх, эцэгт олгох нийгмийн халамжийн бусад тэтгэврийн хэмжээг 432000 төгрөгөөр, асаргааны тэтгэмжийн хэмжээг сард 330000 төгрөгөөр, байнгын асаргаа шаардлагатай хүнд хэлбэрийн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийг асарч байгаа иргэнд олгох асаргааны тэтгэмжийн хэмжээг сард 484000 төгрөгөөр тогтоолоо. Төрийн болон орон нутгийн өмчийн эд хөрөнгийн улсын үзлэг, тооллого явуулнаТөрийн болон орон нутгийн өмчийн эд хөрөнгийн улсын үзлэг, тооллого явуулах тухай Засгийн газрын тогтоолын төслийг баталлаа.Энэ удаагийн тооллогод төрийн болон орон нутгийн өмчийн нийт 7000 орчим байгууллагын хөрөнгө хамрагдах бөгөөд үүний 5500 нь аймаг, нийслэлийн өмчит байгууллага байна. Төрийн болон орон нутгийн өмчийн улсын үзлэг, тооллогод шаардагдах зардлыг Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газар болон аймаг, нийслэлийн ерөнхийлөн захирагчид 2026 оны батлагдсан төсөвтөө багтаан хэрэгжүүлнэ. Төрийн болон орон нутгийн өмчийн тухай хуульд зааснаар Төрийн болон орон нутгийн өмчийн эд хөрөнгийн улсын үзлэг, тооллогыг дөрвөн жилд нэг  удаа зохион байгуулдаг байна.Инженерийн олон улсын сургууль байгуулнаШинжлэх ухаан, технологийн их сургууль болон БНХАУ-ын Өвөр Монголын Аж үйлдвэрийн их сургууль хамтран Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн салбар-Инженерийн олон улсын сургуулийг Хүннү хотод байгуулна. Хүннү хотын хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөөний Оюутны хотхон, сургалт, эрдэм шинжилгээ, үйлдвэрлэлийн цогцолборын бүсэд байгуулах Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн салбар- Инженерийн олон улсын сургуулийн цогцолборын хэсэгчилсэн ерөнхий төлөвлөгөө, эхний ээлжийн барилгажилтын төсөл болон инженерийн дэд бүтцийн зураг төслийг боловсруулж, бүтээн байгуулалтын ажлыг 2026 эхлүүлнэ. Товч мэдээ·      “Монголд зочлох жил”-ийн хүрээнд Монгол Улсад 90 хүртэл хоногийн хугацаагаар жуулчлах Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын иргэдийг 2025 оны 12 дугаар сарын 31-нийг хүртэл Монгол Улсын визийн шаардлагаас чөлөөлсөн. Визийн шаардлагаас чөлөөлсөн хугацааг сунгаж, 2026 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийг хүртэл болголоо.

Монгол Улсын Их Хурлын дарга Н.Учрал “Иргэдийг үнийн өсөлтөөс хамгаалах иж бүрэн арга хэмжээ”-г 16 багц чиглэлд боловсруулснаа Улсын Их Хурлын гишүүд болон Төв банк, Санхүүгийн зохицуулах хорооны удирдлагуудад танилцуулж, санал солилцлоо. Өнгөрсөн сарын байдлаар инфляц 8.2 хувьд хүрч, үүнд хүнсний үнийн өсөлт голлон нөлөөлжээ. Тодруулбал, инфляцын идэвхжил илүү өргөн хүрээг хамарч эхэлсэн бөгөөд өнгөрсөн онд нийт 318 бараа бүтээгдэхүүний үнэ өсөж байсан бол энэ оны байдлаар 406 барааны үнэ өссөн үзүүлэлттэй гарчээ. Иймд “Иргэдийг үнийн өсөлтөөс хамгаалах арга хэмжээний тухай” УИХ-ын тогтоолын төслийг хэлэлцүүлж, батлагдсан тохиолдолд чуулган завсарлах үеэр хэрэгжилтийг хангуулж ажиллах саналтай байгаагаа УИХ-ын дарга Н.Учрал тодотголоо. Иргэдийг үнийн өсөлтөөс хамгаалах УИХ-ын тогтоолын төслийг боловсруулахдаа Төв банк, Санхүүгийн зохицуулах хорооноос болон  Засгийн газраас хариуцан хэрэгжүүлэх гэсэн үндсэн хоёр чиглэлд нийт 16 арга хэмжээг тусгажээ. Эрэлтийн гаралтай үнийн өсөлтийг тогтворжуулж, иргэдийн бодит орлогыг хамгаалах нь Төв банкнаас авч хэрэгжүүлэх зайлшгүй арга хэмжээний нэг гэдгийг УИХ-ын дарга танилцуулгын эхэнд онцлов. Өрхийн бодит орлогын өсөлт нийслэл хотын хувьд ч, хөдөө орон нутгийн тухайд ч удаашраад байгааг статистикээс харж болно. Иймд макро түвшний эдийн засгийн өсөлт микро нэгжид буюу айл өрхүүдэд шууд хүрч чадахгүй байгааг анхаарч, өргөн хэрэглээний барааны эрэлтийн гаралтай үнийн өсөлтийг тогтворжуулах чиглэлээр Төв банкны удирдлагатай санал солилцлоо. Түүнчлэн банкны салбарын реформыг эрчимжүүлэх хүрээнд зээлийн хүүг үе шаттай бууруулах, санхүүгийн үйлчилгээний чанар хүртээмжийг сайжруулах, гадаадын банкны салбаруудыг дотоодын зах зээлд нэвтрүүлэх зэрэг арга хэмжээнүүдийг тогтоолын төсөлд тусгасан талаар танилцуулав.УИХ-ын дарга үргэлжлүүлэн, ипотекийн зээлийн тогтолцоог сайжруулах замаар хүртээмжийг нь илүү нэмэгдүүлэх, зорилтот бүлэгт чиглүүлэх арга хэмжээний талаар онцоллоо. Өнгөрсөн есдүгээр сарын байдлаар нийт 139 мянган өрхөд 10.1 их наяд төгрөгийн ипотекийн зээлийг 17.7 жилийн дундаж хугацаатайгаар олгосон байна. Уг зээлд хамрагдах хүсэлтүүд ихээр ирсэн хэвээр байгаа төдийгүй хөнгөлөлттэй хүүтэй ипотекийн зээлийг агаар, орчны бохирдол, төвлөрлийг бууруулах зорилготой уялдуулан зорилтот бүлгийг өргөн хамруулах шаардлагатайг хэллээ. Санхүүгийн зах зээлд эрх зүйн тодорхой зохицуулалтгүйгээр лизинг, мөнгөн зээлийн үйлчилгээ нэрээр үйл ажиллагаа явуулж буй хэт өндөр хүүтэй, эрүүл бус механизмуудыг цэгцлэх, нэгдсэн зохицуулалтад оруулж, иргэд, аж ахуйн нэгжийн эрх ашгийг хамгаалж ажиллахыг мөн чиглэл болгожээ. Түүнчлэн гадаад валютын нөөцийг нэмэгдүүлэх, төгрөгийн ханшийн хэлбэлзлийг тогтворжуулах, СЗХ-ны зохицуулалтад хамааралтай зөвшөөрлийн үйл ажиллагааг хялбаршуулах зэрэг арга хэмжээг Төв банкнаас авч хэрэгжүүлэхээр тусгасан байна. Харин Засгийн газарт өгсөн чиглэлд үнийн өсөлтөөс сэргийлэх зорилгоор төсөв, мөнгөний бодлогын уялдааг хангах, төсвийг хэт тэлэхээс сэргийлэх, Уул уулхайн биржийн тухай хуулийн хэрэгжилтэд саад учруулахгүй байх, хил, боомт, гаалийн үйл ажиллагааг бүрэн цахимжуулах зэрэг арга хэмжээнүүд багтжээ. УИХ-ын дарга үргэлжлүүлэн, газрын тосны бүтээгдэхүүний хэрэгцээг тасралтгүй хангах, барилгын материалын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, бүтээн байгуулалтын томоохон төслүүдэд дотоодын аж ахуйн нэгжүүдийг дэмжих зэрэг арга хэмжээг зах зээлийн бодит шаардлагатай уялдуулан онцоллоо. УИХ-ын дээрх тогтоолын төсөл батлагдан, бүх түвшинд бодитой хэрэгжсэнээр гарах үр дүнг Монгол Улсын олон улсын тавцан дахь үзүүлэлтүүд хэдэн байраар урагшилсан бэ гэдгээр хэмжинэ гэдгийг УИХ-ын дарга Н.Учрал хэллээ. Тухайлбал, бизнесийн эрх чөлөө, хөрөнгө оруулагчдад ээлтэй байдал, гадаад худалдааны эргэлт, ажиллах хүчний оролцооны түвшин, авлигын төсөөллийн индекс зэрэг үзүүлэлтүүдийг таван жилийн дотор хэрхэн ахиулах боломжтойг нарийвчлан тооцоолсноо танилцуулсан юм. Танилцуулгынхаа төгсгөлд УИХ-ын дарга ирэх хаврын чуулганаар хүний эрхийн зөрчилтэй хууль тогтоомжийн давхардал, хийдэл, зөрчлийг арилгахад анхаарч, цаашид нэг мөр цэгцлэхийн тулд эрх зүйн орчныг тодорхой болгоно гэж мэдэгдлээ. УИХ-ын тогтоолын төсөлтэй холбогдуулан гишүүд байр сууриа илэрхийлсэн юм. Тухайлбал, УИХ-ын гишүүн Д.Үүрийнтуяа, иргэдийнхээ эдийн засгийн эрх, эрх чөлөөг хамгаалах цогц арга хэмжээний хүрээнд нэн түрүүнд тендерийн хуулийг үзэл баримтлалаас нь эхлээд бүрэн шинэчлэх шаардлагатайг тодотгов. Тэрбээр, одоогийн хуулиар буюу төр өөрөө импортыг дэмжсэн хамгийн том худалдан авагч байгаа цагт дотоодын аж ахуйн нэгж, үйлдвэрлэл эрхлэгчдийг бодитоор дэмжихэд хүндрэлтэй байгааг онцлов. Мөн зарим томоохон компаниудын дэргэд мөнгө хүүлэх зорилготой хадгаламж зээлийн хоршоод ажиллаж байгааг шүүмжлээд Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгыг өргөн барихад бэлэн болсон тухай дурдлаа. УИХ-ын гишүүн Г.Уянгахишигийн хувьд, мөнгөний урсгалыг зөв чиглүүлж, хөрөнгийн зах зээлийг татварын бодлогоор дэмжих нь чухал хэмээн тодотголоо. УИХ-ын гишүүн, ЭЗБХ-ны дарга Р.Сэддорж, Уул уурхайн биржийн тухай хуулийн хэрэгжилтийг сайшаагаад, биржээр арилжаалахад борлуулалт өсөлттэй байгааг тэмдэглэв. Харин УИХ-ын гишүүн Б.Заяабал, уг тогтоолын төсөл нь цаг үеийн шаардлагад нийцсэн арга хэмжээнүүдийг тусгасан байгааг онцлоод, дэмжихээ илэрхийлэхийн сацуу санхүүгийн зах зээлийн өнөөгийн нөхцөл байдлыг бодитоор тодорхойлж, зөв оношлохоос ажлаа эхлэх ёстойг хэллээ. Түүнчлэн УИХ-ын гишүүн, АБГББХ-ны дарга Г.Тэмүүлэн, иргэдийг үнийн өсөлтөөс хамгаалахын тулд богино хугацаанд авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээг тусад нь багцалж, хэрэгжилтийг хангахын тулд УИХ-ын гишүүдээс бүрдсэн ажлын хэсгийг байгуулах саналаа уламжлав хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээллээ.

Монгол Улсын Их Хурлын 2025 оны намрын ээлжит чуулганы өнөөдрийн /2025.12.25/ үдээс хойших нэгдсэн хуралдаан “Төрийн өмчит хуулийн этгээдийн хувьцааг 2026-2028 онд биржээр олон нийтэд нээлттэй худалдах, төрийн өмчийг хувьчлах, өөрчлөн байгуулах үндсэн чиглэл батлах тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийн хэлэлцүүлгийг үргэлжлүүлэв.Үдээс өмнөх нэгдсэн хуралдаанаар уг тогтоолын төслийн талаар Байнгын хорооны санал, дүгнэлттэй танилцаж, гишүүдийн асуулт хариултыг явуулсан /дэлгэрэнгүйг эндээс/. Иймд хэлэлцүүлэг гишүүдийн асулт хариулт, дэмжсэн дэмжээгүй талаарх байр суурь, санал хураалтаар үргэлжлэв. Тухайлбал, Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Галбадрах, Д.Энхтуяа, Х.Баасанжаргал, Ч.Анар, Г.Ганбаатар нар асуулт асууж, Улсын Их Хурлын гишүүн  Б.Бат-Эрдэнэ, Л.Энх-Амгалан, С.Цэнгүүн нар санал хэлж, байр сууриа илэрхийлэв.Гишүүд төрийн өмчит компаниудыг олон нийтэд нээлттэй худалдах хүрээнд төсвийн орлогод хэдэн тэрбум төгрөг төвлөрөх талаар, мөн үндсэн чиглэлийн 4.2-т “МИАТ ХК-ийн 10 хувийг стратегийн хөрөнгө оруулагчид санал болгож, нээлттэй компани болгох,  олон улсын биржээр нээлттэй худалдах арга хэмжээг үе шаттайгаар хэрэгжүүлнэ” гэж заасны стратегийн хөрөнгө оруулагчид гэж хэнийг хэлж буйг тодруулахын зэрэгцээ олон улсын бирж нь тодорхой болсон эсэхийг лавлаж байлаа. Мөн Улсын Их Хурлаас 2001-2022 онд баталсан төрийн өмчийг хувьчлах, өөрчлөн байгуулах болон төрийн өмчит хуулийн этгээдийн хувьцааг биржээр олон нийтэд нээлттэй худалдах үндсэн чиглэлүүдийн хэрэгжилтийг Засгийн газар Улсын Их Хуралд тайлагнасан эсэх, энэ асуудалд тухайлсан алдаа, оноо юу байсан талаарх дүгнэлтүүд, хувьчлах төрийн өмчит компани бүрийн талаарх зах зээлийн болон эрэлт, нийлүүлэлт, хөрөнгийн зах зээлийг хэрхэн тэлэх талаар холбогдох бүх мэдээллээр гишүүдийг хангах эсэхийг тодруулж байлаа.Ингээд “Төрийн өмчит хуулийн этгээдийн хувьцааг 2026-2028 онд биржээр олон нийтэд нээлттэй худалдах, төрийн өмчийг хувьчлах, өөрчлөн байгуулах үндсэн чиглэл батлах тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийг үзэл баримтлалын хүрээнд хэлэлцэхийг дэмжье гэдэг томьёоллоор санал хураахад, хуралдаанд оролцсон гишүүдийн 54.8 хувь нь дэмжлээ. Иймд төслийг анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Эдийн засгийн байнгын хороонд шилжүүлсэн.Дараа нь Монгол Улс болон Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банк хоорондын Зээлийн хэлэлцээр соёрхон батлах тухай хуулийн төслийг хэлэлцэв. Төсөл санаачлагчийн илтгэлийг Улсын Их Хурлын гишүүн, Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын сайд Э.Бат-Амгалан танилцуулсан.Тэрбээр танилцуулгадаа, Монгол Улсын Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн 2 дугаар зүйлд “Зүрх судасны үндэсний төвийг төрөлжүүлэн байгуулна” гэж, Монгол Улсын Хөгжлийн 2025 оны төлөвлөгөөний 3 дугаар зүйлд “Зүрх, судасны үндэсний төвийг барих” гэж тус тус заасныг дурдаад үүний дагуу Засгийн газраас дээрх төслийг Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банкны 34.9 сая ам.долларын зээл болон Люксембургийн Их Гүнт Улсаас олгох 26.3 сая ам.долларын буцалтгүй тусламжийн хамтарсан санхүүжилтээр хэрэгжүүлэхээр төлөвлөсөн бөгөөд Улсын Их Хурлын Эдийн засаг, Төсөв болон Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороодод танилцуулж, зээлийн хэлэлцээрт гарын үсэг зурах эрх олгох Ерөнхий сайдын захирамжийн төслийг дэмжсэнээр 2025 оны 10 дугаар сарын 29-ний өдөр зээлийн гэрээнд гарын үсэг зураад байна гэв.Төслийн хүрээнд 120 ортой тусгай зориулалтын зүрх, судасны эмнэлгийн барилгыг шинээр барьж, тоног төхөөрөмжөөр бүрэн ханган ашиглалтад оруулах бөгөөд төсөл хэрэгжсэнээр зүрх судасны төрөлжсөн нарийн мэргэжлийн тусламж, үйлчилгээний хүртээмжийг хоёр дахин нэмэгдүүлж, жил бүр өсөн нэмэгдэж байгаа зүрх судасны өвчлөл, нас баралтын хэмжээг бууруулах өндөр ач холбогдолтой аж.Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо 2025 оны 12 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуралдаанаараа хуулийн төслийг хэлэлцсэн бөгөөд энэ талаарх Байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг Улсын Их Хурлын гишүүн Г.Очирбат танилцуулав.Санал, дүгнэлтэд Монгол Улс болон Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банк хоорондын Зээлийн хэлэлцээр соёрхон батлах тухай хуулийн төслийг Байнгын хорооны хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжсэн гэдгийг дурдсан байлаа.Хуулийн төсөл болон Байнгын хорооны санал, дүгнэлттэй холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Пүрэвдорж, Ц.Мөнхбаяр, А.Ариунзаяа, С.Эрдэнэбат, Б.Бейсен, Д.Ганмаа нар асуулт асууж, үг хэлэв.Гишүүд хуулийн төсөл нь иргэдийн эрүүл мэндийг хамгаалах, тусламж, үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, улмаар зүрх, судасны өвчний улмаас гадаад улсад очиж эмчилгээ хийлгэх эдийн засгийн дарамтыг бууруулахад чиглэж буй тул онцгойлон дэмжиж байгаагаа илэрхийлсэн. Гэхдээ “Зүрх судасны үндэсний төв”-ийг төрөлжүүлэн байгуулснаар өвчлөл буурахгүй гэдгийг  анхааруулаад цаашид өсөн нэмэгдээд буй уг өвчний учир шалтгааныг судалсан эсэх, урьдчилсан сэргийлэлт, хүний нөөцийн чадавхыг бэхжүүлэхэд бодлогын арга хэмжээ авч буйг илүүтэй тодруулж байлаа.Эрүүл мэндийн сайд Ж.Чинбүрэн жилдээ 5500-6000 хүн зүрх, судасны өвчнөөр нас барж байгаагийн 62.2 хувийг эрэгтэйчүүд эзэлж байгааг хариултдаа онцлоод 2030 он гэхэд энэ статистик тоо 2.6 дахин нэмэгдэх тооцоололтой байгаа тул "Зүрх судасны үндэсний төв” барих зайлшгүй шаардлагатай байна гэв. Түүнчлэн “Халдварт бус өвчин, осол гэмтлийн шалтгаан, эрсдэлт хүчин зүйлсийн тархалтын үндэсний IV судалгааг 2019 онд хийсэн бөгөөд эл судалгаагаар зүрх, судасны өвчлөлтэй холбоотой дөрвөн эрсдэлт хүчин зүйл нөлөөлж байгааг нотолсон. Тодруулбал, иргэдийн архи, тамхины хэрэглээ, хөдөлгөөний хомсдол, илүүдэл жин, цусанд дахь холестерины хэмжээ их байгаа нь судасны бөглөрөл, зүрх судасны өвчлөлийг нэмэгдүүлж байна гэж байлаа. Мөн үүнтэй холбоотойгоор 2026 оноос нийгмийн эрүүл мэнд, нийтийн биеийн тамирыг хөгжүүлэх, чиглэлд илүүтэй бодлого гарган ажиллахын зэрэгцээ энэ чиглэлийн тоног төхөөрөмжийг ажиллуулах, мэргэжлийн хүний нөөцийг бэлтгэхэд тасралтгүй анхаарч ажиллаж байна гэсэн нэмэлт тайлбарыг өгөв.Ингээд Монгол Улс болон Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банк хоорондын Зээлийн хэлэлцээр соёрхон батлах тухай хуулийн төслийн талаарх санал хураалтыг хойшлууллаа.  Үргэлжлүүлэн Монгол Улс болон Азийн хөгжлийн банк хоорондын Санхүүжилтийн ерөнхий хөтөлбөр соёрхон батлах тухай хуулийн төслийг хэлэлцсэн.Төсөл санаачлагчийн илтгэлийг Улсын Их Хурлын гишүүн, Монгол Улсын Шадар сайд Х.Ганхуяг танилцуулсан. Азийн хөгжлийн банкны 475.0 сая ам.долларын Санхүүжилтийн ерөнхий хөтөлбөрт гарын үсэг зурах эрх олгох тухай Ерөнхий сайдын захирамжийн төслийг Улсын Их Хурлын Эдийн засаг, Төсөв болон Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороодод танилцуулж, хөтөлбөрт гарын үсэг зурах эрх олгосны дагуу 2025 оны 11 дүгээр сарын 04-ний өдөр Санхүүжилтийн ерөнхий хөтөлбөрт гарын үсэг зураад байгааг Шадар сайд танилцуулгадаа онцлов.Санхүүжилтийн ерөнхий хөтөлбөрийн хүрээнд Монгол Улсын урт, дунд хугацааны хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн баримт бичигт тусгагдсан дараах төслүүдийг хэрэгжүүлах аж. Тодруулбал, 17 аймгийн нэгдсэн эмнэлгүүдийг өргөтгөн, шинэчилж, аймаг бүрд яаралтай болон эрчимт үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлж, 2 дугаар шатлалын тусламж үйлчилгээ үзүүлэх боломжийг бүрдүүлэх, нийслэл, орон нутгийн нэн шаардлагатай байршлуудад 32 сургууль, 9 цэцэрлэг барьж байгуулах,  хөдөө аж ахуйн салбар дахь хүний нөөцийн ур чадварыг зах зээлийн эрэлттэй нийцүүлж, мэргэжлийн болон техникийн боловсролын төрөлжсөн жишиг сургалтын тогтолцоог бий болгох, онцгой байдлын байгууллагын гал түймэр, гамшигтай тэмцэх, эрэн хайх, аврах, хор уршгийг арилгах, гамшгийг сөрөн тэсвэрлэх чадавхыг бэхжүүлэх төслүүдийг хэрэгжүүлнэ хэмээн танилцуулгад дурдсан байлаа.Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо 2025 оны 12 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуралдаанаараа хуулийн төслийг хэлэлцсэн бөгөөд энэ талаарх Байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг Улсын Их Хурлын гишүүн Г.Хосбаяр танилцуулав. Монгол Улс болон Азийн хөгжлийн банк хоорондын Санхүүжилтийн ерөнхий хөтөлбөр соёрхон батлах тухай хуулийн төслийг Байнгын хорооны хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжсэн байна.Хэлэлцэж буй асуудалтай холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн Ц.Идэрбат,  Д.Бум-Очир, Д.Сайнзориг, А.Ариунзаяа, Ж.Галбадрах, Г.Лувсанжамц, Э.Болормаа асуулт асууж, байр сууриа илэрхийлсэн. Гишүүд Санхүүжилтийн ерөнхий хөтөлбөр соёрхон батлах тухай хуулийн төслийг дэмжиж байгаагаа илэрхийлэхийн зэрэгцээ эрүүл мэнийн яаралтай үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэхэд орон нутгийн автозамд тохиромжтой туулах чадвар сайтай автомашинаар хангах, хөдөө аж ахуйн салбар дахь ялангуяа мал аж ахуй, газар тариалангийн салбарт нарийн мэргэжлийн хүний нөөц дутмаг байгаад илүүтэй анхаарч төслийг чиглүүлж ажиллах нь зүйтэй гэлээ. Мөн Монгол Улсын ерөнхий боловсролын сургуулийн 45 хувь нь хоёроос дээш ээлжээр хичээлллэж байгаа тул нийт 41 сургууль, цэцэрлэгийг барьж байгуулах төслийг нэн тэргүүнд шаардлагатай байршил, хүн амын төвлөрөл зэргээр нь эрэмбэлсэн эсэхийг гишүүд илүүтэй тодруулж байв.Боловсролын яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга Ж.Батжаргал 2028-2030 он хүртлэх хугацаанд ерөнхий боловсролын сургуульд хамрагдах хүүхдийн тоо 88 мянгаар өсөх тооцоо, судалгаа гарсан тул шаардлагатай сургууль, цэцэрлэгийн тоог гаргаад үүнээс нэн тэргүүнд шийдвэрлэх байдлыг харгалзан эрэмбийг тогтоосон гэж байлаа. Тодруулбал, нийслэл хотод баригдах сургуулиудыг хоёр болон түүнээс дээш ээлжээр хичээллэдэг, хүн амын нягтрал их, анги бүлэг дүүргэлтийн хүүхдийн тоо харьцангүй их зэрэг үзүүлэлтээр байршлыг нь сонгосон бол орон нутгийн тухайд мэргэжлийн хяналтын дүгнэлт гараад хүүхдийн сурах орчны аюулгүй байдалд эрсдэл үүссэн, олон жил болж хуучирч муудсан барилга зэрэг үзүүлэлтүүдийг харгалзан үзэж байна гэв.   Энэ талаарх санал хураалтыг түр хойшлуулсан бөгөөд хуралдаан “Засгийн газарт чиглэл өгөх тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийн хэлэлцүүлгээр үргэлжилж байна хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээллээ.

Улсын Их Хурлын 2025 оны 62 дугаар тогтоолоор байгуулагдсан Оюутолгойн бүлэг ордын ашиглалтад Монгол Улсын эрх ашгийг хангуулах, хүртэх өгөөжийг нэмэгдүүлэхтэй холбоотой баримт бичиг, үйл ажиллагаанд хяналт шалгалт хийх Улсын Их Хурлын хянан шалгах түр хороо өнөөдрийн (2025.12.24) хуралдаан Ө.Шижир, П.Ганзориг, С.Зулпхар, Э.Болормаа, Б.Жаргалан, О.Батнайрамдал нар хүрэлцэн ирснээр  54.5 хувийн ирцтэйгээр эхэлсэн.Тус хуралдаанаар “Оюу толгой бүлэг ордын ашиглалтад Монгол Улсын эрх ашгийг хангуулах, хүртэх өгөөжийг нэмэгдүүлэх хүрээнд хийсэн тусгай шалгалт, нээлттэй сонсголын мөрөөр авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээний тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийг хэлэлцэв. Төслийг хэлэлцсэн талаарх Эдийн засгийн байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг Б.Жаргалан гишүүн танилцууллаа.Улсын Их Хурлын 2025 оны 07 дугаар сарын 02-ны өдрийн 62 дугаар тогтоолоор Оюутолгой бүлэг ордын ашиглалтад Монгол Улсын эрх ашгийг хангуулах, хүртэх өгөөжийг нэмэгдүүлэхтэй холбоотой баримт бичиг, үйл ажиллагаанд хяналт шалгалт хийх үүрэг бүхий Хянан шалгах түр хороо байгуулагдсан. Хянан шалгах түр хороо нь тайлан, санал, дүгнэлт болон түр хорооноос боловсруулсан Улсын Их Хурлын тогтоолын төслөө 2025 оны 12 дугаар сарын 19-ний өдрийн чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцүүлэх үед хуралдаан даргалагчаас тогтоолын төслийг Эдийн засгийн байнгын хороогоор хэлэлцүүлж, санал, дүгнэлт гаргах чиглэл өгсний дагуу тус Байнгын хороо энэ сарын 23-ны өдрийн хуралдаанаараа “Оюу толгой бүлэг ордын ашиглалтад Монгол Улсын эрх ашгийг хангуулах, хүртэх өгөөжийг нэмэгдүүлэх хүрээнд хийсэн тусгай шалгалт, нээлттэй сонсголын мөрөөр авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээний тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийн хэлэлцүүлгийг явуулжээ.Байнгын хорооны хуралдаанаар тогтоолын төслийн хэлэлцүүлгийг явуулах үед Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Мөнхбаясгалан энэ тогтоолын хэрэгжилтийг хангуулах, хэрхэн хянах талаар болон хэрэгжүүлээгүй этгээдэд хариуцлага тооцох асуудлыг тусгасан эсэх талаар, Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Үүрийнтуяа тогтоолын төслийн 1 дүгээр зүйлд тусгагдсан “малтмалын тусгай зөвшөөрөлтэй холбогдсон шийдвэр, ажиллагааны хууль зүйн үндэслэл, хуульд нийцсэн байдлыг нягталж, шаардлагатай тохиолдолд тусгай зөвшөөрлийг цуцлах хүртэл арга хэмжээ авах” гэсэн заалттай холбогдуулан хэрвээ сонсголын явцад хууль зөрчсөн аливаа үйлдэл тогтоогдвол түр хороо нь тухайн асуудлыг нотлох баримтын хамт хууль, хяналтын байгууллагад шилжүүлэх үүрэгтэй бөгөөд ийм нөхцөл байдал тогтоогдсон эсэх талаар, төрийн эзэмшлийн хувь, хэмжээг тогтоох санал боловсруулаад цааш хэрхэх талаар, төрийн эзэмшлийн хувь, хэмжээг тогтоох санал боловсруулаад цааш хэрхэх талаар, үйлдвэрлэлийн нөөцийг өсгөх замаар тус ордын үнэ цэнийг нэмэгдүүлэх, ашиглалтын үйл ажиллагаанд тавих хяналтыг хэрхэн сайжруулах талаар, Монголын талын үр өгөөжийн хувь хэмжээ 53 хувиас доошгүй байх гэсэн тооцооллын талаар асуулт асууж, хариулт авсан байна. Улсын Их Хурлын гишүүн С.Бямбацогт тогтоолын төслийн 1 дүгээр  зүйлд тусгагдсан “шаардлагатай тохиолдолд тусгай зөвшөөрлийг цуцлах хүртэл арга хэмжээ авах” гэсэн хүч нэмсэн үгийг зарчмын хувьд байх ёстой талаар, Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Уянга тогтоолын төслийн 1 дүгээр  зүйлийн 1 дэх заалтад тусгагдсан “стратегийн ач холбогдол бүхий Оюу толгой бүлэг ордын талбайн хилийн заагт орших “Жавхлант”, “Шивээ толгой” ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөлтэй холбогдсон шийдвэр, ажиллагааны хууль зүйн үндэслэл, хуульд нийцсэн байдлыг нягтлах, ашиглалтын үйл ажиллагаанд Монгол Улсын Үндсэн хууль, Ашигт малтмалын тухай хууль болон бусад хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг хангуулж” гэж өөрчлөн найруулах, Улсын Их Хурлын гишүүн Г.Лувсанжамц төслийн 1 дүгээр  зүйлийн 1 дэх заалтад тусгагдсан “стратегийн ач холбогдол бүхий Оюу толгой бүлэг ордын талбайн хилийн заагт орших “Жавхлант”, “Шивээ толгой” ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөлтэй холбогдсон шийдвэр, ажиллагааны хууль зүйн үндэслэл, хуульд нийцсэн байдлыг нягталж, шаардлагатай тохиолдолд” гэсний дараа “тусгай зөвшөөрлийг цуцлах хүртэл арга хэмжээ авах” гэснийг хасах, Улсын Их Хурлын гишүүн Р.Сэддорж говийн усыг үйлдвэрлэлд ашиглаж байгаа асуудлыг эргэн харах, Оюу толгой ордын үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаанд ашиглагдаж байгаа гүний усыг байгаль, экологийн тэнцвэрийг хадгалж зохистой хэмжээгээр хязгаартайгаар ашиглах, цаашид гадаргын ус хуримтлуулах байдлаар үйлдвэрлэлдээ хэрэглэх гэсэн саналыг тусгах эсэх талаар саналаа илэрхийлсэн бөгөөд хуралдаанд оролцсон гишүүдийн зүгээс тогтоолын төсөлтэй холбогдуулан зарчмын зөрүүтэй саналын томьёолол гаргаагүй байна.Эдийн засгийн байнгын хорооны дээрх санал, дүгнэлттэй холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн Ц.Даваасүрэн, Ө.Шижир, Б.Жаргалан нар асуулт асууж, байр сууриа илэрхийлсний дараа Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Л.Өлзийсайханаас холбогдох тодруулгыг авсан. Хуралдаан нь Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай болон Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг зөрчөөгүй гэдгийг бататган тодруулсны дараа гишүүдээс гаргасан зарчмын зөрүүтэй саналын томьёоллуудаар нэгбүрчлэн санал хураалт явуулан шийдвэрлэлээ. Ингээд “Оюу толгой бүлэг ордын ашиглалтад Монгол Улсын эрх ашгийг хангуулах, хүртэх өгөөжийг нэмэгдүүлэх хүрээнд хийсэн тусгай шалгалт, нээлттэй сонсголын мөрөөр авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээний тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийг хэлэлцсэн талаарх хянан шалгах түр хорооны санал, дүгнэлтийг чуулганы нэгдсэн хуралдаанд танилцуулахаар тогтов. Улсын Их Хурлын 2025 оны 62 дугаар тогтоолоор байгуулагдсан Оюутолгойн бүлэг ордын ашиглалтад Монгол Улсын эрх ашгийг хангуулах, хүртэх өгөөжийг нэмэгдүүлэхтэй холбоотой баримт бичиг, үйл ажиллагаанд хяналт шалгалт хийх Улсын Их Хурлын хянан шалгах түр хорооны сүүлийн хуралдаан гэдгийг Улсын Их Хурлын гишүүн, хянан шалгах түр хорооны дарга О.Батнайрамдал тэмдэглээд, өнгөрсөн зургаан сарын хугацаанд идэвхтэй хамтран ажилласан гишүүдэд талархал илэрхийлсэн гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээлэв. 

Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн шүүгч бус гишүүнд нэр дэвшигч Х.Эрдэм-Ундрах, Ч.Баянжаргал, Ц.Жавхлантөгс, Ч.Өнөржаргал нартай хийх нэр дэвшигчийн сонсголыг өнөөдөр (2025.12.24) зохион байгуулав.Улсын Их Хурлын гишүүн Н.Алтанхуяг сонсголыг даргалсан бөгөөд Хууль зүйн байнгын хорооны 21 гишүүний 14 нь хүрэлцэн ирснээр сонсгол эхэллээ. Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийн 31 дүгээр зүйлийн 31.1 дэх хэсэгт “Байнгын хорооны гишүүдийн олонх хүрэлцэн ирснээр хяналтын сонсголыг хүчинтэйд тооцно” гэж заасан байдаг. Улсын Их Хурлын гишүүн Н.Алтанхуяг, Х.Баасанжаргал, Ж.Баярмаа, Г.Дамдинням, О.Номинчимэг, Б.Пүрэвдорж, П.Сайнзориг, Л.Соронзонболд, Б.Тулга, Х.Тэмжүүжин, Б.Уянга, Дам.Цогтбаатар, Дав.Цогтбаатар, С.Эрдэнэболд нар хүрэлцэн ирснээр ирц 51.9 хувьд хүрснээр 10 цаг 45 минутад нэр дэвшигчийн сонсгол эхэлсэн.Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн шүүгч бус гишүүнд нэр дэвшигчтэй хийх нэр дэвшигчийн өнөөдрийн сонсголд ажиглагчаар хоёр, оролцогчоор 10 иргэн бүртгүүлсэн бол нэг иргэнээс бичгээр асуулт ирүүлжээ.Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 132 дугаар зүйлийн 132.17-д “Сонсголыг хэвлэл мэдээллийн болон нийгмийн сүлжээний хэрэгслээр бүрэн хэмжээгээр нийтэд шууд дамжуулна” гэсний дагуу өнөөдрийн сонсголыг МҮОНТ-ийн I суваг болон Улсын Их Хурлын албан ёсны parliament.mn цахим суваг шууд дамжуулахдаа хэл яриа, сонсголын бэрхшээлтэй иргэдэд хүртээмжтэй байлгах зорилгоор дохионы орчуулгатайгаар нэвтрүүлж буйг сонсгол даргалагч танилцуулав. Сонсголын бэлтгэлийг холбогдох хууль, журамд нийцүүлэн хангасан гэдгийг тэрбээр дурдаад нэр дэвшигчдийн мэдээллийг Улсын Их Хурлын албан ёсны parliament.mn цахим хуудаст нийтэлснийг тэмдэглэн, сонсголын дэгийг дэлгэрэнгүй танилцууллаа.Сонсголын дэгийн дагуу нэр дэвшигчид 10 минутад багтааж мэдлэг, мэргэжил, ур чадвар, ёс зүйн хувьд тухайн албан тушаалд тэнцэх эсэх, уг албан тушаалд томилогдсон тохиолдолд хийх ажлынхаа талаар танилцуулав.Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн шүүгч бус гишүүнд нэр дэвшигч Х.Эрдэм-Ундрах холбогдох танилцуулгаа хийсэн юм. Монгол Улсын Үндсэн хуульд 2019 онд нэмэлт, өөрчлөлт орсноор Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн эрх зүйн үндсийг шинэчлэн тогтоосон байдгийг, улмаар 2021 онд Шүүхийн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулга батлагдсан талаар дурдав. “Монгол Улсын шүүх эрх мэдлийн хөгжлийн бодлого батлах тухай” Улсын Их Хурлын 2024 оны 33 дугаар тогтоолд 7 зорилт, 10 зорилго, 80 арга хэмжээний хүрээнд 102 үйл ажиллагааг 10 жилийн хугацаандхэрэгжүүлэхээр тусгасан байдгийн 83.3 хувийг Шүүхийн ерөнхий зөвлөл хариуцан хэрэгжүүлэх батлагдсан байдаг. Нэр дэвшигч Х.Эрдэм-Ундрах  эдгээр хууль тогтоомж, бодлогын баримт бичгийн хэрэгжилтийг хангах чиглэлд идэвх санаачилгатай, хариуцлагатай ажиллахаа илэрхийлсэн. Мөн төрийн бодлого, үйл ажиллагааны залгамж чанарыг хадгалах хүрээнд тус Зөвлөлийн 2021-2025 оны оновчтой хэрэгжүүлсэн, үр дүнтэй арга хэмжээг үргэлжлүүлэн үр дүнд хүргэх үүрэгтэй гэж үзэж байгаагаа танилцуулав. Тухайлбал, шүүхийн зориулалтын байр, шүүгчийн болон шүүхийн захиргааны ажилтны ажлын ачаалал, тэдгээрийн цалин, нийгмийн баталгаа, хүний нөөцийн нөхөн бүрдүүлэлтийн асуудал, шүүхийн цахимжилтыг эрчимжүүлэх зайлшгүй шаардлага хэрэгцээ, иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх зэрэг тулгамдсан асуудалд анхаарал хандуулахын зэрэгцээ “Цахим шүүх 2.0” цөм системийн хөгжүүлэлт, сайжруулалтыг эрчимжүүлэн ажиллана хэмээн төлөвлөж байгаа аж. Мөн гадаад хамтын ажиллагааны хүрээнд хэрэгжиж байгаа төсөл, хөтөлбөрүүдийг бүрэн дэмжиж ажиллана гэв. Х.Эрдэм-Ундрах нэр дэвшигч “Шинэ тутам байгуулах гэж буй Гэр бүл, хүүхдийн хэргийн шүүхийн байрны стандарт, шүүгчдийн ажиллах болон тус шүүхээр үйлчлүүлэгч иргэд, хүүхдэд таатай орчин бүрдүүлэх, шүүгч, шүүхийн захиргааны ажилтныг дагнан мэргэшүүлэх зэрэгт онцгой анхаарч ажиллана” гэв. Иргэний хэргийн Анхан шатны тойргийн шүүхийг Арилжааны, Хөдөлмөрийн маргааны зэрэг танхимын зохион байгуулалтад оруулах асуудлыг тухайлан судлаж, холбогдох арга хэмжээг авах нь зүйтэй хэмээн үзэж байгаа бөгөөд энэ нь дагнасан шүүхийн тогтолцоог бэхжүүлэх, шүүгчид мэргэших, гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг татах зэрэг олон талын эерэг үр дүн авчрах боломжтой гэлээ. Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн шүүгч бус гишүүнээр томилогдон ажиллах тохиолдолд энэ чиглэлээр холбогдох судалгаануудыг хийж, шаардлагатай гэж үзвэл санал боловсруулан, эрх бүхий байгууллагуудад хүргүүлж ажиллана гэдгээ илэрхийлсэн.Х.Эрдэм-Ундрах нэр дэвшигчийн дараа Ч.Баянжаргал нэр дэвшигч холбогдох мэдээллээ танилцуулав. Тэрбээр Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн шүүгч бус гишүүнд тавигдах шаардлагыг хангаж буйгаа тодотгоод, мэргэжлийн туршлага, мэдлэг, ур чадвараа дайчлан багаар ажиллаж, шүүхийн үйл ажиллагааг сайжруулж, хараат бус, шударга бие даасан шүүхийг цогцлооход хувь нэмрээ оруулах замаар иргэдийн шүүхэд хандах эрхийг баталгаатай хангах зорилго тавин ажиллана гэв. Мөн тэрбээр Монгол Улсын бүх аймаг, сум, нийслэлд ажиллаж буй нотариатч, хилийн чанадад ажиллаж буй нотариатчийн үүрэг гүйцэтгэгч нарыг бүрэн цахимжуулсан ач холбогдол, хуримтлуулсан туршлагадаа тулгуурлан шүүх болон шүүгчдийн ажлын ачааллыг багасгах зорилгоор төрийн мэдээлэл солилцооны Хур систем, e-Mongolia системд холбох, ингэснээр төрийн мэдээллийн санд байгаа иргэний мэдээллээс мэдээллийн эзний зөвшөөрлөөр хэрэг, маргаанд хамаарах хэсгийг шүүгч татан авах, хэрэглэх зэрэг шаардлагатай ажлыг зохион байгуулж ажиллах болно гэлээ. Томилогдон ажиллах тохиолдолд нэр дэвшигч Ч.Баянжаргал Монгол Улсад иргэдийн шударга шүүхээр шүүлгэх эрхийг баталгаажуулах, зөрчигдсөн эрхийг сэргээх, шүүхийн нээлттэй ил тод байдлыг хангах, хууль дээдлэх, шударга ёсыг нийгмийн амьдралын бүх хүрээнд хэвшүүлэн тогтоох зорилго тавин, шүүхийн бие даасан байдлыг хангах, хүний нөөцөөр хангах, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах, шүүгчийн нөлөөллийн мэдүүлгийн хэрэгжилтийг хангаж, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалах, шүүхийн санхүү, эдийн засгийн баталгааг хангах, мэдээллээр хангахад онцгой анхаарал хандуулан ажиллах болно гэлээ.Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 132 дугаар зүйлийн 132.3-т “Нэр дэвшигч тухайн албан тушаалд томилогдсон тохиолдолд хийх ажил, нэр дэвшсэн үндэслэл, боловсрол, ажлын туршлага, тухайн албан тушаалд тавих шаардлагыг хангаж байгаа тухайгаа 10 минутад багтаан танилцуулна” гэж заасны дагуу дараагийн нэр дэвшигч Ц.Жавхлантөгс холбогдох танилцуулгаа хийв.Тэрбээр хууль, шүүхийн практикт өмгөөлөгчөөр ажилласан 23 жилийн туршлагадаа тулгуурлан шүүх эрх мэдлийн байгууллагын хөгжилд хувь нэмрээ оруулна хэмээн төлөвлөсөн байна. Тэрбээр шүүхэд иргэн, хуулийн этгээдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалах чиглэлээр ажиллаж ирсний хувьиар “иргэн төвтэй шүүх тогтолцоо төлөвшүүлэх” тухай Шүүх эрх мэдлийн хөгжлийн бодлогын тулгуур зорилтыг зөв зүйтэй гэж үздэг бөгөөд энэ зорилтын хүрээнд Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн хуулиар тогтоосон чиг үүрэг, бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэхэд мэдлэг, туршлага, ур чадвараа дайчлан ажиллана хэмээн танилцуулсан. Эрүү, иргэн, захиргаа зэрэг бүх төрлийн хэрэг, маргаанд оролцож, мэргэжлээрээ тасралтгүй ажиллаж, шүүх, шүүгчийн үйл ажиллагааны онцлог, ололттой болон дутагдалтай талыг тодорхой түвшинд мэдэрсэн хуульчийн туршлага нь түүний давуу тал хэмээн үзэж буйгаа тодотгов. Олон улс оронд түгээмэл байгаа “judicial council” гэж нэрлэдэг байгууллагын хөгжлийн нийтлэг чиг хандлагыг судалсан талаараа нэр дэвшигч Ц.Жавхлантөгс дурдаад, улс орнууд шүүгчийн хараат бус, шүүхийн бие даасан байдлыг хангахын зэрэгцээ хариуцлагатай шүүх тогтолцоог төлөвшүүлэхэд ихээхэн анхаарал хандуулж байгаатай Монгол Улс зэрэгцэн ажиллаж байгааг танилцуулав. Зөвлөлийн шүүгч гишүүд нь шүүхийн өөрөө удирдах байгууллага болох Нийт шүүгчийн чуулган зэрэг механизмаар дамжуулан хараат бус, бие даасан байдлыг бэхжүүлэх чиглэлд илүүтэй анхаарах нь зүйтэй бол шүүгч бус гишүүд нь шүүх тогтолцооны хариуцлагатай, иргэн төвтэй, олон түмэнд ил тод, нээлттэй байдлыг дээшлүүлэх чиглэлээр санал, санаачилга гаргаж ажиллах ёстой хэмээн үзэж буйгаа илэрхийлээд томилогдсон тохиолдолд энэ хүрээнд анхаарч ажиллах болно гэв.Манай улс сүүлийн үед төрийн үйл ажиллагаандаа цахимжилтийг өргөнөөр нэвтрүүлж буй дэлхийн нийтийн чиг хандлагатай хөл нийлүүлэн, чамгүй үр дүнд хүрсэн гээд “Шүүх тогтолцооны хувьд shuukh.mn зэрэг онлайн портал бий болгосон нь шүүхийн шийдвэрийг иргэдэд ил тод болгоход чухал алхам болсон. “Шүүхэд мэдээллийн технологи, шүүхийн үйлчилгээ, удирдлагын шинэ хэлбэрийг нэвтрүүлэх нэгдсэн бодлого” хэмээх чухал баримт бичгийг 2022 онд Шүүхийн ерөнхий зөвлөлөөс баталсан. Миний бие энэ бодлогыг үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлэхэд идэвхийлэн ажиллана. Иргэнд аль болох чирэгдэлгүй байх, шүүгчийн ажлын ачаалал зохистой байх зэрэг асуудлыг шийдвэрлэх хамгийн гол гарц бол цахимжилт гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл, байнга давтан хийдэг нэгэн төрлийн ажиллагааг автоматжуулах, хялбарчлах арга замыг нэвтрүүлснээр шүүхээр үйлчлүүлэгчийн төдийгүй шүүгчийн цагийг хэмнэж, бүтээмжийг нэмэгдүүлнэ. Гэхдээ цахимжилтаас шүүх эрх мэдлийн байгууллага хэт хараат болох явдлаас сэргийлэх, цахимжилтийг зайлшгүй шаардлагатай чухал ажлуудаар хязгаарлах нь шүүхийг технологиос хэт хараат болохоос сэргийлэх, программ хөгжүүлэлтийн зардлыг зохистой хэмжээнд байлгах, мэдээллийн технологийн нарийн мэргэжлийн боловсон хүчний дутагдалд орохгүй байхад анхаарч ажиллах болно” хэмээн нэр дэвшигч Ц.Жавхлантөгс танилцуулав.Үргэлжлүүлэн тэрбээр шүүхийн бие даасан байдлыг хангах хамгийн гол баталгаа нь эдийн засгийн баталгаа хэмээн үзэж буйгаа илэрхийлээд Үндсэн хууль дахь холбогдох зохицуулалтыг хэрэгжүүлэхэд анхаарч ажиллахаар төлөвлөсөн гэв. Үүний зэрэгцээ Зөвлөлийн эхлүүлсэн байгаа ажлуудыг үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлэх нь чухал гэж үзэж байгаа аж.  Гэр бүл хүүхдийн шүүх шинээр байгуулах бэлтгэл ажил, хялбар ажиллагааны шүүхийн үйл ажиллагааг жигдрүүлэх, шүүхийн орчин нөхцөлийг сайжруулахтай холбоотойгоор хийгдэж байгаа бүтээн байгуулалтын ажлуудыг онцгойлон анхаарах шаардлага бий гэлээ. Мөн шүүгчийн ажлын ачааллыг тэнцвэржүүлэх, нэр төрийг хамгаалах, хуульчдаас шүүгчийг сонгон шалгаруулах үйл ажиллагааны журмыг боловсронгуй болгох чиглэлд тууштай дэмжиж, шаардлагатай арга хэмжээ авах талаар санаачилгатай ажиллана хэмээн төлөвлөсөн байна. Түүнчлэн Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн үндсэн чиг үүрэгт хамаарах шүүхийг хүний нөөцөөр хангах ажлыг нэн тэргүүнд анхаарч, шүүхийн захиргааны ажилтнуудын ажлын нөхцөл, нийгмийн асуудалд анхаарч, хүний нөөцийн тогтвортой байдалд анхаарна гэв.Танилцуулгынхаа төгсгөлд нэр дэвшигч Ц.Жавхлантөгс “Миний бие олон жил хэрэг хянан шийдвэрлэх, шүүн таслах ажиллагаанд биечлэн оролцож ирсэн бөгөөд тавигдаж буй шаардлагыг бүрэн хангаж байгаа. Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн гишүүнээр томилогдвол өмгөөлөгчөөр ажилласан туршлага, мэдлэг, ур чадвартаа үндэслэн монгол төрийн бодлого, улсын язгуур эрх ашгийг ямагт эрхэмлэн дээдэлж, төрийн албан хаагчийн ёс зүйг баримтлан, чин шударгаар ажиллана” хэмээсэн.Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн шүүгч бус гишүүнд нэр дэвшигч Ч.Өнөржаргал дэгийн дагуу танилцуулгаа хийсэн юм. Өмгөөлөгчөөр тасралтгүй 16 жил, хуулийн салбарт 18 жил ажилласан туршлагаа тэрбээр тодотгоод Шүүхийн ерөнхий зөвлөл хамтын удирдлагын байгууллага тул томилогдсон тохиолдолд Шүүхийн эрх мэдлийн хөгжлийн бодлогод заасан зорилгод хүрэхийн тулд хамтын шийдвэр гарган ажиллахад хичээл зүтгэн гарган ажиллана хэмээлээ.Шүүгчийн сонгон шалгаруулах журмыг боловсронгуй болгох, Монгол Улсын шүүхийн тухай хуулийн хэрэгжилтийн үр дагаврын судалгаанд үндэслэн өөр мэргэшлийн шилдэг хуульчид орж ажиллах боломжийг нээх зорилгоор анхан, давах, хяналтын шатны шүүгчийн шалгуур, шалгалтын агуулгыг өөрчлөхөд анхаарч ажиллана гэлээ. Дагнасан шүүхийн тогтолцооны хүрээнд шинээр байгуулагдах Гэр бүл, хүүхдийн шүүхийн шүүгчдийн тал хувийг хуучин туршлагатай, боломжтой бол 40 наснаас дээш н шүүгчдээс бүрдүүлэх шаардлагатай гэж үзэж байгаа тул дээрхи саналуудыг Шүүхийн хамтын удирдлагад хүргүүлэн ажиллана гэлээ. Шүүх байгууллагын хүний нөөцийн асуудалд анхаарч, ажлын орчин, цаг, ачааллыг зохистой түвшинд хүргэх, салбарын хүний нөөцийн хөдөлмөрлөх эрхийг хангаж, хамгаалахад анхаарахаа илэрхийллээ. Шүүгчийг сэлгэн ажиллуулах ялангуяа Хялбар ажиллагааны шүүгчдийг тойргийн шүүхийн шүүгчидтэй сэлгэн ажиллуулах хэрэгцээ шаардлага их байгааг анхаарч, журмыг боловсронгуй болгох, шүүхийн ил тод байдлыг ханган ажиллах зорилтыг дэмжин ажиллах боловч МХХ-ын Хуульчдийн эрх ашгийг хамгаалах хорооны гишүүний хувьд шүүгчдийн аюулгүй байдлыг чухалчлах үүднээс шүүх хуралдааныг цахимаар нэвтрүүлэхдээ хуралдааныг нэвтрүүлэх журмыг боловсронгуй болгох зэрэгт Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн гишүүнээр томилогдсон тохиолдолд анхаарч ажиллахаа нэр дэвшигч Ч.Өнөржаргал илэрхийллээ.Үргэлжлүүлэн Улсын Их Хурлын гишүүн О.Номинчимэг сонгон шалгаруулах ажлын хэсгийн тайланг дэлгэрэнгүй танилцуулав. Тус тайлантай холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн Х.Баасанжаргал, Л.Соронзонболд, Дам.Цогтбаатар, П.Сайнзориг, С.Эрдэнэболд, Дав.Цогтбаатар, Д.Ганбат нар асуулт асууж, ажлын хэсгийн гишүүдээс хариулт, мэдээлэл авав. Дараа нь холбогдох дэгийн дагуу Улсын Их Хурлын гишүүн П.Сайнзориг, С.Эрдэнэболд, Д.Ганбат, Н.Алтанхуяг, Х.Баасанжаргал, нар болон сонсголд оролцогчид нэр дэвшигчдээс асуулт асууж, хариулт авсан.Улсын Их Хурлын гишүүн С.Эрдэнэболд, шүүх эрх мэдлийн Үндэн хуулиар хүлээсэн үүргээ бүрэн дүүрэн хэрэгжүүлэхэд чухал хэсэг нь Шүүхийн ерөнхий зөвлөл гэдгийг тэмдэглэсэн. Эрх мэдэл хуваарилалтын онолоороо шүүх нь тусдаа эрх мэдлийн салаа мөчир бөгөөд хүний эрх, эрх чөлөөг хангахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг шүүхийн хэвийн үйл ажиллагааг хангахад онцгой үүрэгтэй Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн гишүүнийг нээлттэй, ил тод сонгон шалгаруулалтаар томилдог болсны ач холбогдлыг тодотгон тайлбарлаж байв. Нэр дэвшигчид жендэрийн хувьд тэнцвэртэй байгааг тэрбээр онцлоод, томилогдсон тохиолдолд шүүх нь эрүүл, шударга, ардчилсан нийгмийн тулгуур гэдгийг бодож, хууль дээдлэх нь төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчмыг мөрдөж, өнөөдөр олон нийтийн өмнө хэлсэн бүхэндээ эзэн болж ажиллахыг хүссэн.Улсын Их Хурлын гишүүн О.Номинчимэг, Олон улсын парламентын холбооны Парламентчдын хүний эрхийн тусгай хорооны дэд ерөнхийлөгчийн хувиар олон улс орны ардчиллын нөхцөл байдлыг судлан ажиллах явцад 2019 оны Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр Монгол Улс ардчиллыг бэхжүүлэх үнэ цэнтэй дэвшил, тогтолцооны өөрчлөлтийг хийж чадсан гэж дүгнэсэн болохоо хэлж байв. Нийгэмд шударга ёсыг тогтоох, хамгаалах, шүүгчдийг сонгон шалгаруулах, иргэдийн шударга ёсны хүсэмжлэлд нийцсэн шүүх засаглалыг бэхжүүлэхэд Шүүхийн ерөнхий зөвлөл чухал үүрэгтэй гэдгийг тэрбээр хэлээд “Өнөөдөр ийнхүү томилгооны сонсголд нэр дэвшигчээр оролцож буй Та бүхэн Үндсэн хуулийн тэрхүү нэмэлт, өөрчлөлтийг амилуулах, ардчиллыг хамгаалах, нийгмийн шударга ёсыг бэхжүүлэх чухал бүтэц, тогтолцооны нэг хэсэг болохоор өндөр үүрэг хариуцлага хүлээж байна. Сонсгол нь мэргэжлийнхэн, салбарынхнаас гадна олон нийтийн мэдэх эрхийг хангахад чухал ач холбогдолтой. Үүний дараа Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хороо хэлэлцээд, дараа нь нэгдсэн хуралдаанаар томилох эсэхийг шийднэ гэдгийг тал бүрдээ ойлгож байгаа гэж найдаж байна” гэлээ.Оролцогч Ц.Мандхайхатан, засаглалын үйл ажиллагаанд хяналт тавьж ажилладаг иргэний нийгмийн байгууллагууд нэр дэвшигчийн томилгоонуудыг анхааралтай ажиглан хяналт тавихын хамтаар дэмжиж оролцож ирснээ хэлээд шүүхэд итгэх иргэдийн итгэлийг нэмэгдүүлэх чиглэлд анхаарч ажиллах шаардлагатай байгааг хэлж байв. Шүүхийн цахимжилт чухал хэдий ч иргэдийн цахим хэрэглээний ур чадвар, боломжийг тооцох ёстой талаар санал хэлсэн. Оролцогч П.Бадамрагчаа, Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн үйл ажиллагааны талаар гурван судалгаа хийсэн бөгөөд эдгээр судалгааг шинээр байгуулагдах Зөвлөл ашиглах талаар, шүүхийн төсөвтэй холбоотой, шүүхийн бүтэц, тогтолцооны асуудлаар саналууд хэлсэн. Тэрбээр томилгооны сонсгол нь нийгэмд чухал ач холбогдолтой гэдгийг онцлоод өнөөдрийн сонсголын үйл ажиллагааны зохион байгуулалтад талархал илэрхийлж байсан. Бусад чухал албан тушаалын томилгоог хийхдээ ч энэ жишгээр нээлттэй сонсгол зохион байгуулахыг иргэний нийгмийн байгууллагууд дэмжин ажиллаж байгаа гэсэн.Нийгмийн шилжилт үргэлжилж буй энэ цаг үед засаж сайжруулах, улс орныхоо ирээдүйн сайн сайхны төлөө зөв тал руу нь зоригтой өөрчилж ажиллахыг Э.Баярхүү оролцогч хэлж байсан бол оролцогч Б.Оюундэлгэр шүүхийн шударга бус шийдвэрийн улмаас хэлмэгдсэн иргэдийн төлөөллийн хувиар зарим нэр дэвшигчтэй холбоотой байр сууриа илэрхийлж, цөөн тооны шүүгчийн зохисгүй үйл ажиллагаанаас үүдэн шүүх эрх мэдлийн нэр хүнд буурч байдгийг хэлж байсан.Ийнхүү гишүүд, оролцогчид үг хэлсний дараа сонсголын үйл ажиллагаа өндөрлөв.  Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 133 дугаар зүйлд заасан журмын дагуу нэр дэвшигчийн сонсгол явуулснаас хойш ажлын 2 өдрийн дотор сонсголд оролцсон гишүүд хаалттай хуралдаж, хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонхын саналаар сонсголын тайлан гарна гэдгийг Н.Алтанхуяг гишүүн танилцуулав. Үүнээс хойш ажлын 5 өдрийн дотор сонсголын тайланг Улсын Их Хурлын цахим хуудаст байршуулж, Улсын Их Хурлын нийт гишүүнд хүргүүлээд, Хууль зүйн байнгын хорооны хуралдаанаар тус тайланг хэлэлцэн санал, дүгнэлт гаргах юм байна. Сонсголын тайлан, Байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг нэгдсэн хуралдаанд танилцуулснаар холбогдох шийдвэр гарна гэдгийг Улсын Их Хурлын гишүүн, сонсгол даргалагч Н.Алтанхуяг хэлээд “Нийтдээ найман цаг гаруй үргэлжилсэн томилгооны сонсголд идэвхтэй оролцсон нийт оролцогч, ажиглагч, Улсын Их Хурлын гишүүд, О.Номинчимэг гишүүний ахалж ажилласан ажлын хэсгийн гишүүдэд талархал илэрхийлье. Сонсголыг олон нийтэд шууд дамжуулсан МҮОНТ, хэвлэл мэдээллийнхэндээ баярлалаа” хэмээсэн гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээлэв. 

Монгол Улсын Засгийн газраас өргөн мэдүүлсний дагуу төрийн албаны удирдах албан тушаал хашиж байгаа нэр бүхий 21 эрхэмд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Тэргүүн түшмэлийн зэрэг дэвийг шинээр болон ахиулан олголоо.Хуульд заасан болзол, шаардлагыг хангасан учир Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга А.Үйлстөгөлдөр батламжийг нь гардуулж, ажлын амжилт хүсэн ерөөлөө.Тэрбээр, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар төрийн албаны үнэ цэн, үүрэг, оролцоог бэхжүүлж, хууль дээдэлдэг, иргэддээ үйлчилдэг, мэдлэг, чадвар, ёс зүйтэй төрийн албыг төлөвшүүлэхийн тулд төрийн алба, төрийн албан хаагчдыг бүх талаар дэмжинэ гэдгийг хэллээ.Төрийн албаны тухай хуулийн 21 дүгээр зүйлд “тэргүүн түшмэлийн албан тушаалын зэрэг дэвийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч олгоно”  хэмээн заасан байдаг юм.

Засгийн газрын ээлжит хуралдаан 2025 оны арванхоёрдугаар сарын 24-нд болж 40 гаруй асуудал хэлэлцэн шийдвэрлэлээ.Татварын багц хуулийн шинэчлэлийг УИХ-д өргөн мэдүүлэхээр тогтлооТатварын ерөнхий хууль, Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хууль, Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хууль, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон эдгээр хуулийн төсөлтэй холбогдуулан боловсруулсан бусад хууль тогтоомжийн төслийг хэлэлцээд УИХ-д өргөн мэдүүлэхээр тогтлоо.Татварын багц хуулийн шинэчлэлээр;Иргэн, өрхийн орлогыг хамгаалах, хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих, орон сууцжуулалтыг нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн татварын бодлого хэрэгжүүлэх замаар эдийн засгийн өсөлтийг иргэн, өрх бүрд хүртээнэ.Иргэдийн сарын 500 мянган төгрөг хүртэлх худалдан авалтыг 100 хувиар, үүнээс нэг сая төгрөг хүртэлх худалдан авалтыг 50 хувиар, үүнээс давсан хэсэгт 20 хувиар тус тус НӨАТ-ыг хөнгөлж буцаан олгоно.Хөдөлмөр эрхэлж буй иргэдийн хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээтэй тэнцэх хэмжээний буюу сарын 500 мянган төгрөг хүртэлх орлогыг 100 хувь хөнгөлж буцаан олгоно.Бүх нийтээрээ тэгш, шударга татвар төлөх эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх хүрээнд үйл ажиллагааны орлогыг шатлалд хамрагдуулах, хялбаршуулсан горимоор тайлагнах босго дүнг 400 сая төгрөг болгож, үйл ажиллагааны орлоготой иргэдэд татварын хөнгөлөлт эдлүүлнэ.Улаанбаатар хотоос орон нутагт шилжин суух иргэдийн амьдрах таатай орчныг бүрдүүлэх, эрчим хүчний хэмнэлттэй, хүртээмжтэй, ногоон барилгыг нэмэгдүүлэхэд 15 сая төгрөг хүртэлх татварын хөнгөлөлт үзүүлнэ.Татвар төлөгчийн татвар төлөх, тайлагнах үйл ажиллагааг хялбаршуулах, үүсэж болзошгүй татварын эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор татварын албанаас тайлангийн төслийг урьдчилан бэлтгэн хүргүүлдэг болно.Бүх нийтээрээ шударга төлдөг татварын тогтолцоог бүрдүүлэх зорилгоор татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөөс үл хамааран татвар төлөгч хамгийн багадаа нэг хувиар татвар төлөх зохицуулалтыг тусгана.Аж ахуйн нэгжийн татварын хэмжээг бууруулнаАж ахуйн нэгжийн 25 хувиар татвар төлөх босгыг зургаан тэрбум төгрөг байсныг 10 тэрбум төгрөг болгон нэмэгдүүлж, 6-10 тэрбум төгрөгийн ашгийн татварыг 15 хувь болгон бууруулна.Жижиг, дунд аж ахуйн нэгжүүдийг дэмжих хүрээнд нэг хувиар татвар төлөх орлогын босгыг 1.5 тэрбум төгрөг байсныг 2.5 тэрбум төгрөг болгон нэмэгдүүлж, гурван жил хөнгөлнө.Жижиг дунд аж ахуйн нэгжүүдийг дэмжих зорилгоор жилийн үйл ажиллагааны борлуулалтын орлого нь 400 сая төгрөгөөс бага татвар төлөгч нь НӨАТ-ын хялбаршуулсан горимд хамрагдаж, татвараа сараар бус улирлаар төлөх боломжтой болно.Аж ахуйн нэгжүүдийн хүний нөөцийн хөгжлийг дэмжих зорилгоор ажилтнаа сургах, мэргэшүүлэх болон ажилтны хувийн хэрэгцээний зардлыг хасагдуулахыг зөвшөөрч, зардлыг төлсөн НӨАТ-ыг хасах боломжийг нээнэ.Баримтгүй худалдан авалтыг бэлэн бусаар хийсэн тохиолдолд үнийн дүнд НӨАТ шингэсэн гэж үзэж, хасуулах эрхийг нээнэ.Аж ахуйн нэгжүүдийн хууль даган мөрдөлтийн түвшин, үйл ажиллагааны цар хүрээг харгалзан дотоод болон импортын НӨАТ-ын төлбөрийг гурван сар хүртэл хугацаагаар хойшлуулах боломжийг бүрдүүлж, аж ахуйн нэгжийн мөнгөн урсгал, уян хатан байдлыг дэмжинэ.Үндсэн хөрөнгийн худалдан авалтад төлсөн болон оршин суугч бус этгээдээс авсан ажил, үйлчилгээний НӨАТ-ыг хасалт хийх боломжийг бүрдүүлнэ.Аж ахуйн нэгжийн гадаадад гарсан үйлчилгээний зардлыг хасагдах зардалд тооцохыг зөвшөөрнө.Татвар төлөгчдөд зөвлөн туслах үйлчилгээ үзүүлж, дэмжинэ.Зөвлөн туслах үйлчилгээнд төвлөрсөн татвар, гаалийн байгууллагын бүтцийн шинэчлэл хийж, татвар төлөгчдөд хууль тогтоомжийн талаарх мэдээллийг илүү хүртээмжтэйгээр хүргэх, тэдгээрийн хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн гарын авлага, заавар, зөвлөмжийг боловсруулан хүргүүлж, танхимын болон цахим сургалтад тогтмол хамруулна.Татварын хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэх, татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт эдлэх боломжийн талаар татвар төлөгчид мэдээлэл, зөвлөгөө өгөх зорилгоор хиймэл оюун ухаан болон их өгөгдөлд суурилсан, 24 цагийн турш тасралтгүй ажиллах автомат хариулагчийг ажиллуулна.Хариуцлагатай татвар төлөгчийг дэмжих, урамшуулах, татвар төлөгчийг татварын эрсдэлд орохоос урьдчилан сэргийлэх зорилгоор гааль, татварын алба татвар төлөгчийн хууль даган мөрдөлтийн түвшнийг тодорхойлж, түвшин буурах нөхцөл бүрдсэн, татварын эрсдэлийн үнэлгээнд сөргөөр нөлөөлсөн тохиолдолд энэ талаар татвар төлөгчид мэдэгдэж, татварын тайлан, ногдлоо засах, зөрчлөө арилган татварын эрсдэлээс сэргийлэх боломжийг олгож, хууль даган мөрдөлтийн түвшин сайн албан татвар төлөгчийн НӨАТ төлөх хугацааг хойшлуулна.Сүүлийн хоёр татварын жилд албан татвар төлөгчийн хуулийн дагуу ногдуулан тайлагнасан төлбөл зохих татварын өр төлөх хугацааг татвар төлөгчөөс ирүүлсэн хүсэлтэд үндэслэн гурван сар хүртэлх хугацаагаар сунгах, өр төлөх хуваарийг харьяалах татварын албатай урьдчилан тохирно.Татвар төлөгч хяналт шалгалтаар тодорхойлогдсон татварын өрийг хүлээн зөвшөөрч, маргаагүй тохиолдолд түүний гаргасан хүсэлтэд үндэслэн татварын өрийг 12 хүртэл сарын хугацаанд татварын албатай урьдчилан тохирсон хуваарийн дагуу төлж болно.Гаалийн болон татварын албаны үйл ажиллагааг уялдуулж, хяналт, шалгалтын давхардлыг арилгах замаар татвар төлөгчдийг татварын эрсдэлд орохоос урьдчилан сэргийлнэ.Санхүүгийн хүндрэлтэй нөхцөл байдалд орж, татварын өртэй татвар төлөгчийн банк дахь дансыг бүхэлд нь хаах бус 80 хувийг битүүмжилж, үндсэн үйл ажиллагаагаа хэвийн явуулах нөхцөлийг бүрдүүлэх зэрэг арга хэмжээг хуулийн төслүүдэд тусгажээ.Татварын шинэчлэлийн хүрээнд Засгийн газар, УИХ-ын Ажлын хэсэг хамтран ажиллаж, 2025 оны турш бүх нийтийн санал авлаа. 13 мянга гаруй иргэн, аж ахуйн нэгж, 180 мянга орчим санал ирүүлсний 52 хувь нь татвар бууруулах, хөнгөлөх, чөлөөлөх тухай байжээ.“Ачит Ихт”, “Эрдмин”, “Зэс эрдэнийн хувь” ХХК-д төрийн эзэмшлийн хувь, хэмжээг тогтоох санал, дүгнэлтийг хэлэлцэнэМонгол Улсын Ерөнхий сайдын 2025 оны 72 дугаар захирамжаар байгуулсан “Үндэсний баялгийн сангийн тухай” хуулийн хэрэгжилтийг эрчимжүүлэх, төрийн эзэмшлийн хувь хэмжээ тогтоогдоогүй стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч хуулийн этгээдийн төрийн эзэмшлийн хувь, хэмжээг тогтоох, ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрөөр орлуулах эсэх асуудлаар санал боловсруулах, хэлэлцээ хийх үүрэг бүхий Ажлын хэсгийн ажлын явцыг Засгийн газрын хуралдаанд танилцууллаа.Ажлын хэсэг ажлаа эрчимжүүлж, Эрдэнэтийн зэс, молибдений ордын исэлдсэн хүдрийн үүсмэл ордыг түшиглэсэн катодын зэс үйлдвэрлэгч “Ачит Ихт” ХХК, “Эрдмин” ХХК, “Зэс эрдэнийн хувь” ХХК-д төрийн эзэмшлийн хувь, хэмжээг тогтоох санал, дүгнэлтийг Засгийн газрын хуралдаанд хэлэлцүүлэхийг даалгав.Улсын аварга малчин, улсын хошой аварга малчин шалгаруулах журамд нэмэлт, өөрчлөлт орууллааЗасгийн газрын өнөөдрийн хуралдаанаар улсын аварга малчин, улсын хошой аварга малчин шалгаруулах журам”-д нэмэлт, өөрчлөлт орууллаа.Аварга малчны шалгуур үзүүлэлтэд нэг малаас авах ашиг шимийг дээшлүүлэх, мал аж ахуйн үйлдвэрлэлээс олсон орлого, төлсөн татварын хэмжээ, үйл ажиллагаанд дэвшилтэт технологи нэвтрүүлсэн болон тариалангийн бүс нутагт мал аж ахуйн үйлдвэрлэлийг эрчимжүүлж, төрөлжүүлэн хөгжүүлсэн байдлыг голлох үзүүлэлт болгож, 2000-аас доошгүй малчин өрх тутамд нэг улсын аварга малчин өрх шалгаруулахаар болжээ.1962 оноос Улсын аварга малчин шалгаруулж эхэлжээ. Мал аж ахуйн салбарт олон жил тогтвортой, үр бүтээлтэй ажилласан, мал сүргийн чанар, ашиг шимийг нэмэгдүүлж, нутаг орон, хамт олондоо үлгэр дуурайл болсон малчдын хөдөлмөрийг үнэлж, урамшуулах зорилготой шагнал юм.Сүүлийн гурван жилийн хугацаанд улсын аварга малчинд нэр дэвшигчид 160 мянган толгой малыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулж, нийт 30.7 тэрбум төгрөгийн борлуулалтын орлого бүрдүүлжээ. Мөн мал аж ахуйн салбарт таван тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийж, үйлдвэрлэлийн чадавхыг нэмэгдүүлжээ.Ерөнхий сайдын дэргэд Түлш, шатахууны аюулгүй байдлын бодлогын зөвлөл байгуулнаГазрын тосны бүтээгдэхүүний хангамжийг богино хугацаанд сэргээж, хангамжийн эх үүсвэрийг ойрын хугацаанд төрөлжүүлэх, үйлдвэрлэлийг дэмжин хөгжүүлэх, чанарын хяналтын тогтолцоог сайжруулах, дотоод нөөц, боломжийг ашиглах чиглэлээр бодлогын зөвлөмж гаргаж, шуурхай ажиллах зөвлөлийг Монгол Улсын Ерөнхий сайдын дэргэд байгуулах тухай Засгийн газрын тогтоолын төслийг боловсруулж, Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцүүлэхийг Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга С.Бямбацогтод даалгалаа.Зөвлөл нь үүсээд буй нөхцөл байдлын эсрэг хариу арга хэмжээ шуурхай авах, нөөц, чанар, үнэ бүрдэлтэд хяналт тавих, зорилтот стратегийн хэрэгжилтийг ханган ажиллах, яамд хоорондын уялдаа холбоог сайжруулах, нэгдсэн зохион байгуулалтад ороход оновчтой шийдэл болно гэж үзжээ.Аймаг, сумдад улсын нөөцөөс өвс, тэжээл олгох, цасанд боогдсон зам, давааг нээх хүнд машин механизм гаргахаар шийдвэрлэвӨвлийг хүндрэл багатай даван туулах, зудын эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээний хүрээнд аймаг, сумдад улсын нөөцөөс өвс, тэжээл олгох, иргэдэд төрийн үйлчилгээ үзүүлэх, цасанд боогдсон зам давааг нээх хүнд машин механизм гаргахаар шийдвэрлэв.Цаг уурын байгууллагаас арав хоногт нэг удаа хийдэг хээрийн цасны хэмжилтийн мэдээгээр энэ сарын 20-ны байдлаар нийт нутгийн 79 хувьд цастай байна. Үүнээс Увсын Ховд, Бөхмөрөн, Цагаанхайрхан, Малчин, Ховдын Алтай, Үенч, Хөвсгөлийн Цагааннуур, Улаан-Уул, Цагаан-Үүр, Цэцэрлэг, Өвөрхангайн Гучин-Ус, Булганы Рашаант, Дашинчилэн, Баяннуур, Сэлэнгийн Ерөө, Түшиг, Орхонтуул, Хүдэр, Мандал, Дархан-Уулын Шарын гол, Хонгор, Төвийн Эрдэнэ суманд цасны зузаан 20 см-ээс дээш байна.Засгийн газрын 286 дугаар тогтоолын дагуу зудын байдалд үнэлгээ хийхэд Хөвсгөлийн Цэцэрлэг, Булганы Рашаант, Өвөрхангайн Баянгол, Гучин-Ус, Сэлэнгийн Орхонтуул, Дархан-Уулын Шарын гол, Хонгор (5 аймгийн 7 суманд) цагаан зудтай, Увсын Өндөрхангай, Завханы Цэцэн-Уул, Түдэвтэй, Тэс, Өвөрхангайн Сант, Есөнзүйл, Хөвсгөлийн Алаг-Эрдэнэ, Булганы Баяннуур, Хангал, Гурванбулаг, Сэлэнгийн Түшиг, Дархан-Уулын Орхон, Төвийн Цээл, Угтаалцайдам, Дорнодын Дашбалбар, Гурванзагал, Сэргэлэнд цагаанаар зудархуу (9 аймгийн 17 суманд) байдалтай, цаашид сумдын тоо нэмэгдэх төлөвтэй байна.Түүнчлэн зуншлагын нөхцөл муу, бэлчээрийн ургамлын гарц тааруу байсан баруун бүсийн Баян-Өлгий, Ховд, Увс аймагт нийт 8.1 сая, төвийн бүсийн Сэлэнгэ, Дархан-Уул, Төв аймагт 6.2 сая мал буюу нийт мал сүргийн 21.78 хувь нь өвөлжиж, хаваржихаар байгаа тул эдгээр бүсийн өвөлжилт, хаваржилтад анхаарал хандуулах шаардлага байгааг илэрхийлж байна.Монголоос өөр хэл дээр нэрлэгдэж буй газар зүйн нэрийг шинэчилж батлуулнаМонгол Улсын холбогдох төрийн болон мэргэжлийн байгууллагууд хамтран судалгаа, шинжилгээ хийж Улсын Их Хурлын 2003 оны 42 дугаар тогтоолоор батлагдсан болон батлагдаагүй үлдсэн газар зүйн нэрийг шинэчлэн тогтоож, монголоос өөр (орос, казах, тува зэрэг) хэл дээр нэрлэгдэж буй газар зүйн нэрийн монгол оноосон нэрийг батлуулахаар УИХ-ын тогтоолын төслийг Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцэн өргөн мэдүүлэхээр тогтлоо.Газар зүйн нэрийн асуудлыг Монгол Улсын Үндсэн хууль, Геодези, зураг зүйн тухай хууль, Газрын тухай хууль, Улсын бүртгэлийн ерөнхий хууль зэрэг 11 хуулиар зохицуулдаг. Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуулийн дагуу газар зүйн нэр нь соёлын биет бус өвд хамаардаг, Монгол Улсын 2005 онд нэгдэн орсон ЮНЕСКО-гийн “Соёлын биет бус өвийг хамгаалах тухай” конвенц ёсоор газар зүйн нэрийг хамгаалах, мөн Монгол хэлний тухай хуулийн дагуу монгол хэл дээр тэмдэглэгдсэн газар зүйн нэрийг хойч үедээ өвлүүлэн ашиглуулах үүрэгтэй юм.Газар зүйн нэр нь аливаа улс орны тусгаар тогтнол, аюулгүй байдал, газар нутгийн бүрэн байдлын үндэс бөгөөд улсын хил, засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн хил заагийг тогтоох, хаягжуулах, бүх төрлийн масштабтай газрын зураг, атлас дээр тэмдэглэн олон нийтэд таниулахаас гадна иргэд төрсөн газар нутгаа байршлаар нь хайж олох зэрэг олон чиглэлээр ашигладаг чухал зүйл юм.Газар зүйн нэрийн тодруулалтын ажил улс орон даяар хийгдэж байгаа бөгөөд 17 аймгийн 134 сум, нийслэлийн есөн дүүргийн нутаг дэвсгэрт хийгдэж дуусаад байна.Нөөцийг махыг 2026 оны хоёрдугаар сараас худалдаалнаНийслэлийн хүн амын хаврын улирлын хүнсний хэрэгцээнд зориулан махны нөөц бүрдүүлэх, махны хангамж, нийлүүлэлттэй уялдуулан дотоодын зах зээлд 2026 оны 02 дугаар сараас эхлэн үе шаттай худалдан борлуулахыг Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч Х.Нямбаатарт;Нийслэлийн хүн амын хаврын улирлын хүнсний хэрэгцээнд зориулсан нөөцийн махны бэлтгэн нийлүүлэлт, түгээлт, борлуулалтын үе шатанд чанар, аюулгүй байдлын хяналт тавьж ажиллах, 2026 оны хоёрдугаар сараас эхлэн үе шаттай худалдан борлуулахыг холбогдох албан тушаалтнуудад үүрэг болголоо.Хүнсний гол нэр төрлийн бараа, бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, нийлүүлэлт, бөөний болон жижиглэн худалдааны шатанд зохиомол үнийн хөөргөдөл үүсгэхгүй байхад хяналт тавьж, урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авч ажиллахыг мөн даалгав.Улсын хэмжээнд 2025-2026 оны өвөл, хаврын улиралд нийт 14.9 сая толгой мал буюу нийт 543.0 мянган тонн мах хэрэгцээлэх урьдчилсан тооцоолол гарчээ.2026 онд зохион байгуулагдах аялал жуулчлалын арга хэмжээний нэгдсэн цаглавар”-ын хэрэгжилтийг хангаж ажиллана“Өвлийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөний төсөл” болон “Монгол Улсад 2026 онд зохион байгуулагдах аялал жуулчлалын арга хэмжээний нэгдсэн цаглавар”-ыг Засгийн газрын ээлжит хуралдаанаар хэлэлцэж, хэрэгжилтийг хангаж ажиллах чиглэл өглөө.Монгол Улсад 2026 онд зохион байгуулагдах соёл, аялал жуулчлал, спорт, хурал, зөвлөгөөн, үзэсгэлэн арга хэмжээний нэгдсэн цаглаврыг нийслэл, 21 аймаг, төрийн байгууллагууд, мэргэжлийн холбоодын саналыг үндэслэн нэгтгэж, арга хэмжээ зохион байгуулах газар, хугацааг тогтмолжуулах чиглэлээр нэгдсэн бодлогоор дэмжиж, зохион байгуулалтыг чанаржуулж ажиллахыг анхаарууллаа.Мөн өвлийн улиралд аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх, улирлын хамаарлыг хэрхэн багасгах асуудлыг хэлэлцэж, худалдаа, үйлчилгээний байгууллагуудтай хамтран үнийн хөнгөлөлт бүхий “Winter sale” буюу “Хямдралын сар” аян зохион байгуулах, хил дамнасан, хил орчмын аялал жуулчлалыг цаг алдалгүй нээж, хөгжүүлэх, хил залгаа улсуудын хотуудаас аймаг орон нутаг руу шууд нислэг бий болгох, гадаадын агаарын тээврийн компаниудын захиалгат нислэг үйлдэх хүсэлтийг дэмжих, өвлийн төрөлжсөн арга хэмжээнүүдийг бодлогоор нэмэгдүүлэх, аялал жуулчлалын салбарт тулгамдаж буй зарим асуудлыг салбар дундын зохицуулалтаар шийдвэрлэж ажиллах үүрэг өглөө.Товч мэдээТүлш, шатахууны үнийн хэлбэлзлийг тогтворжуулах, иргэдийн орлогыг хамгаалах зорилгоор автобензин, дизелийн түлшний онцгой албан татварын хэмжээг 2027 оны нэгдүгээр сарын 01-ний өдрийг хүртэл “0” байхаар шийдвэрлэлээ.Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын захирамжаар энэ оны наймдугаар сард “Байгалийн баялгийн менежментийг сайжруулах зорилгоор ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл олголт, тэдгээрийн эзэмшил, байршилд улсын нэгдсэн тооллого, хяналт үнэлгээ хийх, ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчдийн ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр төлөлтийн явцыг шалгаж, дүгнэлт гаргах, цаашид авах арга хэмжээний санал боловсруулах чиг үүрэг бүхий Ажлын хэсгийн явц байдлын талаар Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга С.Бямбацогт танилцууллаа. 

Улсын Их Хурлын Хүний эрхийн дэд хороо өнөөдөр /2025.12.23/ УИХ-ын гишүүн Х.Баасанжаргал, Б.Баярбаатар, П.Сайнзориг, Л.Соронзонболд, Х.Тэмүүжин, Г.Уянгахишиг нарын гишүүд хүрэлцэн ирснээр 54.5 хувийн ирцтэйгээр хуралдлаа.Хуралдааны эхэнд Хүний эрх хамгаалагчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль болон Гамшгаас хамгаалах тухай хуулийн хүний эрхийн хэрэгжилтийн талаарх үнэлгээтэй танилцлаа. Судалгааны үр дүнгээс шалтгаалан цаашид төрийн бүх шатны байгууллагууд хуулийн хэрэгжилтийг сайжруулах, үйл ажиллагааны төлөвлөгөө, хөтөлбөрт хүний эрх хамгаалах асуудлыг тусган хэрэгжүүлэх, тайлагнадаг байх шаардлагатай байгааг холбогдох албаныхан онцоллоо.Танилцуулгатай холбогдуулан гишүүд санал хэлж, асуулт асуув. Улсын Их Хурлын гишүүн, Дэд хорооны дарга С.Эрдэнэболд Хууль зүйн байнгын хороо, Хүний эрхийн дэд хорооноос дээрх танилцуулгад дурдагдсан асуудлуудыг шийдвэрлэхэд Хүний эрхийн Үндэсний Комисстой хамтран ажиллах шаардлагатай байгааг дурдаж, шийдлээ хүлээж буй олон асуудлын шалтгаан нөхцөлийг тодорхойлж, хуулийн хэрэгжилтийг хангуулах чиглэлээр ажиллана гэв.Үүний дараа Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн эрхийн тухай НҮБ-ын конвенцын хэрэгжилтийг сайжруулж зарим шаардлагатай арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх тухай санал зөвлөмжийн талаар хэлэлцэж, хуралдааны төгсгөлд тус дэд хорооны үйл ажиллагааны тайлан болон ирэх оны төлөвлөгөөний талаар танилцуулав гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээллээ.

Улсын Их Хурлын Эдийн засгийн байнгын хорооны өнөөдрийн (2025.12.23) хуралдаанаар таван асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэсний дараа төгсгөлд нь “Оюу толгой бүлэг ордын ашиглалтад Монгол Улсын эрх ашгийг хангуулах, хүртэх өгөөжийг нэмэгдүүлэх хүрээнд хийсэн тусгай шалгалт, нээлттэй сонсголын мөрөөр авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээний тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийг хэлэлцэв.Улсын Их Хурлын 2025 оны 12 дугаар сарын 19-ний өдрийн чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар Улсын Их Хурлын 2025 оны 62 дугаар тогтоолоор байгуулагдсан Оюу толгойн бүлэг ордын ашиглалтад Монгол Улсын эрх ашгийг хангуулах, хүртэх өгөөжийг нэмэгдүүлэхтэй холбоотой баримт бичиг, үйл ажиллагаанд хяналт шалгалт хийх Улсын Их Хурлын хянан шалгах түр хорооны тайлан, санал, дүгнэлт, түр хорооноос боловсруулсан тогтоолын төслийг хэлэлцэх үед хуралдаан даргалагчаас Улсын Их Хурлын холбогдох тогтоолын төслийг Эдийн засгийн байнгын хороогоор хэлэлцүүлж, санал, дүгнэлт гаргах чиглэл өгсөн болохыг Р.Сэддорж дарга танилцууллаа. Энэ дагуу Улсын Их Хурлын тогтоолын дээрх төслийг хэлэлцсэн юм.Төслийн талаар Улсын Их Хурлын гишүүн, Хянан шалгах түр хорооны дарга О.Батнайрамдал танилцуулсан.  Энэ оны 7 дугаар сард байгуулагдсан тус хянан шалгах түр хороо 6 хянан шалгагч, 12 шинжээч ажиллуулж 27 байгууллагаас баримт материал гаргуулан, 17 байгууллагад газар дээр хяналт шалгалт гүйцэтгэж 92462 хуудас бүхий нотлох баримтыг цуглуулж, дүн шинжилгээ хийсэн байна. Хянан шалгах түр хороо 13 удаагийн хуралдаж, нотлох баримт шинжлэн судлах нээлттэй сонсголыг гурван өдрийн турш зохион байгуулсны үндсэн дээр холбогдох санал, дүгнэлтийг боловсруулжээ.Хянан шалгах түр хорооны санал, дүгнэлтийг боловсруулах явцад Засгийн газарт хэд хэдэн чиглэлээр, хугацаатай үүрэг даалгавар өгөх шаардлагатай гэж гишүүд үзсэн тул төслийг боловсруулсан гэв. Төсөлд Оюу толгойн бүлэг ордын ашиглалттай холбогдуулан хэд хэдэн арга хэмжээг Монгол Улсын хууль тогтоомж,  Улсын Их Хурлын 2025 оны 62 дугаар тогтоолоор байгуулагдсан хянан шалгах түр хорооны санал, дүгнэлтэд нийцүүлэн авч хэрэгжүүлж, үр дүнг 2026 оны намрын ээлжит чуулганы хугацаанд багтаан Улсын Их Хуралд танилцуулж шийдвэрлүүлэхийг Засгийн газарт даалгахаар тусгасан байна.Энэ хугацаанд тогтоолоор өгсөн үүргийн хэрэгжилтийн явцыг улирал тутам Улсын Их Хурлын Эдийн засгийн байнгын хороонд нээлттэй танилцуулж, ил тод байдлыг хангаж ажиллах шаардлагатай хэмээн О.Батнайрамдал гишүүн тодотгов.Стратегийн ач холбогдол бүхий Оюу толгой бүлэг ордын талбайн хилийн заагт орших “Жавхлант”, “Шивээ толгой” ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөлтэй холбогдсон шийдвэр, ажиллагааны хууль зүйн үндэслэл, хуульд нийцсэн байдлыг нягталж, шаардлагатай тохиолдолд тусгай зөвшөөрлийг цуцлах хүртэл арга хэмжээ авах, ашиглалтын үйл ажиллагаанд Монгол Улсын Үндсэн хууль, Ашигт малтмалын тухай хууль болон бусад хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг хангуулж, төрийн эзэмшлийн хувь, хэмжээг тогтоох санал боловсруулах, ирээдүйд Монголын талын хүртэх үр өгөөжид сөрөг нөлөөлөл, үр дагавар бүхий санхүүжилт, хөрөнгө оруулалтын аливаа үүрэг, хариуцлага хүлээхгүй байх нөхцөлийг бүрдүүлэхийг даалгахаар төсөлд тусгасан байна.Эрдэнэс МГЛ ХХК, Айвенхоу Оюу Толгой /БиВиАй/ Лтд, Оюу Толгой Нидерланд Би.Ви, Оюу Толгой ХХК-ийн хооронд 2011 оны 06 дугаар сарын 08-ны өдөр байгуулсан Хувь нийлүүлэгчдийн гэрээ /Нэмэлт, өөрчлөлт оруулж дахин тодотгосон/-ний хэрэгжилтийг харилцан дүгнэх, алдагдсан боломжийн өртгийг тооцоолж, дүгнэлт гаргах, Монгол Улсын Үндсэн хууль, бусад хууль тогтоомжид нийцүүлэн нэмэлт, өөрчлөлт оруулах, түүнд холбогдох бусад гэрээ, эрх зүйн баримт бичгийг нийцүүлэх, хувь нийлүүлэгчийн болон гуравдагч этгээдийн санхүүжилтийн хүүгийн хувь хэмжээг зах зээлийн зарчим, жишигт нийцүүлэн бодитоор бууруулахыг даалгахаар төсөлд тусгасан байна.Стратегийн ач холбогдол бүхий Оюу толгой бүлэг ордын геологи, хайгуулын судалгааг үргэлжлүүлж, үйлдвэрлэлийн нөөцийг өсгөх замаар тус ордын үнэ цэнийг нэмэгдүүлэх, ашиглалтын үйл ажиллагаанд тавих хяналтыг сайжруулахыг үүрэг болгох нь зүйтэй хэмээн үзжээ.Монголын талын үр өгөөжийн хувь хэмжээ 53 хувиас доошгүй байх нөхцөлийг баталгаажуулан холбогдох гэрээнд тусгах, уг хувь хэмжээг 5 жил тутамд харилцан хянан үзэх зарчмыг нэвтрүүлж, Оюу Толгой ХХК-ийн жилийн тайланд талуудад ногдох үр өгөөжийн тооцоог тусгайлан тайлагнахыг Засгийн газарт үүрэг болгон, тогтоолын хэрэгжилтэд хяналт тавьж ажиллахыг Эдийн засгийн байнгын хороонд даалгахаар тусгасан байна.Улсын Их Хурлын гишүүн О.Батнайрамдалын танилцуулгатай холбогдуулан Б.Уянга, Г.Лувсанжамц, Л.Мөнхбаясгалан, Д.Үүрийнтуяа, С.Бямбацогт, Р.Сэддорж нарын гишүүд асуулт асууж, холбогдох тодруулгыг хийсэн юм. Ийнхүү хэлэлцээд “Оюу толгой бүлэг ордын ашиглалтад Монгол Улсын эрх ашгийг хангуулах, хүртэх өгөөжийг нэмэгдүүлэх хүрээнд хийсэн тусгай шалгалт, нээлттэй сонсголын мөрөөр авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээний тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийг хэлэлцсэн талаарх Эдийн засгийн байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг Улсын Их Хурлын 2025 оны 62 дугаар тогтоолоор байгуулагдсан хянан шалгах түр хороонд хүргүүлэхээр шийдвэрлэлээ.Ийнхүү өнөөдрийн хуралдаанаар хэлэлцэхээр товлосон зургаан асуудлаа нэгбүрчлэн хэлэлцэн, шийдвэрлэснээр Эдийн засгийн байнгын хорооны хуралдаан өндөрлөв гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээллээ.

Хууль зүйн байнгын хорооны 2025 оны 10 дугаар сарын 15-ны өдрийн 14 дүгээр тогтоолоор байгуулагдсан Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн шүүгч бус гишүүнийг сонгон шалгаруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг хууль, журамд заасны дагуу сонгон шалгаруулалтын зарыг нийтэд мэдээлэх, нэр дэвших тухай хүсэлт, материалыг хүлээн авах, ажлын хэсэг байгуулах, нэр дэвшигчээр бүртгэж, нийтэд мэдээлэх, нэр дэвшигчийн баримт бичгийг parliament.mn цахим хуудаст байршуулах, нэр дэвшигчийн талаар мэдээлэл цуглуулах, бүрдүүлэх, ажлын хэсгийн ярилцлага зохион байгуулах, нэр дэвшигчийг тодруулан Улсын Их Хуралд санал болгох гэсэн 8 үе шатны хүрээнд ажилласан.Сонгон шалгаруулалтын ажлын хэсэг 2025 оны 11 дүгээр сарын 24-ний өдөр хуралдаж Улсын Их Хуралд санал болгох нэр дэвшигчдийг тодруулсан.1.    Х.Эрдэм-Ундрах2.    Ч.Баянжаргал3.   Ц.Жавхлантөгс4.   Ч.ӨнөржаргалХууль зүйн байнгын хорооны 2025 оны 12 дугаар сарын 09-ний өдрийн хуралдаанаар Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн шүүгч бус гишүүнд нэр дэвшигч 4 иргэнтэй хийх “ТОМИЛГООНЫ СОНСГОЛ”-ыг 2025 оны 12 дугаар сарын 24-ний өдөр зохион байгуулахаар тогтлоо. Томилгооны сонсголд оролцох хүсэлтэй иргэн, хуулийн этгээд, хэвлэл мэдээлэл, олон нийтийн байгууллагын төлөөлөл “Томилгооны сонсголд оролцогчийн бүртгэлийн хуудас”-ыг бөглөж 2025 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдрийн 17.00 цагаас өмнө [email protected] имэйл хаягаар ирүүлнэ үү. Утас: 51-267155Бүртгэлийн хуудсыг эндээс татаж авна ууАЖЛЫН АЛБА

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх зарлиг гарган, Максимын Чинбатыг Улсын ерөнхий прокурорын орлогчийн албан тушаалд улираан томилов.Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга А.Үйлстөгөлдөр Улсын ерөнхий прокурорын газарт очин Ерөнхийлөгчийн зарлигийг сонордуулж, ажлын амжилт хүсэн ерөөлөө.Адуучин сүрэг овогт Максимын Чинбат 1973 онд Сүхбаатар аймагт төрсөн. 1991 онд Сүхбаатар аймгийн ерөнхий боловсролын дунд сургууль, 1995 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийг эрхзүйч мэргэжлээр төгссөн. Хууль зүйн ухааны магистр. Төрийн хууль цаазын шадар зөвлөх.1995-2007 онд Сүхбаатар аймгийн Прокурорын газарт хяналтын прокурор, аймгийн прокурорын орлогч, аймгийн прокурор,2007 оноос Багануур дүүргийн Прокурорын газарт туслах прокурор, дүүргийн прокурорын орлогч,2014 оноос Дүүргийн нэгдүгээр Прокурорын газарт Тамгын хэлтсийн дарга,2015 оноос Баянгол дүүргийн Прокурорын газарт хяналтын прокурор, Тамгын хэлтсийн дарга,2017 оноос Чингэлтэй дүүргийн Прокурорын газарт ахлах прокурор,2019 оноос Улсын ерөнхий прокурорын газарт хяналтын прокурор, ерөнхий прокурорын орлогч. Прокурорын байгууллагад 30 дахь жилдээ ажиллаж байна.

Улсын Их Хурлын 2025 оны намрын ээлжит чуулганы өнөөдрийн (2025.12.19) нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцсэн хоёр дахь асуудал нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн 2025 оны 07 дугаар дүгнэлтийг хүлээн зөвшөөрсөнтэй холбогдуулан боловсруулсан Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн анхны хэлэлцүүлэг байв. Улсын Их Хурлын гишүүн Н.Алтанхуяг Хууль зүйн байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг танилцууллаа. Уг хуулийн төслийг анхны хэлэлцүүлгээр батлах горимын саналыг тус Байнгын хороо гаргаж, дэмжжээ. Хэлэлцэж буй асуудалтай холбогдуулан асууж, үг хэлэх гишүүн байгаагүй тул товын дарааллыг баримтлав.Улсын ерөнхий прокурорын орлогчийг томилох саналыг зөвшилцөх тухай асуудлыг хэлэлцлээ. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн саналыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга А.Үйлстөгөлдөр, уг саналыг Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хорооны хуралдаанаар хэлэлцсэн тухай санал, дүгнэлтийг Улсын Их Хурлын гишүүн О.Номинчимэг танилцууллаа.Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөс Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Тавин зургадугаар зүйлийн 2, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн тухай хуулийн 12 дугаар зүйлийн 17, Прокурорын тухай хуулийн 46 дугаар зүйлийн 46.2 дахь хэсгийг үндэслэн Максимын Чинбатыг Улсын Ерөнхий прокурорын орлогчийн албан тушаалд томилох саналыг зөвшилцөхөөр ирүүлжээ. Адуучин сүрэг овогт Максимын Чинбат нь 1973 онд Сүхбаатар аймагт төрсөн. 52 настай, ам бүл 6, эхнэр, хүүхдүүдийн хамт амьдардаг. Тэрбээр 1981-1991 онд Сүхбаатар аймагт ерөнхий боловсролын дунд сургууль, 1991-1995 онд Монгол Улсын Их сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрхзүйч мэргэжлээр төгссөн, хууль зүйн ухааны магистрын зэрэгтэй. Төрийн хууль цаазын шадар зөвлөхийн зэрэг дэвтэй. Прокурор М.Чинбат 1995-2007 онд Сүхбаатар аймгийн прокурорын газарт хяналтын прокурор, аймгийн прокурорын орлогч, аймгийн прокурор, 2007 оноос Багануур дүүргийн прокурорын газарт туслах прокурор, дүүргийн прокурорын орлогч, 2014 оноос Дүүргийн нэгдүгээр прокурорын газарт Тамгын хэлтсийн дарга, 2015 оноос Баянгол дүүргийн прокурорын газарт хяналтын прокурор, Тамгын хэлтсийн дарга, 2017 оноос Чингэлтэй дүүргийн прокурорын газарт ахлах прокурор, 2019 оны 2 дугаар сараас Улсын ерөнхий прокурорын газарт хяналтын прокурор, мөн оны 4 дүгээр сараас Улсын ерөнхий прокурорын орлогчоор тус тус томилогдон прокурорын байгууллагад прокуророор 30 дахь жилдээ ажиллаж байгаа хэмээн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга А.Үйлстөгөлдөр танилцууллаа.Улсын ерөнхий прокурорын орлогчоор М.Чинбатыг томилох талаар зөвшилцөхөөр ирүүлсэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч саналтай холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн С.Эрдэнэбат, О.Алтангэрэл, Ж.Золжаргал,  Л.Соронзонболд, Б.Энхбаяр нар байр сууриа илэрхийлж, нэр дэвшигч М.Чинбатаас  асуулт асууж, хариулт, мэдээлэл авсны санал хураалт явууллаа. Санал хураалт Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн 2025 оны 07 дугаар дүгнэлтийг хүлээн зөвшөөрсөнтэй холбогдуулан боловсруулсан Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслүүдийг анхны хэлэлцүүлгээр баталъя гэсэн Байнгын хорооны горимын саналыг дэмжих эсэх санал хурааснаар үргэлжилж, уг саналыг чуулганы нэгдсэн хуралдаанд оролцсон гишүүдийн 57 нь буюу 62 хувь нь дэмжсэн тул эцэслэн батлуулах бэлтгэл хангуулахаар Хууль зүйн байнгын хороонд шилжүүллээ.Улсын Ерөнхий прокурорын орлогчийн албан тушаалд Максимын Чинбатыг томилох асуудлыг Улсын Их Хуралтай зөвшилцөхөөр ирүүлсэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн саналыг Улсын Их Хурлын 65 гишүүн буюу 70.7 хувь дэмжлээ. Мөн Улсын Их Хурлын гишүүн О.Батнайрамдал, Г.Уянга нараас өргөн мэдүүлсэн Нийтээр тэмдэглэх баярын болон тэмдэглэлт өдрүүдийн тухай хуульд нэмэлт оруулах тухай хуулийн төслийг эцэслэн батлах санал хураалтаар дэмжигдээгүй тул Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы дэгийн тухай хуулийн 44.4-т заасны дагуу хууль санаачлагчид буцаав.Чуулганы нэгдсэн хуралдаан Оюу толгой бүлэг ордын ашиглалтад Монгол Улсын эрх ашгийг хангуулах, хүртэх өгөөжийг нэмэгдүүлэхтэй холбоотой баримт бичиг, үйл ажиллагаанд хяналт шалгалт хийх Хянан шалгах түр хорооны тайлан, санал, дүгнэлтийн танилцуулгаар үргэлжиллээ гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээллийн газраас мэдээллээ.