УЛС ТӨР

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учрал /2026.05.07/ Татварын хуулиудын нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг УИХ-д өргөн мэдүүлэв. Эдгээрт:Татварын Ерөнхий хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухайАж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухайХувь хүний орлогын албан татварын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухайНэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөлЕрөнхий сайд Н.Учрал олон улсын эдийн засгийн хурцадмал нөхцөл байдлаас үүдэлтэйгээр эдийн засгаа идэвхжүүлж, хувийн хэвшил, аж ахуйн нэгжүүдээ дэмжих зорилгоор холбогдох хуулийн төслүүдийг УИХ-д өргөн мэдүүлж буйг онцлов.УИХ-ын дарга С.Бямбацогт цаг үеэ олсон чухал хуулиудыг оруулж ирсэн Засгийн газар, Ерөнхий сайдад талархал илэрхийлээд төр баялаг бүтээгч, иргэд, аж ахуйн нэгжүүдээ дэмжсэн бодлого явуулах ёстой. УИХ хуулийн төслүүдийг яаралтай хэлэлцүүлж батлахад онцгой анхаарч ажиллана гэв.Татварын ерөнхий хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөлд дараах арга хэмжээг зохицуулахаар тусгажээ. Үүнд: Хариуцлагатай татвар төлөгчийг дэмжих, урамшуулах, татвар төлөгчийг татварын эрсдэлд орохоос урьдчилан сэргийлэх. Санхүүгийн хүндрэлтэй нөхцөл байдалд орсон татвар төлөгчийн дансыг бүхэлд нь битүүмжлэх бус, орлогын тодорхой хувийг суутгах, дансыг хэсэгчлэн битүүмжилж өр барагдуулах үйл ажиллагааг уян хатан болгох, татвар төлөгчийн үндсэн үйл ажиллагаагаа хэвийн үргэлжлүүлэх боломжийг бүрдүүлнэ. Татварын зорилгоор ил тод байх, мэдээлэл харилцан солилцох Глобал форум олон улсын байгууллагаас ирүүлсэн зөвлөмж, Автоматаар харилцан мэдээлэл солилцох стандартыг бүрэн хэрэгжүүлэхтэй холбоотой өөрчлөлт зэрэг зохицуулалтуудыг хуулийн төсөлд тусгажээ.Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөлд: Татвар ногдуулах орлогын босгын хэмжээг нэмэгдүүлж, шатлалыг өөрчилж, Жижиг, дунд аж ахуйн нэгжүүдийн татварын хөнгөлөлтийн хамрах хүрээг нэмэгдүүлж, 2.5 тэрбум төгрөг хүртэлх борлуулалтын орлоготой аж ахуйн нэгжүүдийн татварыг 90 хүртэлх хувиар хөнгөлөх. Мөн мэдээллийн технологийн үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай хуулийн 11.1-д заасан виртуал бүсэд бүртгүүлсэн хуулийн этгээдийн үйл ажиллагааны орлогод ногдох албан татварыг 100 хувь хөнгөлнө. Татварын тайлан тушаах, төсөвт төлөх хугацааг хойшлуулах зэрэг зохицуулалтыг тусгасан байна.Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөлд: Хялбаршуулсан горимоор тайлагнан 1 хувиар татвар төлөх босгыг 1 тэрбум төгрөг болгох зохицуулалтыг тусгах замаар бүх нийтээрээ шударга төлөх татварын орчныг бүрдүүлнэ. Иргэдийн орон сууцжуулалтыг татварын бодлогоор дэмжинэ. Хувь хүн тодорхой хугацаанд өмчилсөн өөрийн орон сууцаа худалдан борлуулахад үл хөдлөх хөрөнгө борлуулсны татвараас чөлөөлнө. Иргэдийн тайлагнах үйл ажиллагааг хялбаршуулах хүрээнд татвар төлөх болон тайлагнах хугацааг сунган уян хатан болгоно.НӨАТ-ын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөлд: Бичил, жижиг бизнес эрхлэгчдэд үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх боломж олгох зорилгоор НӨАТ суутган төлөгчийн босгыг 400 сая төгрөг болгон нэмэгдүүлнэ. Дотоод болон импортын НӨАТ-ын төлбөрийг хоёр хүртэл сарын хугацаагаар хойшлуулах боломжийг бүрдүүлж, аж ахуйн нэгжийн мөнгөн урсгал, уян хатан байдлыг дэмжих зохицуулалтыг тусгажээ.

Монгол Улсын Их Хурлын дарга С.Бямбацогт өнөөдөр (2026.05.05) Нийтийн өмчийн болон Төрийн болон орон нутгийн өмчит компанийн бүтээмж, ил тод байдал, засаглалыг сайжруулах тухай хуулийн төслүүдийг онцолж, хуулийн төслүүдийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсгийн явцын талаар мэдээлэл сонслоо.Монгол Улсын Их Хурлын даргын 2025 оны 529 дүгээр захирамжаар байгуулагдсан Ажлын хэсгийг УИХ-ын гишүүн Д.Үүрийнтуяа ахалж нийт  29  гишүүн Нийтийн өмчийн хуулийн төсөл болон Төрийн болон орон нутгийн өмчит компанийн бүтээмж, ил тод байдал, засаглалыг сайжруулах тухай хуулийн төслүүдийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэхээр ажиллаж байна. Ажлын хэсгийн үйл ажиллагааны төлөвлөгөөний дагуу хуулийн төсөлтэй холбоотойгоор хэлэлцүүлгийг үе шаттай зохион байгуулж байгаа бөгөөд холбогдох санал, хүсэлт, судалгаа, мэдээллийг нэгтгэсний дараа Ажлын хэсгийг хуралдуулахаар төлөвлөж байгаа талаар танилцуулсан.Хуулийн төсөлд анхаарах асуудлуудын хүрээнд төрийн болон орон нутгийн өмчит компанийг үүсгэн байгуулах үндэслэл, ангилал, хувьцаа эзэмшигчийн эрх, компанийн засаглал, төлөөлөн удирдах зөвлөлийн бүрэлдэхүүн, сонгон шалгаруулалт, ногдол ашгийн бодлого, алтан хувьцааны зохицуулалт, хяналт, тайлагналтай холбоотой зүйл, заалтыг нарийвчлахаар ажиллаж байгаа юм байна. Түүнчлэн Ажлын хэсэг урт хугацаанд төрийн өмчит компанийн засаглал, ил тод байдал, эдийн засгийн үр ашиг, тогтвортой хөгжлийг хангах бодлогын суурь шинэчлэл болох талаас нь харж, нухацтай, бодлогын түвшинд хандах зарчим баримталж байгаа гэлээ.Нийтийн өмчийн хууль батлагдсанаар төрийн болон орон нутгийн өмчийн төрөл, хөрөнгийн ангилал, өмчлөх эрх болон өмчийн удирдлага хэрэгжүүлэх субьектын чиг үүрэг, үйл ажиллагааны үндэслэл, журам тодорхой болж, төрийн болон орон нутгийн өмчийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах, хөрөнгийн ашиглалтыг сайжруулах, үр ашиг, үнэлгээг нэмэгдүүлэхэд эерэг нөлөө үзүүлэх ач холбогдолтой.Нийтийн өмчийн хуулийн төслийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэх дэд ажлын хэсгийг Улсын Их Хурлын гишүүн О.Номинчимэг ахалж байгаа бол Төрийн болон орон нутгийн өмчит компанийн бүтээмж, ил тод байдал, засаглалыг сайжруулах тухай хуулийн төслийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэх ажлын хэсгийг Улсын Их Хурлын гишүүн П.Сайнзориг ахлан ажиллаж байгаа юм. Нийтийн өмчийн хуулийн төслийн тухайд ажлын хэсэг хуулийн төслийн нэрийг өөрчлөх, өмч хувьчлалттай холбоотой бүлэг оруулах, орон нутгийн өмчийн ангилал, нийтийн үйлчилгээний байгууллагын талаарх зохицуулалтыг нарийвчлан судлах шаардлагатай гэж үзсэн. Иймд Ажлын хэсгийн үйл ажиллагааны төлөвгөөний дагуу үе шаттай хэлэлцүүлэг зохион байгуулж байгаа бөгөөд холбогдох санал, хүсэлт, судалгаа, мэдээллийг нэгтгэсний дараа хуралдахаар төлөвлөж байгаа тул Ажлын хэсгийн үйл ажиллагаа удаашрах шалтгаан болж байна гэж дүгнэжээ.Төрийн өмчит болон төрийн өмчийн оролцоотой толгой 99 компани, үйлдвэрийн газар нь 2023 оны жилийн эцсийн байдлаар нийт 23 их наяд 617 тэрбум төгрөгийн орлого, 16 их наяд 912 тэрбум төгрөгийн зардал, 4 их наяд 983 тэрбум төгрөг буюу 21.1 хувийн цэвэр ашиг, 64 их наяд 200 тэрбум төгрөгийн нийт хөрөнгө, 7.76 хувийн хөрөнгийн өгөөжтэй ажилласан байна. Мөн төрийн өмчийн хувьцааны ногдол ашгийн орлогоор улсын төсөвт 2019 онд 155.2 тэрбум, 2020 онд 173.6 тэрбум, 2021 онд 207.2 тэрбум, 2022 онд 469 тэрбум, 2023 онд 449.8 тэрбум төгрөгийг тус тус төвлөрүүлсэн байна.Тиймээс төр болон орон нутаг нь улсын төсвөөс гадуур их хэмжээний хөрөнгийг өмчилж байгаа боловч өмчийг зохистой удирдах, үр өгөөжийг нэмэгдүүлэх чиглэлд дутагдаж буй эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгохоор дэд ажлын хэсгүүдийг байгуулан ажиллаж байна. Мэдээлэлтэй танилцсаны дараа Улсын Их Хурлын дарга хуулийн төслүүдийг хаврын чуулганы хугацаанд хэлэлцэн батлах зорилготойгоор ажиллахыг үүрэг чиглэл болголоо гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээлэв.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх дээд боловсролын ууган байгууллага МУИС болон инженер, технологийн мэргэжилтэн бэлтгэдэг их өргөө болсон ШУТИС-ийн хамт олонтой уулзлаа.Олон мянган боловсон хүчин бэлтгэж, ирээдүй хойч үеэ дэлхий дахины хөгжил дэвшилтэй хөл нийлүүлэн алхаж чадахуйц эрдэм боловсролтой болгохын төлөө хүчин зүтгэж байгаа үе үеийн багш, ажилтнуудад Ерөнхийлөгч талархал илэрхийлж, сурган хүмүүжүүлэх, соён гэгээрүүлэх үйлсэд нь амжилт хүсэн ерөөлөө.Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар:МУИС-ийн Шинжлэх ухааны сургуулийн Байгалийн ухааны салбарын Математикийн тэнхимийн ахмад багш, доктор, дэд профессор Маанийн Дэнсмаа,ШУТИС-ийн Ахмадын зөвлөлийн дарга, Уул уурхайн хүрээлэнгийн эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга, Төрийн шагналт, доктор, профессор Лхамсүрэнгийн Пүрэв,МУИС-ийн Биологийн тэнхимийн зөвлөх профессор, доктор Хаянхярваагийн Тэрбиш,ШУТИС-ийн харьяа Дулааны техник, үйлдвэрлэлийн экологийн хүрээлэнгийн эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга, Шинжлэх ухааны доктор, профессор Жагванжавын Цэен-Ойдов,МУИС-ийн Монгол хэл, хэл шинжлэлийн тэнхимийн зөвлөх профессор, доктор Доржсүрэнгийн Бүрнээ,ШУТИС-ийн Үйлдвэрлэлийн технологийн сургуулийн “Шима сейки” сургалтын төвийн захирал, академич Доржийн Энхтуяа нарт Гавьяат багш цол хүртээж, нэр бүхий эрхмүүдийг төрийн дээд одон, медалиар шагналаа.Төрийн тэргүүний санаачилсан “Ерөнхийлөгчийн илгээлт-2100”, “Тэрбум мод”, “Хүнсний хувьсгал”, “Эрүүл монгол хүн“, Цагаан алт” үндэсний хөдөлгөөн, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд багш, ажилтнуудын  манлайлал, оролцоо чухал хувь нэмэр оруулж байгаад Ерөнхийлөгч талархал илэрхийллээ.Мөн өнгөрсөн хугацаанд хийсэн ажил, тэр дундаа боловсролын салбарт гаргасан санаачилга, үзүүлсэн дэмжлэг болон үндэсний хөдөлгөөн, хөтөлбөрүүдийн хэрэгжилт, гадаад харилцааны сэргэлт, нийгэм, эдийн засгийн байдал зэргийн талаар товч танилцууллаа.“Ерөнхийлөгчийн илгээлт-2100”  тэтгэлэгт хөтөлбөрийн хүрээнд 21 орны их сургуульд 1,000 гаруй оюутан суралцаж байна.Эдгээр залуус төгсөж ирээд ерөнхий болон дээд боловсролын байгууллагууд, бусад салбарт эзэмшсэн мэргэжлээрээ ажиллаж эх орныхоо хөгжилд хувь нэмрээ оруулна гэдэгт итгэлтэй байгаагаа Боловсролын сайд Л.Энх-Амгалан хэллээ.Мөн Ерөнхийлөгчийн санаачилсан үндэсний хөдөлгөөнүүд, хөгжлийн тэргүүлэх чиглэлүүдийг бодит ажил болгохын төлөө хамтын ажиллагааг өргөжүүлж, их сургуулиуд  оролцогч бус, бодлого, судалгаа, инновацын манлайлагч болон ажиллаж байгааг тэмдэглэлээ.Ерөнхийлөгч Үндсэн хуульт ёс, Үндсэн хуульт байгууллыг бэхжүүлэх, төрт ёс, түүх, соёл, хүний эрх, эрх чөлөө, ардчилсан ёс, үндэсний эв нэгдлийг хангах, хууль дээдлэх зарчмыг төлөвшүүлэх, Үндсэн хуулийн эрх зүйн судалгааг дэмжих зорилгоор Үндсэн хуулийн эрх зүйн хүрээлэн байгуулах зарлиг гаргасан.Энэ нь Үндсэн хуулийн мөн чанар, хууль дээдлэх зарчмыг түгээн дэлгэрүүлэх, Үндсэн хуульт ёсны түүхэн ач холбогдлыг сурталчлан таниулах, иргэдийн эрх зүйн боловсролыг дээшлүүлэх, Үндсэн хуулиа дээдлэн, сахиж мөрдөх соёлыг төлөвшүүлэх ач холбогдолтой гэж үзэж байна.Ерөнхийлөгчийн санаачилга, дэмжлэгээр МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн барилгын бүтээн байгуулалт ид өрнөж байгаа бөгөөд энэ нь МУИС-ийн сүүлийн 60 жилийн түүхэнд байгаагүй оюуны томоохон хөрөнгө оруулалт юм.Мөн 2025 онд ШУТИС-д Хүнсний эрдэм шинжилгээ, судалгааны хүрээлэн байгуулж, импортыг орлох бүтээгдэхүүн хөгжүүлэх, хүнсний бүтээгдэхүүний химийн болон шимт найрлагын үндэсний мэдээллийн сан бүрдүүлэх, орчин үеийн лабораторийн чадавхыг хөгжүүлж эхэллээ.“Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөнд МУИС, ШУТИС-ийн хамт олон идэвхтэй оролцож, байгаль орчин, ой судлал, экологи, усны нөөцийн чиглэлээр мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх, эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлаа өргөжүүлэн, ойжуулалтын шинэ технологи, тарьц үржүүлэг, “Мянган сургагч багш”, “Ойжуулагч” сурах бичиг, уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох судалгаа хийж байна.Ерөнхийлөгч 2021 онд зарлиг гарган, Монгол Улсад болон олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн олимпиадад сурагчдыг оролцох боломж, нөхцөлийг бүрдүүлж, урамшуулж байхыг Засгийн газарт чиглэл болгосон.Үүний дүнд сурагч хүүхдүүд сүүлийн таван жилд олон улсын олимпиадуудаас 104 медаль хүртэн, хэдэн арван шагналт байр эзэлж, урамшууллаа аваад байна.Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн 2022 онд Япон Улсад хийсэн төрийн айлчлалын үеэр ярилцаж тохиролцсоны дагуу “Япон-Монголын Сасакава тэтгэлэгт хөтөлбөр”-т хамрагдах орон нутгийн 1,000 оюутны эхний 100 нь амжилттай суралцаж байна.Оюутнууд МУИС-ийн Хүрээлэн буй орчин, ой судлал, экологи, АШУҮИС-ийн Эмнэлзүй, нийтийн эрүүл мэнд, хоол зүй, ХААИС-ийн Мал аж ахуй, агрономи, ургамал хамгаалал, ШУТИС-ийн Хүнсний үйлдвэрлэл, хүнсний хангамж, аюулгүй байдал, хоол зүй, биотехнологи, микробиологи, инженерчлэл мэргэжлээр суралцана.Тэд сургуулиа төгсөөд гэрээний дагуу орон нутагтаа гурван жил ажиллаж, “Тэрбум мод”, “Хүнсний хувьсгал”, “Эрүүл монгол хүн” зэрэг үндэсний хөдөлгөөнд хувь нэмрээ оруулах юм.Өнгөрсөн хугацаанд Ерөнхийлөгчийн санаачилга, ивээл дор шинжлэх ухааны ажилтнууд, багш, түүний дотор түүхийн багш нар Их хурал, улсын зөвлөгөөнөө хийн,   ололт амжилт, тулгамдсан асуудлуудаа хэлэлцэн, цаашдын бодлого, зорилтоо тодорхойлоод байна.

Монгол Улсын Шадар сайд Н.Номтойбаяр /2026.05.04/ Орхон аймагт ажиллалаа. Тэрбээр эрхлэх асуудлынхаа хүрээнд бүсчилсэн хөгжлийн бодлого, чөлөөт бүсийн хөгжлийн чиглэлээр Онцгой байдлын газар, Стандарт, хэмжил зүйн хэлтэс болон “Уул уурхай–металлурги–химийн үйлдвэрийн цогцолбор” үйлдвэрлэл, технологийн парк дээр ажиллалаа. Шадар сайд Н.Номтойбаяр “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын үйл ажиллагаа, ололт амжилтыг бататгахын зэрэгцээ хойд бүс нутагт эдийн засгийн шинэ боломжуудыг бий болгох шаардлагатай байгааг онцлов. Мөн чөлөөт бүсийн хөгжлийг зөвхөн хил орчмын бүсэд төвлөрүүлэх бус бүс нутгийнхаа эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих чиглэлээр өргөн хүрээнд хэрэгжүүлнэ гэлээ. Гамшгаас хамгаалах тогтолцоог сайжруулах хүрээнд Гамшгийн тухай хууль болон Улсын нөөцийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахаар ажиллаж байгаа бөгөөд  онцгой байдлын байгууллагын техник, тоног төхөөрөмжийн шинэчлэлийг хувийн хэвшилтэй хамтран үе шаттай хэрэгжүүлнэ гэдгээ тодотголоо. Стандарт, хэмжил зүй, техникийн зохицуулалт, лабораторийн үйл ажиллагааны эрх зүйн орчныг шинэчлэх хүрээнд холбогдох хуулийн үзэл баримтлалыг Хууль зүй, дотоод хэргийн яаманд хүргүүлсэн. Энэ хүрээнд аймаг, орон нутгийн байгууллагуудаас хуулийн төсөлд оруулах саналуудыг хүлээн авч байна. Орхон аймгийн Стандарт, хэмжил зүйн хэлтэс 2020–2024 онд  баталгаажуулалт, борлуулалтын үзүүлэлтээр улсын хэмжээнд тэргүүлсэн бөгөөд 2025 оноос хүнд металлын шинжилгээг орон нутагтаа хийж эхэлсэн нь салбартаа сайн жишиг болж байна. Шадар сайд Н.Номтойбаяр үргэлжлүүлэн “Уул уурхай–металлурги–химийн үйлдвэрийн цогцолбор” үйлдвэрлэл, технологийн паркийн төлөвлөсөн байршилд ажиллалаа. Шадар сайдын зүгээс улсын хэмжээнд байгуулахаар төлөвлөж буй үйлдвэрлэл, технологийн 18 паркийн бодлого, төлөвлөлтийг уялдуулж, кластер хэлбэрээр хөгжүүлэх замаар дотоодын үйлдвэрлэгчдийг нэгтгэж, эдийн засгийн үр ашгийг нэмэгдүүлэх нь зүйтэй гэлээ. Цаашид үйлдвэрлэл, технологийн паркуудын хөгжлийг эрчимжүүлэх, хууль, эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох, хөрөнгө оруулалт болон үйлдвэрлэлийн уялдаа холбоог сайжруулах чиглэлээр холбогдох арга хэмжээг үе шаттай хэрэгжүүлэхийг Шадар сайд онцоллоо.

Жил бүрийн тавдугаар сарын хоёр дахь долоо хоногийг “ТАТВАР ТӨЛӨГЧДИЙН ӨДРҮҮД” болгон зохион байгуулдаг. Монголын татварын алба 27 дахь жилдээ “ХЭРЭГЦЭЭНД ҮНДЭСЛЭСЭН ЗӨВЛӨГЧ ТАТВАРЫН АЛБА” уриан дор орон даяар зохион байгуулж байна. Энэ хүрээнд Монгол Улсын Үндсэн хуулиар хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлж шударгаар татвараа төлсөн шилдэг татвар төлөгчдөд шагнал гардуулах ёслол хүндэтгэлийн арга хэмжээ Төрийн ордонд боллоо.Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учрал оролцож үг хэллээ. Ерөнхий сайдын хэлсэн үгийг бүрэн эхээр нь хүргэж байна.“Эрхэм хүндэт баялаг бүтээгч, татвар төлөгчид өө,Хөлс хүч, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн татвар төлж, Монгол Улсын хөгжил дэвшлийн хөдөлгөгч хүч нь болсон Та бүхэндээ энэ өдрийн мэнд дэвшүүлье.Та бүхэн бол монгол хүнд хийх ажил, авах цалин олгогчид, Монгол Улсын эдийн засгийн тулгуур багана, Монголын хөгжлийн хөдөлгүүр юм.Төсвийн мөнгө гэж үгүй. Татвар төлөгч Та бүхний мөнгө л бий. Та бүхний төлсөн татвараар улсын төсөв бүрдэж, эмч, багш, төрийн албан хаагчдад цалин хөлс олгож, эмнэлэг, сургууль, цэцэрлэг барьж, зам, дэд бүтэц бүтээн байгуулдаг. Энх цагийн хамгийн эх оронч үйл хэрэг бол татвар төлж, хөгжил дэвшилд хувь нэмрээ оруулж, ирээдүйг өнөөдөр бүтээлцэж буй иргэний өндөр үүрэг хариуцлага юм.Монгол Улсын Засгийн газар хөдөлмөрлөж бүтээж буй хүн бүхэнд саад болсон хүнд суртлын чөдөр тушааг тайлах “Чөлөөлье” бодлого дэвшүүлэн ажиллаж байна.Монгол Улсын Засгийн газрын Эрх чөлөөний дөрвөн зам, дөрвөн чөлөөлөлтийн бодлогын эрхэм зорилго нь улс төрийн эрх чөлөөг эдийн засгийн эрх чөлөөгөөр бататгахад оршиж байна. Засгийн газрын Эдийн засгийн чөлөөлөлт, Эрх зүйн чөлөөлөлт, Ногоон хөгжлийн чөлөөлөлт, Авлигын эсрэг чөлөөлөлт бүгд баялаг бүтээгчид, хувийн хэвшил, хийж бүтээх хүсэлтэй хүн бүхэнд хаяглан зориулсан бодлого юм.Төр эдийн засгийн гайхамшиг, ид шид бүтээж чадахгүй. Дэлхийн цаг төр үймээнтэй, түлш шатахуун, тээвэр логистикийн хүндрэл нүүрлэсэн энэ цаг үед баялаг бүтээгчдэдээ, хувийн хэвшилдээ, чөлөөт өрсөлдөөн, эрх чөлөөний хүчинд итгэх нь Засгийн газрын үндсэн чиг шугам юм. Засгийн газар эхний сардаа багтааж, эдийн засгийн эрх чөлөөний бодлогын бодит гараа болгож, чөлөөлөлтийн 12 шийдвэр гаргалаа. Бодлого гэдэг дуусдаггүй яриа биш бодит шийдлээр амилж, амьдралд биеллээ олно гэдэг итгэл үнэмшлээр чөдөр тушааг тайлж, чөлөөлж ажиллана. Засгийн газрын чөлөөлөлтийн бодлого, шийдлээс татвар төлөгч Та бүхэндээ дараах 4 зүйлийг онцлон хэлэхийг хүсэж байна.Нэгдүгээрт, Хөдөлмөрлөж бүтээж буй хүн бүхэн, хэн бүрийг хууль журмын гох дэгээ, хүнд суртлын чөдөр тушаанаас чөлөөлж, татварын ачаа дарамтыг хөнгөлөх нь Монгол Улсын Засгийн газрын бодлогын цөм байх болно. Улсын төсвийн орлогын цөм нь татвар хэдий боловч баялаг бүтээгчдээ “дарамтлах биш дэмжих”, “хаах биш нээх” нь үндсэн зарчим, үндэс тулгуур нь байх болно. Татварын өртэй 12153 компани, аж ахуйн нэгжийн битүүмжлэгдсэн дансыг нээсэн нь итгэлцлийн зарчим дээр үндэслэсэн шийдвэр юм. 2026 онд төлөвлөгөөт эрүүл мэнд, байгаль орчноос бусад 7300 гаруй хяналт шалгалтыг цуцалсан нь хийж бүтээх, хөгжиж дэвших хүслийг чөлөөлсөн иж бүрэн багц шийдлийн бодит алхам юм. Монгол Улсын Засгийн газар шударга ёс, эв нэгдлийн гагнаас нь эрх чөлөө хэмээх үнэт зүйлийг эрхэмлэн, хааж боох биш нээж чөлөөлж, татварын эрх зүйн орчныг эрүүл саруул, илүү уян хатан, ойлгомжтой болгоно. Хууль ёсны бизнес эрхлэгч, татвар төлөгчдөө ад үздэг, ашиг орлого олохыг буруушаан хавчдаг хортой чихрийн хугацаа нь дууссан.Хоёрдугаарт, Монгол хүнд хийх ажил, авах цалин олгож, татвар төлж буй баялаг бүтээгчдэдээ боож хаах бус дэмжиж нээх хүндрэлд өртсөн компаниудаа хөл дээрээ дахин босоход нь боломж олгоно. Итгэлийн хариуд итгэл төрж, итгэлцэл үүсэж, хөрөнгө оруулалт, эх орны үйлдвэрлэл, экспорт өсөн тэлэх, дахин сэргэх эш үндэс болно. Төрийн бүх шатан дахь бизнест саад тотгор болсон хуулиас давсан дүрэм журмын гох дэгээ, хүнд суртлын чөдөр тушааг тайлсан шиг тайлж чөлөөлнө. “No surprise” зарчим буюу төр “гэнэтийн бэлэг” барьж, элдэв хиймэл зохиомол саад тотгор босгохыг хориглоно. Төрийн бүх шатны шийдвэр улс төрийн биш эдийн засгийн утга учиртай байхыг шаардаж хянаж ажиллана. Тогтвортой байдал гэдэг бол тодорхой байдал юм. Тогтвортой байдал гэдэг бол урьдчилан таамаглах бололцоо олгохгүй өглөө босоод өөр юм ярихгүй, баялаг бүтээгчдийн төсөл, төлөвлөгөөнд нь садаа болохгүй байх тухай ойлголт юм. Тогтвортой байдал гэдэг бол гавьяа байгуулахгүй гэхэд гай болохгүй, лай биш зай болох тухай ойлголт юм.Гуравдугаарт: Татварын хувь хэмжээнээс дутахгүй онц чухал зүйл бол шударга тогтолцоо юм. Төлдөг нь хохирдог, төлдөггүй нь хождог гажуудлыг засаагүй цагт татварын бааз сууриа өргөтгөж чадахгүй. Аль ч нийгэмд хүн ажиллаж бүтээдэг. Татвараа тайлагнах нь цаасан хүнд суртлын шийтгэл биш цахим хөнгөн суртлын шийдэл байх ёстой. Эх орныхоо хөгжилд хувь нэмрээ оруулж татвар төлж буй иргэндээ халтай биш ээлтэй, хүнд сурталтай биш хүн чанартай тогтолцоог бүрдүүлнэ. Татварын ажилтан хөндлөн зураастай үнэмлэх харуулж байцааж загнахдаа биш зөвлөн туслагч, үйлчилгээний албан хаагч болж, соёл, хандлага, сэтгэлгээг өөрчлөхөд хийх ажил их байна.Татвар төлөх нь гэмт хэрэг шиг, татвар төлөхгүй байх нь гэгээн үйлс шиг байгаа цагт Монгол Улс хөгжихгүй нь гашуун боловч үнэн. Татвар төлөх нь хамгийн эх оронч иргэний үйлдэл.Эрхэм хүндэт татвар төлөгчид өө,Та бүхний төлсөн татвар зөвхөн өнөөдрийн хэрэгцээг хангах төсвийн орлого зарлаг бус маргаашийн Монголыг бүтээж буй их үйлс юм. Та бүхний хөлс хүч, хөдөлмөр зүтгэл шингэсэн татварын нэг төгрөг бүрийг гамнаж хэмнэж, үр дүнтэй, өндөр бүтээмжтэй, ухаалаг зөв зарцуулж, төсвийн сахилга батыг сахиулахын төлөө Монгол Улсын Засгийн газар хичээн ажиллах болно.Татвар төлөгчдөө хүнд суртал, ачаа дарамт, илүү их хийж бүтээх хүслийг хяслаас чөлөөлж, эрх чөлөө, чөлөөт өрсөлдөөн, эрх чөлөөний хүчинд итгэсэн татварын хуульд нэмэлт, өөрчлөлтийг оруулан, Улсын Их хуралд өргөн барина.Эх орныхоо хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулж буй “Шилдэг татвар төлөгч”-өөр шалгарсан Монголоо бүтээгчид Та бүхэндээ гүн талархал илэрхийлж эрүүл энх, аз жаргал, ажил үйлсийн өндөр амжилтыг хүсэн ерөөе.”

Монгол Улсын Их Хурлын дарга С.Бямбацогтод өнөөдөр (2026.05.01) Улсын Их Хурлын гишүүн, Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд Ж.Энхбаяр “Монгол Улсын хөгжлийн 2027 оны төлөвлөгөө батлах тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төсөл өргөн мэдүүллээ.Төлөвлөгөөний төслийг Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлт, түүний удирдлагын тухай хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.10.1, 6.10.2 дахь заалтад заасан шаардлагад нийцүүлэн Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн 2027 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл, 2028-2029 оны төсвийн төсөөллийн тухай хуулийн төсөл, “Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл”, “Монгол Улсын Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөр”-тэй уялдуулан боловсруулсан байна.Мөн үр дүнгийн шалгуур үзүүлэлтийг Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Тогтвортой хөгжлийн зорилгын 76 шалгуур үзүүлэлттэй уялдуулан тодорхойлсон нь Монгол Улсын олон улсын өмнө хүлээсэн үүрэг, амлалтыг хэрэгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулна гэдгийг Эдийн засаг, хөгжлийн сайд онцолсон.“Монгол Улсын хөгжлийн 2027 оны төлөвлөгөө”-ний төсөлд 15.3 их наяд төгрөгийн 124 төсөл, 186 арга хэмжээг хэрэгжүүлэхээр тусгасан бөгөөд уг хөгжлийн төлөвлөгөөнд баримтлах бодлогын тэргүүлэх чиглэл нь Засгийн газрын “Чөлөөлье” санаачилгыг дэмжиж, Эдийн засгийн чөлөөлөлт, Эрх зүй, дүрэм журмын чөлөөлөлт, Ногоон хөгжлийн чөлөөлөлт, Авлигын эсрэг чөлөөлөлт зэрэг дөрвөн чөлөөлөлт байх болно гэв.Нэг. Эдийн засгийн чөлөөлөлтийн хүрээнд:Зээлийн хүүг бууруулж, санхүүгийн зах зээлийг өрсөлдөөнтэй болгон төрийн оролцоог багасгаж, хувийн хэвшлийг дэмжих, бизнесийн орчныг тогтвортой эрх чөлөөтэй болгож, татвар, төсвийн шинэчлэлийг хийж, ажил эрхлэлт, үйлдвэрлэлийг дэмжин, болзошгүй эрсдэлийг хохирол багатай даван туулах үндэсний сөрөн тэсвэрлэх чадавх бүхий эдийн засгийн чөлөөлөлтийг хэрэгжүүлнэ.Эрчим хүчний салбарт: Тавантолгойн 450 МВт-ын хүчин чадалтай дулааны станц, Дулааны тавдугаар цахилгаан станц, Эрдэнэбүрэнгийн 90 МВт-ын хүчин чадалтай усан цахилгаан станц барина.Боловсруулах үйлдвэрлэлийн салбарт газрын тос боловсруулах үйлдвэр байгуулж, Зөөвч-Овоо төслийн бүтээн байгуулалтыг эрчимжүүлж, Ган үйлдвэрлэлийн цогцолборын талбайн бэлтгэл ажлыг эхлүүлнэ.Тээвэр, логистикийн салбарт экспорт болон аялал жуулчлалын чиглэлийн авто замууд болон “Гашуунсухайт-Ганцмод”, “Ханги-Мандал”, “Шивээхүрэн-Сэхээ” хил холболтын төмөр зам барьж, хилийн боомтуудын дэд бүтцийг хөгжүүлнэ.Хөдөө аж ахуйн салбарт Евроазийн эдийн засгийн холбоотой байгуулсан Худалдааны түр хэлэлцээр, түүний хэрэгжилтийг хангах үйл ажиллагааны төлөвлөгөө, хамтарсан зураглалыг хэрэгжүүлж, экспортыг нэмэгдүүлнэ. “Атар IV" аяны хүрээнд газар тариалангийн үйлдвэрлэл эрхлэгчид болон “Цагаан алт” хөдөлгөөний хүрээнд арьс, ширний үйлдвэрлэлд дэмжлэг үзүүлнэ.Соёл, аялал жуулчлалын салбарт зам дагуух аялал жуулчлалын үйлчилгээний цогцолбор байгуулж, Гурвансайхан 4D, Ховд, Мөрөн 4С нисэх буудлуудын хүчин чадлыг нэмэгдүүлж, соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийг дэмжинэ.Эдийн засгийн чөлөөлөлтийн хүрээнд дээрх төсөл, арга хэмжээг хэрэгжүүлснээр эдийн засгийн жилийн дундаж өсөлтийг хадгалж, үндэсний өрсөлдөх чадварын индексийг 65 дугаар байрт эрэмбэлэгдэж байгааг 7 байраар ахиулна.Хоёр. Эрх зүй, дүрэм журмын чөлөөлөлтийн хүрээнд:Зөвшөөрлийн тогтолцоог хялбарчлан, төрийн үйлчилгээг цахимжуулж, төрийн албаны бүтцийг шинэчилж, шийдвэр гаргалтыг оновчлон хүнд суртлыг бууруулж, суралцагчийг мэдлэг, ур чадварын хоцрогдлоос чөлөөлж, эрүүл мэндийн тогтолцоог шинэчилж, ил тод болгон эрх зүй, дүрэм журмыг чөлөөлнө.Боловсролын салбарт “Цөөн хүүхэдтэй анги“ бодлого баримталж, багийн болон хотхоны бага сургууль байгуулж, “Нэг багшид нэг AI туслах”-ыг нэвтрүүлж, Хромбүүк угсрах үйлдвэр байгуулах төслийг эхлүүлнэ.Эрүүл мэндийн салбарт Зүрх, судасны үндэсний төв, Эс, эд, эрхтэн шилжүүлэн суулгах төв, Хавдар судлалын үндэсний төв-2 зэрэг эрүүл мэндийн салбарт шаардлагатай хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлж, 17 аймгийн эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээг сайжруулах, эрчимжүүлэх төсөл хэрэгжүүлж, Нийгмийн эрүүл мэндийн төв, дэд төв байгуулна.Ажил эрхлэлт, орлогыг нэмэгдүүлэх хүрээнд эмэгтэйчүүд, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүн, залуучуудын хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжинэ. Өндөр насны тэтгэврийн дундаж хэмжээг нэмэгдүүлж, иргэдийн орлогын түвшинд нийцсэн ипотекийн зээлийн төрөлжилтийг бий болгож, хүртээмжийг нэмэгдүүлнэ.Сөрөн тэсвэрлэх чадавхыг бэхжүүлэх хүрээнд гадаад улс орнуудтай харилцан ашигтай хамтын ажиллагааг хөгжүүлж, орон нутгийн хамгаалалт, улсын дайчилгааны чадавхыг бэхжүүлж, гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, мэдээлэх, сэрэмжлүүлэх чадавхыг бэхжүүлнэ.Эрх зүй, дүрэм журмын чөлөөлөлтийн хүрээнд дээрх төсөл, арга хэмжээг хэрэгжүүлснээр хүний хөгжлийн индекс 2025 онд 0.756 байгааг 2027 онд 0.781 хүргэж, дундаж давхаргын эзлэх хувийг одоогийн түвшнээс 5.0 хувиар нэмэгдүүлнэ. Мөн Үндэсний нэгдмэл үнэт зүйлсийн индекс 49 хувь байгааг 52 хувьд хүргэж, нийгмийн сайн сайхан байдлын үзүүлэлтийг одоогийн түвшнээс 5 хувиар нэмэгдүүлнэ.Гурав. Ногоон хөгжлийн чөлөөлөлтийн хүрээнд:Эрчим хүчний хараат байдлыг бууруулан, сэргээгдэх эрчим хүчний тархмал эх үүсвэр, айл өрхийн нарны хавтан зайн хураагуур, бага оврын нарны эх үүсгүүрийг нэмэгдүүлж, ногоон дэд бүтцийг хөгжүүлэн, иргэдийн орлогыг нэмэгдүүлэх шинэ боломжийг бий болгох, ногоон дата төв байгуулах, ногоон хөгжлийн чөлөөлөлтийг хэрэгжүүлнэ.Сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт нүүрстөрөгчийн кредит тооцох, арилжаанд оролцох нөхцөлийг бүрдүүлж, айл өрхийн нарны хавтан, бага оврын нарны эх үүсгүүрийг нэмэгдүүлж, сэргээгдэх эрчим хүчний тархмал эх үүсвэрийн төслийг хэрэгжүүлнэ.Анхдагч экосистемийг хамгаалах чиглэлээр усны нөөцийг хуримтлуулж, ус хангамжийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэх "Хэрлэн-Тооно“, "Онги-Цагаан бургастай" төслийн бэлэн байдлыг хангана. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн Үндэсний тодорхойлсон хувь нэмрийн шинэчилсэн зорилтын хэрэгжилтийг хангаж, олон талын оролцоотой хамгааллын менежментийг хэрэгжүүлнэ.Байгаль хамгаалал, нөхөн сэргээлтийн чиглэлээр “Тэрбум мод” хөдөлгөөний хүрээнд 10.0 мянган га талбайг ойжуулж, нөхөн сэргээж, Цөлжилт, газрын доройтлыг бууруулах суурин судалгааны төвийг байгуулж, ашиглалтад өртөмтгий  ургамал,  амьтны тархац нөөцийг тогтооно.Ногоон хөгжлийн чөлөөлөлтийн хүрээнд дээрх төсөл, арга хэмжээг хэрэгжүүлснээр байгаль орчны гүйцэтгэлийн индекс 2025 онд 37.2 оноотой байгааг 2027 онд 40 оноонд хүргэж, орон нутгийн хөгжлийн индекс 0.506 байгааг 0.553-д хүргэнэ.Дөрөв. Авлигын эсрэг чөлөөлөлтийн хүрээнд:Мэдээллийн технологийн үйлдвэрлэлийг дэмжиж, үндэсний хиймэл оюуныг хөгжүүлж, өгөгдөлд суурилсан шийдвэр гаргалтыг нэвтрүүлж, цахим засаглал, ил тод байдлыг бодитоор нэмэгдүүлж, хариуцлагын механизмыг сайжруулан, шударга ёсны тогтолцоог бэхжүүлэн хууль давсан журмуудыг үе шаттайгаар бууруулж авлигын эсрэг чөлөөлөлтийг хэрэгжүүлнэ.Авлига, хүнд суртлыг бууруулах чиглэлээр авлигатай тэмцэх иргэний нийгэм, сайн дурын хөдөлгөөнийг дэмжиж, шүгэл үлээгчийг дэмжих мэдээллийн суваг, хамгаалалтыг сурталчлах, авлигын эсрэг соён гэгээрүүлэлт, хууль хэрэгжилтийн үнэлгээг хэрэгжүүлнэ.Төрийн бүтээмж, засаглалын чиглэлээр төрийн байгууллагын чиг үүргийн давхардлыг арилгаж, бүтэц, зохион байгуулалтыг оновчтой болгож, их өгөгдөлд суурилсан шийдвэр гаргалтыг нэмэгдүүлж, төрийн худалдан авалтад хиймэл оюун нэвтрүүлж, Төрийн өмчит компаниудын засаглал, ил тод байдлыг сайжруулна.Шинжлэх ухаан, технологи, инновацын чиглэлээр шинжлэх ухаан, технологийн төсөл, хөтөлбөрийг өрсөлдөөнт хэлбэрээр нээлттэй хэрэгжүүлж, шинжлэх ухааны хүрээлэнгүүдийн нэгдсэн цогцолборыг ашиглалтад оруулж, технологи дамжуулах төлөвлөгөөг хэрэгжүүлнэ.Дижитал эдийн засаг, хиймэл оюуны чиглэлээр хиймэл оюуны “Cloud GPU” дэд бүтцийг бий болгож, дэвшилтэт технологийн судалгаа хөгжүүлэлтийг нэмэгдүүлэх сэндбокс орчныг байгуулж, кибер халдлага, зөрчил, гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх системийг хөгжүүлэхээр тусгасан байна.Дээрх үр дүнгийн нөлөөлөл өндөртэй төсөл, арга хэмжээг хэрэгжүүлснээр засаглалын үзүүлэлт 2025 онд 114 дүгээр байрт байгааг 2027 онд 7 байраар ахиулж, дэлхийн мэдлэгийн индекс 39.2 оноог 50-д хүргэнэ гэж төсөл санаачлагчид үзжээ хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээлэв.

Монгол Улсын Их Хурлын Хүний хөгжил, нийгмийн бодлогын байнгын хорооны 2025 оны 07 дугаар тогтоолоор байгуулсан Олон хүүхэд төрүүлж өсгөсөн эхийг урамшуулах тухай хуулийн төслийг Байнгын хороо болон чуулганы нэгдсэн хуралдааны хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсгээс "Монгол Улсын хүн ам зүйн бодлого, асуудал шийдэл” сэдэвт хэлэлцүүлгийг Төрийн ордны “Жанжин Д.Сүхбаатар” танхимд   /2026.04.24/ зохион байгуулав.Уг хэлэлцүүлэгт Улсын Их Хурлын гишүүн П.Ганзориг, О.Саранчулуун, М.Ганхүлэг, С.Зулпхар, Д.Үүрийнтуяа, Б.Уянга болон Эрүүл мэндийн яам, Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам холбогдох төрийн болон төрийн бус байгууллага, салбарын эрдэмтэн судлаачид, иргэдийн төлөөлөл зэрэг нийт 130 хүн оролцсон.Хүний хөгжил, нийгмийн бодлогын байнгын хорооны дарга П.Ганзориг хэлэлцүүлгийг нээж, үг хэлэв. Тэрбээр хэлсэн үгэндээ, Монгол Улсын эрхэм дээд баялаг эх орны эзэд хөгжил дэвшлийг бүтээгчид нь монгол хүмүүс байдаг. Иймд Монгол Улсын хүн ам зүйн бодлого, өсөлтийг дэмжих, улс орны хөгжлийн тогтвортой бодлогын хүрээнд эл хэлэлцүүлгийг зохион байгуулж буйг онцлов.Монгол Улсын хүн ам зүйн бүтцэд сүүлийн жилүүдэд тодорхой өөрчлөлтүүд гарч, төрөлтийн түвшин, хүн амын насны бүтэц, нийгмийн халамж, хөдөлмөр эрхлэлтийн байдал зэрэг олон асуудал бодлогын шинэ шийдэл, уян хатан, ухаалаг зохицуулалтыг шаардаж байна. Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлсэн Олон хүүхэд төрүүлж өсгөсөн эхийг урамшуулах тухай хуулийн төсөл нь эхчүүдийг урамшуулах, нийгмийн баталгааг нь хангах, сайжруулах, “Эхийн алдар” одонгийн нэр хүнд, түүнийг дагалдах урамшууллын үнэ цэнийг өнөөгийн нийгэм, эдийн засгийн нөхцөл байдалтай уялдуулан шийдвэрлэх, нийцүүлэх, хүн амын өсөлтийг дэмжих замаар улс орны эдийн засаг, нийгмийн тогтвортой өсөлтийг хангах гэсэн гурван үндсэн зорилгод чиглэсэн гэж байлаа.Мөн хуулийн төслийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэхдээ иргэд олон нийт, салбарын мэргэжилтнүүдийн дуу хоолойг сонсох, бодит нөхцөл байдалд тулгуурлан дүн шинжилгээ хийхийг нэн тэргүүнд тавьж байгааг Байнгын хорооны дарга дурдаад өнөөдрийн хэлэлцүүлэг нь хуулийн төслийн үзэл баримтлалд нийцсэн, хэрэгжих боломжтой, үр өгөөжтэй зүйл, заалтыг боловсруулахад чухал ач холбогдолтойг онцлон тэмдэглэв.Дараа нь ажлын хэсгийн ахлагч, Улсын Их Хурлын гишүүн О.Саранчулуун үг хэлэв. Энэхүү хэлэлцүүлэг нь олон хүүхэд төрүүлж өсгөсөн эхийг урамшуулах хуулийн агуулгаас илүү өргөн цар хүрээг хамарч, эх, нялхас, нярай хүүхдийн эрүүл мэндийн асуудалд Монгол Улс  цаашдаа ямар бодлого баримталж, эрх зүйн орчныг хэрхэн сайжруулах, төрийн байгууллагууд, салбарын судлаачдын оролцоо ямар байх вэ гэдэг асуудлууд болон хүүхдийн сурч хөгжих, эрүүл мэндээ хамгаалуулах эрхийн асуудлыг давхар хөндөнө гэдгийг ажлын хэсгийн ахлагч онцлон тэмдэглэсэн. Түүнчлэн Монгол Улсад сүүлийн жилүүдэд төрөлт буурч байгаа шалтгаан нь нийгэм, эдийн засгийн хүчин зүйлтэй холбоотой гэдгийг тэрбээр дурдаад иймд асуудлуудыг цогцоор нь харж холбогдох хуулиудад өөрчлөлт, шинэчлэлийг хийх шаардлагатай байна гэлээ.Хэлэлцүүлгийн эхэнд Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яамны Гэр бүлийн бодлогын газрын дарга Ц.Мөнхзул “Гэр бүлийн хөгжлийг дэмжих эрх зүйн орчны шинэчлэл” сэдвээр илтгэл тавьсан. Тэрбээр илтгэлдээ, “Алсын хараа-2050” Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн бодлогын баримт бичигт “Хүн амын тогтвортой өсөлтийг дэмжиж, идэвхтэй, бүтээлч иргэн гэр бүлийг төлөвшүүлнэ” гэсэн зорилтыг тавьсан. Энэ хүрээнд тус яамнаас Гэр бүлийн хөгжлийг дэмжих тухай анхдагч хуулийн төслийг боловсруулж байгааг онцлов.2025 оны байдлаар Монгол Улсад нийт 997 мянган өрх бүртгэлтэй байгаагийн 567 мянга нь хүүхэдтэй, үүний 54.9 мянга нь 4 ба түүнээс түүнээс дээш хүүхэдтэй өрх байна. Сүүлийн жилүүдэд албан ёсоор гэрлэлтээ бүртгүүлэх тоо буурч байгаа бөгөөд 2023 онд 17400 гэрлэлт бүртгүүлсэн бол 2024 онд 14200 болсон байдаг. Нөгөөтээгүүр, 10 ба түүнээс дээш жил хамт амьдарсан гэр бүлийн салалт хамгийн өндөр буюу нийт цуцлалтын 63.7 хувийг эзэлж байна гэж байлаа. Тус яамнаас 2025 онд “Монгол гэр бүлийн харилцааны өнөөгийн нөхцөл байдал” сэдвээр судалгаа хийлгэсэн байна. Уг судалгаанаас үзэхэд гэр бүлүүдэд тулгамдаж байгаа гол асуудал нь ажлын ачаалал, хөдөлмөр эрхлэлттэй холбоотой байгаа бол гэр бүлийн гишүүдийн харилцаанд ямар асуудал, бэрхшээл үүсээд байгаа тухайд үзэл бодлын зөрчил хамгийн өндөр үзүүлэлттэй байсан. Иймд судалгаанд үндэслэн Гэр бүлийн хөгжлийг дэмжих тухай анхдагч  хуулийн төслийг боловсруулсан гэж байлаа. Дараа нь  Эрүүл мэндийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга Н.Эрдэнэбаяр “Эх, нярайн эрүүл мэндийг хамгаалах цогц арга хэмжээ: Өнөөгийн байдал, цаашдын зорилт” сэдвийн хүрээнд (бүрэн эхээр нь эндээс) илтгэл хэлэлцүүлэв. Уг илтгэлд, 2025-2028 оны Эх, хүүхэд нөхөн үржихүйн эрүүл мэнд арга хэмжээний төлөвлөгөөнд эхийн эндэгдлийн харьцааг 100,000 амьд төрөлтөд 19.9 хүртэл, нярайн эндэгдлийн түвшинг 1000 амьд төрөлтөд 7.1 хүртэл, нялхсын эндэгдлийн түвшинг 1000 амьд төрөлтөд 8.7 хүртэл, 0-5 хүртэлх насны хүүхдийн эндэгдлийн түвшинг 1000 амьд төрөлтөд 14.7 хувь хүртэл тус тус бууруулах зорилт тавьсныг дурдсан байлаа. Эх, хүүхдийн эрүүл мэндийн үзүүлэлтийг доорх зурагнаас харна уу. Мөн салбарын яам цаашид эх, хүүхдийн эрүүл мэндийг хамгаалахад эх барих, хүүхдийн яаралтай тусламж ба эрчимт эмчилгээний чадавхийг дээшлүүлэх, чанарын хяналт, үнэлэгээний тогтолцоог нэвтрүүлэх, нярайн тусламж, үйлчилгээний үндэсний стандарт удирдамжийг шинэчлэх, жирэмсний хяналт, эрүүл мэндийн боловсрол олгох, урьдчилан сэргийлэх эрт ирүүлэгт хамруулах, эрүүл мэндийн нэгдсэн системийг хөгжүүлэх, датад суурилсан шийдвэр гаргалтыг дэмжих арга хэмжээ авч хэрэгжүүлнэ гэж дурдсан байлаа.Үргэлжлүүлэн “Монгол Улсын Хүн амын өсөлтийн хандлага: Хүн амын төрөлтийн түвшний шинжилгээ, бодлого” сэдвээр Монгол Улсын их сургуулийн Шинжлэх ухааны сургууль, Нийгмийн ухааны салбар сургуулийн Археологи, антропологи, хүн ам зүйн тэнхимийн профессор, доктор Ц.Болормаа илтгэл ( бүрэн эхээр нь эндээс) тавилаа.  Тэрбээр илтгэлдээ, Монгол Улсын  1918-2025 он хүртлэх хүн амын өсөлт, насны бүтцийн шилжилт, хүн ам зүйн эрсдэлийн түвшин, төрөлтийн шилжилт, хандлага хүн ам зүйн ирээдүйн төлөвлөлтийн талаар судалгаа мэдээлэл өгөхийн зэрэгцээ цаашид анхаарах асуудлын талаар танилцуулсан.Монгол Улсын 1918-2025 он хүртлэх хүн амын өсөлтийг талаарх мэдээллийг доорх зурагнаас харна уу.Хүн амын өсөлтийг механик шилжилт тодорхойлж байгааг илтгэгч дурдаад тодруулбал, Улаанбаатар хотод хүн ам төвлөрч, бүсүүдэд шилжилтийн алдагдал давамгай байна. Түүнчлэн хүн амын ердийн өсөлт бүх бүсэд эерэг боловч шилжилтийн алдагдлыг нөхөж чадахгүй байгаа бөгөөд энэ нь бүс хоорондын хүн амын тэнцвэр алдагдаж, төвлөрөл улам гүнзгийрч байгааг онцлов.Мөн Монгол Улсын төрөлтийн бууралт нь түр зуурын биш, зан төлөвийн өөрчлөлт давамгайлж байна гээд, төрөлтийг бууруулж буй гол хүчин зүйл нь гэрлэлт, амьдралын мөчлөгийн саад байна гэсэн байв. Хотын залуу гэр бүлүүдийн 2,3 дахь хүүхдээ төрүүлэх шийдвэр гаргалт саатаж, нийгэмд “олон хүүхэд зохимжтой” гэсэн үнэт зүйл бүрэн алдагдаагүй, дунджаар 3–4 хүүхдийг хүсэх хандлага хадгалагдсаар байгааг илтгэлд дурдсан байлаа. Албан ёсны гэрлэлтийг үнэлэх байр суурь өндөр хэвээр боловч салалт, гэрлээгүй үед хүүхэд төрүүлэхийг тодорхой хэмжээнд зөвшөөрөх уян хатан хандлага нэмэгдэж, уламжлалт амьдралын мөчлөг буюу үнэт зүйл сулран өөрчлөгдөж байгааг илтгэлд дурдсаны зэрэгцээ одоогийн бодлого “халамж төвтэй” бөгөөд “амьдралын мөчлөг төвтэй” биш байна гэж дүгнэсэн байлаа.Цаашид төрөлтийн асуудалд бодлогын багц иж бүрнээр биш энэ хэвээр үргэлжилбэл 2050 онд ТНК 1.6–1.9 орчимд хүрэх эрсдэл өндөр, харин иж бүрэн, тогтвортой бодлогоор дэмжвэл ТНК 2.0–2.2-т ойртуулах боломж байна хэмээн дүгнэсэн байлаа. Иймд “Амьдралын мөчлөгт суурилсан” үндэсний бодлогын багц хэрэгжүүлэх, гэрлэлтийн хойшлолт, 2,3 дахь хүүхдийн шийдвэрт чиглэсэн зорилтот дэмжлэг, хүүхэд асаргааг эрх болгох (0–3 нас), ажил, амьдралын тэнцвэрийг бодитоор сайжруулах, залуучуудын хандлагад нийцсэн, урт хугацааны соёл, мэдээллийн бодлого боловсруулж хэрэгжүүлэх шаардлагатай байна хэмээн зөвлөсөн байв.Хэлэлцүүлэг “Хүүхдийн нас баралтад нөлөөлөх нийгэм-эдийн засгийн хүчин зүйлс” сэдвийн хүрээнд Анагаахын шинжлэх ухааны үндэсний их сургуулийн Эрүүл мэндийн бодлогын тэнхимийн дэд профессор, доктор Л.Хоролсүрэнгийн илтгэлээр (бүрэн эхээр нь эндээс) үргэлжилсэн.Уг илтгэлд 0-5 насны хүүхдийн нас баралтын өнөөгийн түвшин, нийгэм-эдийн засгийн хүчин зүйлсийн нөлөө, орлогын түвшин, эхийн боловсролын түвшин, газарзүйн байршил, эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээний хүртээмжийн талаар хөндсөн байлаа.Хүүхдийн нас баралтад нөлөөлдөг хүчин зүйлсийн талаарх мэдээллийг доорх зурагнаас харна уу.Тухайлбал, хүнсний үнийн нэг хувийн өсөлт нь нярайн эндэгдлийн түвшин 0.83, 1 хүртэлх насны хүүхдийн эндэгдлийн түвшинг 0.80, 5 хүртэлх насны хүүхдийн эндэгдлийн түвшинг 0.64 хувиар тус тус нэмэгдүүлнэ гэсэн дүн мэдээллийг танилцуулж байлаа.Эрүүл мэндийн бодлогын тэнхимийн дэд профессор, доктор Л.Хоролсүрэн илтгэлийнхээ төгсгөлд эмэгтэйчүүдийн боловсролын түвшинг дээшлүүлэх, эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилчилгээний хүртээмж, зардлыг нэмэгдүүлэх зайлшгүй шаардлагатайг дурдсан байлаа. Дараа нь "Хүн амын төрөлтийн өсөлтийн таамаглалд үндэслэн ирээдүйд шаардлагатай сургууль, цэцэрлэгийн барилга байгууламжийн хэрэгцээг тооцсон судалгаа, тооцоолол хийгдсэн эсэх талаарх" мэдээллийг Боловсролын яамны Хөрөнгө оруулалтын хэлтсийн ахлах шинжээч Ч.Батболд (бүрэн эхээр нь эндээс )танилцуулсан. Тэрбээр боловсролын салбарт хэрэгжиж байгаа хөрөнгө оруулалтыг зөв, оновчтой хэрэгжүүлэх шаардлага эн тэргүүнд тавигдаж буй тул боловсролын хүртээмжийг сайжруулснаар чанар дээшилнэ гээд ирэх таван жилийн хүн амын өсөлт, эдийн засгийн төвлөрөл, бүлэг, дүүргэлт зэрэг бусад хүчин зүйлээс хамаарч боловсролын салбарын хөрөнгө оруулалтыг хэрхэн төлөвлөснийг товч танилцуулав.Мөн салбарын яамны нийт 2300 байгууллагаас системээр дамжуулан ирүүлсэн өгөгдлүүдээс мэдээллийн бааз үүсгэж ажиллаж байгааг дурдаад үүнд үндэслэн 2025-2030 оны төлөвлөлтийг хийсэн гэж байлаа. Ирэх таван жилийн хугацаанд тус салбарт нийт 203 хөрөнгө оруулалт шаардлагатай гэсэн судалгаа гарсан аж.  Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Үүрийнтуяа, Б.Уянга, Х.Баасанжаргал, Б.Баярбаатар, С.Эрдэнэболд, С.Эрдэнэбат нараас Олон хүүхэд төрүүлж өсгөсөн эхийг урамшуулах тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг Улсын Их Хуралд  өргөн мэдүүлсэн билээ.Төслийн талаар Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Үүрийнтуяа хэлэлцүүлэгт оролцогчдод товч мэдээлэл өгсөн. Тэрбээр, уг хууль нь 1957 онд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн тогтоолоор анх батлагдсан байдаг бөгөөд 2010 онд Олон хүүхэд төрүүлж өсгөсөн эхийг урамшуулах тухай хуулийг парламентын засаглал тогтсоноос хойш шинээр боловсруулан батлуулж, улмаар 2011, 2024 онд хоёр удаа өөрчлөлт орсныг мэдээлэлдээ дурдсан. Энэхүү хуулийн төсөлд олон хүүхэд төрүүлж өсгөсөн эхэд урамшуулал олгох шалгуурыг багасгах буюу хөнгөлөхөөр тусгасан. Тодруулбал, урамшуулал авахад тавигддаг “бага хүүхэд нь 1 нас хүрсэн байх”, “нас барсан хүүхэд 1 ба түүнээс дээш настай байх” зэрэг шаардлагуудыг хасахаар тусгасан гэв. Хуулийн төслийн зорилго нь 1 нас хүрээгүй хүүхдээ алдсан эхчүүдийн эрхийг хамгаалах, энэхүү урамшуулал, дэмжлэгийн тогтолцоонд хамруулах, олон хүүхэд төрүүлсэн эхчүүдийг ялгаварлахгүй байх, төрөлтийг дэмжих, хүн амын өсөлтийг нэмэгдүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэхэд чиглэсэн хэмээн төсөл санаачлагчид үзжээ.Төсөлд хуулийн үйлчлэх хүрээг өргөжүүлж дөрөв болон түүнээс дээш хүүхэд төрүүлж өсгөсөн гэдэгт дөрөв ба түүнээс дээш хүүхэдтэй байсан бөгөөд үүнд тэр үед гурав хүртэлх насанд нь үрчлэн авсан хүүхэд, нас барсан хүүхдийг хамруулахаар эрх зүйн зохицуулалтыг тусгасан талаар танилцуулгад дурдсан байлаа. Ингээд дээрх илтгэлүүд, мэдээллийн хүрээнд хэлэлцүүлэгт оролцогчид асуулт асууж, хариулт авсны зэрэгцээ Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Уянга, С.Зулпхар нар үг хэлэв. Хэлэлцүүлгийг хааж, Улсын Их Хурлын гишүүн, ажлын хэсгийн ахлагч О.Саранчулуун үг хэлснээр энэ удаагийн хэлэлцүүлэг өндөрлөв хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээлэв.

Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулганы Баасан гарагийн (2026.04.24) үдээс хойших нэгдсэн хуралдаан Улсын Их Хурлын асуулгын цагаар үргэлжиллээ. Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 112 дугаар зүйлийн 112.1-т “Ээлжит чуулганы хугацаанд сар бүрийн сүүлийн долоо хоногийн Баасан гарагийн үдээс хойших нэгдсэн хуралдаан гишүүдээс Ерөнхий сайдад хууль тогтоомж, Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, тухайн жилийн төсөв, жилийн төлөвлөгөөний биелэлт, улс орны эдийн засаг, нийгэм, санхүүгийн төлөв байдал болон бусад асуудлаар асуулт тавих Улсын Их Хурлын асуулгын цаг байна” гэж заасан байдаг. Гишүүд Ерөнхий сайдад тавих асуултаа асуулга болохоос 7 хоногийн өмнө Улсын Их Хурлын даргад бичгээр хүргүүлэх бөгөөд ирүүлсэн асуултыг нэгтгэн Улсын Их Хурлын дарга Ерөнхий сайдад ажлын 2 өдрийн дотор хүргүүлж, асуултыг Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудсанд байршуулах зохицуулалттайг хуралдаан даргалагч С.Бямбацогт танилцууллаа.Улсын Их Хурлын асуулгын цагт 17 гишүүн асуулт тавихаар урьдчилан ирүүлснийг цахимд байршуулжээ. Асуулгын цагт Ерөнхий сайд Н.Учрал оролцож, гишүүдийн асуултад хариулсан юм. Улсын Их Хурал дахь АН-ын бүлгээс авлига сэдвээр мэтгэлцэхээр асуулт бэлдсэн талаар Улсын Их Хурлын гишүүн, тус бүлгийн дарга О.Цогтгэрэл мэдээллээд, эхний асуултыг тавьсан. Тэрбээр, Монгол Улсын Ерөнхий сайдын хувьд авлигыг бууруулж чадах уу, төрийн нууцад хамаарах мэдээллийн тоо хэмжээ 60 байснаа 800 болтлоо өссөн нь том асуудал дагуулж байна гэв.Харин Улсын Их Хурлын гишүүн Ц.Баатархүү, Д.Батбаяр, Ш.Бямбасүрэн, Г.Очирбат, С.Эрдэнэболд, Ө.Шижир, Л.Мөнхбаясгалан, Ц.Баатархүү, Б.Жаргалан, Д.Энхтүвшин, О.Саранчулуун, М.Нарантуяа-Нара, Б.Мөнхсоёл, П.Ганзориг, Б.Батбаатар нар авлигатай тэмцэх бодлогын биелэлт тааруу, олон улсын индекс жил бүр буурч байгааг, авлига, албан тушаалтай холбоотой гэмт хэргээр ял шийтгэл авсан, холбогдсон этгээдийг дахин томилж, эрх мэдэл олгож байгаад анхаарах, төрд итгэх иргэдийн итгэл, нэр хүндийг сэргээхтэй холбоотой ямар арга хэмжээ авах талаар асуув. Мөн эдийн засгийн өсөлт нэмэгдсэн хэрнээ үр шим нь иргэдэд очихгүй байгаа, 43 их наяд төгрөгийн мөнгөн дүн бүхий тендерүүд зарлагдсан ч худалдан авалттай холбоотой 100 гаруй эрүүгийн гэмт хэрэг бүртгэгдсэнд ямар арга хэмжээ авах талаар тодрууллаа.Ерөнхий сайд гишүүдийн асуултад хариулахдаа, өнөөдрийн тогтолцоогоор бол авлигатай тэмцэхэд үр дүн багатай. Олон улсын индексээр Монгол Улс энэ чиглэлд 8-9 байр ухарсан. Дэвшүүлсэн бодлогынхоо хүрээнд авлигыг сааруулахын төлөө ажиллана. Уг үндсээр нь тасалж, шийдвэрлэх шаардлагатай зүйл бол авлига юм. Цахимжуулалт бол авлигыг бууруулах арга хэмээн хариулсан. Мөн Ерөнхий сайд, авлигыг бууруулахын тулд энэ албанд томилогдсон, дата хяналтыг бий болгоно хэмээв. Төрийн албыг тайлангаас чөлөөлөх нь эрх мэдлийг бууруулах бодлогын эхлэл. Хиймэл оюуны тендерийн үйл ажиллагааг “Эрдэнэс Монгол” компаниас эхлүүлэн нэвтрүүлж байгаа, цаашид төрийн үйлчилгээн дэх хүний оролцоог багасгана. Иргэний нийгмийн оролцоогүйгээр мега төсөл урагшилдаггүй. Баялгийг ард түмнийхээ төлөө зарцуулахын оронд хийрхсээр, хэт баян, хэт ядуу гэсэн хоёр туйлд хүрлээ. Тиймээс үүний төлөө нам харгалзахгүй, хамтдаа тэмцэх ёстой. Ялангуяа залуус бид ахан дүүс, намгүйгээр авлигын эсрэг тэмцэх учиртай гэж Н.Учрал сайд хариуллаа.Тэрбээр үргэлжлүүлэн, төрийн өндөр албан тушаалтан хувийн зохион байгуулалт, ёс зүйн өндөр төлөвшилтэй байх учиртай. Амнаасаа гарч байгаа үг болгондоо хариуцлагатай хандана. Дансаа хаалгасан 12100 аж ахуйн нэгжийн дансыг нээхэд, хэдхэн хоногийн дотор 42 тэрбум төгрөгийн татвар эргэн төлөгдсөн нь иргэдэд итгэл үзүүлж, боломж олговол ямар их үр дүнтэйг харуулж байна. Төрийн албаны багц хуулийн шинэчлэлийг хийнэ. Оюутан цагийн хөдөлмөр эрхлэлт, тэтгэвэрт гарсан ахмадуудыг ажиллах боломж бүрдүүлэхээр төлөвлөсөн. Эдийн засаг, бизнесийн харилцааг чөдөрлөсөн байдлаар явбал өсөлт хүлээх боломжгүй болно. Тиймээс чөлөөлөлтийг түлхүү хийнэ гэлээ.Улсын Их Хурлын дарга С.Бямбацогт энэ үеэр чуулганы үйл ажиллагаатай танилцаж яваа, “Их хуралдай” танхимд орж ирсэн иргэдийн төлөөллийг нэгбүрчлэн танилцуулж, амжилт хүсэж байлаа. Тэрбээр Төрийн ордонд зочилсон сурагчдад хандан сургуулийн орчинг тамхидалтаас хамгаалах чухал хуулийн төслийг парламентаар шийдүүлнэ. Тиймээс тамхидалтын эсрэг, ялангуяа электрон тамхитай тэмцэх чиглэлээр анги, танхимаараа саналаа d.parliament.mn-аар ирүүлэхийг уриалсан юм.Чуулганы нэгдсэн хуралдаан Улсын Их Хурлын гишүүдийн асуулт болон Ерөнхий сайдын хариултаар үргэлжилж, Н.Учрал сайд, орон сууцны ипотекийн зээлийг зорилтот бүлэгт хандуулж, анх удаа байр авч байгаа иргэдэд түлхүү олгоно гэж хариулсан. Мөн тэрбээр, Ерөнхий сайдаар томилогдоод 26 хонож байна. Сарын тайлан гэж яривал татвар, нийгмийн даатгалын шимтгэлийн өртэй 12100 компанийн дансыг нээж, 9000 гаруй хяналт шалгалтыг цуцаллаа, түлш тавдугаар сарын нэгнээс 6200 төгрөг давж өсөхөөр байсныг зогсоож, өнөөгийн ханшаар тогтвортой нийлүүлж, 1,8 их наяд төгрөгтэй тэнцэх валют ард иргэд, аж ахуйн нэгжүүдийн халаасанд үлдээхээр хэлэлцэн тохирлоо. Иргэд, аж ахуйн нэгжүүдийн өдөр тутмын ажил, амьдралд бодитоор мэдрэгдэх биелэлтийн төлөө Засгийн газар ажиллаж байна хэмээв.Улсын Их Хурлын асуулгын цагийн дараа чуулганы үдээс өмнөх нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцсэн хуулийн төслүүдээр санал хураалт явууллаа. Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн анхны хэлэлцүүлгийг эцсийн хэлэлцүүлэгтэй нэгтгэн явуулах горимын саналыг гишүүдийн 54.7 хувь нь дэмжиж, Үндсэн хуулийн цэцийн 2025 оны 12 дугаар дүгнэлтийг хүлээн зөвшөөрсөнтэй холбогдуулан боловсруулсан уг хуулийн төслийг эцэслэн батлах бэлтгэл хангуулахаар Төрийн байгуулалтын байнгын хороонд шилжүүлэв.Үүний дараа БНМАУ-ын Засгийн газарт эрх олгох тухай хууль хүчингүй болсонд тооцох тухай хуулийн төслийг үзэл баримтлалын хүрээнд хэлэлцэхийг дэмжих эсэхээр санал хураахад, нэгдсэн хуралдаанд оролцсон гишүүдийн 54.7 хувь нь дэмжлээ. Харин хамт өргөн мэдүүлсэн Онц байдлын тухай хуулийн төслийг дэмжээгүй тул төслийг хууль санаачлагчид буцаав. Ингээд БНМАУ-ын Засгийн газарт эрх олгох тухай хууль хүчингүй болсонд тооцох тухай хуулийн төслийг анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Эдийн засгийн байнгын хороонд шилжүүлсэнээр хуралдаан өндөрлөв гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээллээ.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад хийсэн төрийн айлчлал өндөрлөлөө.Ерөнхийлөгчийг Астана хотын Нурсултан Назарбаевын нэрэмжит олон улсын нисэх онгоцны буудлаас Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Гадаад хэргийн сайд Е.Кошербаев, Монгол Улсаас тус улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Г.Батжаргал нар үдэж мордууллаа.Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх, К.Токаев нар албан ёсны хэлэлцээ хийж,  “Стратегийн түншлэл”-ийн харилцаа, хамтын ажиллагааг худалдаа, эдийн засгийн агуулгаар баяжуулах болон бүс нутаг, олон улсын тавцан дахь хамтын ажиллагааны асуудлаар ярилцлаа.       Харилцан ашигтай худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааг бүх талаар өргөжүүлэн хөгжүүлнэ.  Худалдаа, эдийн засаг, банк, санхүү, эрчим хүч, хот байгуулалт, соёл, шинжлэх ухаан, эрүүл мэнд, эрдэс баялаг, хүмүүнлэг, хэвлэл мэдээлэл, орон нутаг зэрэг салбарт хамтрах 18 баримт бичигт гарын үсэг зурлаа.“Монгол Улс болон Евроазийн эдийн засгийн холбоо хоорондын чөлөөт худалдааны түр хэлэлцээр”-ийг хэрэгжүүлэх хамтарсан Замын зураглал гаргана.Харилцаа, хамтын ажиллагааны бэлгэ тэмдэг болохуйц томоохон төсөл, хөтөлбөр хэрэгжүүлнэ.6 дугаар сараас Казахстаны “Скат” авиакомпани Улаанбаатар-Астана чиглэлд шууд нислэг үйлдэж эхэлнэ.Баян-Өлгий-Өскемен чиглэлийн шууд нислэгийг сэргээж, Баян-Өлгийд Казахстаны Консулын газар байгуулахаар тохиролцлоо. Зам, тээврийн салбарт тулгарч буй саад, бэрхшээлийг арилгах, тээвэр, логистикийн дөт маршрут бий болгох хамтарсан Ажлын хэсэг байгуулна.Мэдээллийн технологи, уул уурхай, эрүүл мэнд, биеийн тамир, спортын салбарт хамтарсан төсөл, хөтөлбөр хэрэгжүүлнэ.Монголоос ноос, ноолуур, арьс, шир, мах, махан бүтээгдэхүүн, Казахстанаас жимс, жимсгэнэ, хүнсний ногоо, улаан буудайн нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлнэ.Хархорум хот, Налайх болон Казахстаны Алатау, Талдык-орган хот хооронд ах, дүүгийн харилцаа тогтоолоо.Монгол, казах судлалыг хөгжүүлэх, хоёр улсын хэл, соёл, орон судлалын багш, судлаачдыг бэлтгэх чиглэлээр улам идэвхтэй хамтарна.Монгол оюутан залуусыг Казахстаны тал их, дээд сургуульдаа суралцахыг бүрэн дэмжихийн зэрэгцээ Монгол Улсад Казахстаны их сургуулийн салбарыг нээх санал тавилаа.    Түүх, соёлын хосгүй өвд хамаарах эх сурвалж, баримт дурсгалыг судлан, соёлын биет бус өвийн хамтарсан судалгаа хийнэ.  “Нүүдэлчин” дэлхийн соёлын фестиваль, Казахстаны “Нүүдэлчний соёлын наадам”-д төлөөлөгчдөө үргэлжлүүлэн оролцуулна.Бизнес форумын үеэр 20 гаруй сая ам.долларын үнийн дүн бүхий гэрээ, хэлцэл хийлээ.Үндэсний урлагийн их театр, Дуурь, бүжгийн эрдмийн театрын хамт олон “Монголын сайхан орон” тоглолтоо өргөн барилаа.“Монголын сайхан орон” гэрэл зураг, морин хуурын  үзэсгэлэн гаргалаа.  8 дугаар сард болох НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенцын оролцогч Талуудын 17 дугаар бага хуралд Казахстаныг оролцохыг урилаа.“Усны олон улсын байгууллага” байгуулах тухай Казахстаны санаачилгыг манай улс дэмжинэ.“Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөнийг Казахстаны Ерөнхийлөгчийн санаачилга “Хоёр тэрбум мод” төсөлтэй уялдуулан хэрэгжүүлнэ.Ерөнхийлөгч Экологийн асуудлаарх бүс нутгийн дээд түвшний уулзалтад оролцож, энэ чиглэлээр улсынхаа байр суурийг илэрхийллээ.Төв Азийн орнуудын “С5+1” форматыг ашиглан Монгол Улсын оролцоог хангасан дээд, өндөр түвшний уулзалтыг хамтран зохион байгуулна.Казахстан нь Улаанбаатар хотноо төвтэй Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийг бүх талаар дэмжинэ.НҮБ болон олон улсын бусад байгууллагын хүрээнд бие биеэ харилцан дэмжинэ.   Төрийн тэргүүн нар хоёр жил хүрэхгүй хугацаанд харилцан айлчилсан нь харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэх хүсэл эрмэлзлийн илэрхийлэл боллоо.

Улсын Их Хурлын Эдийн засгийн байнгын хороо, Улсын Их Хурлын даргын 2025 оны 529 дүгээр захирамжаар байгуулсан ажлын хэсгээс өнөөдөр (2026.04.22) Нийтийн өмчийн хууль (Төрийн болон орон нутгийн өмчийн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулга)-ийн төслийн цуврал хэлэлцүүлгийг "Төрийн болон орон нутгийн өмчийг ашиглуулах, шилжүүлэх зохицуулалт ба Өмч хувьчлал" сэдвээр явууллаа.Төрийн өмчийг хувьчлахдаа хувийн ашиг сонирхлыг дээгүүрт тавьж, амин хувиа хичээснээр, нийтийн өмчийг хямд төсөр үнээр худалдаж авсан нь хор, хохирол учруулж, хожмын уршиг нь үргэлжилсээр байгаа, эрх зүйн орчноор засаж залруулах боломжийг эрэлхийлж буй гэдгийг Улсын Их Хурлын гишүүн, Ажлын хэсгийн дэд ахлагч О.Номинчимэг хэлэлцүүлгийг нээхдээ онцолж байв. Тэрбээр, төрийн болон орон нутгийн өмчийг иргэдэд хамаагүй мэтээр ойлгож ирснийг залруулж, энэхүү суурь хуулийн төсөлд олон талын оролцоог хангаж, нээлттэй хэлэлцүүлэх нь ач холбогдолтой гээд, менежментийн хувьчлал, түрээслэгчид давуу эрх нэрийдлээр төрийн өмчийг үнэгүйдүүлэн хувьчлах явдал нь гашуун сургамж үлдээсэн. Нийгмийн салбарт гэхэд л 774 хуулийн этгээдийг хувьд шилжүүлсэн байна. Ажлын хэсгээс хяналт шалгалт явуулахад, тэдгээрийн 340 нь буюу 43.9 хувь нь улсын бүртгэлд бүртгэлтэй, үйл ажиллагаа явуулж байгаа. Харин 261 буюу 33.7 хувь нь татан буугдсан, 49 хувь нь огт бүртгэлгүй нь тогтоогдсон. Өнгөрсөн 30 жилийн хугацаанд хэрэгжүүлсэн төрийн өмч хувьчлалын бодлогын алдааг давтахгүйн тулд эрх зүйн суурь зарчим, нарийвчилсан зохицуулалттай төслийг нийтээр хэлэлцэн боловсруулж, батлах ёстой гэсэн юм. Улсын Их Хурлын гишүүн С.Эрдэнэболд, мэдээлэлд ойрхон байсан хүмүүс тухайн үед өмч хувьчлалд оролцож, өмчүүдийг хувьчилан авсан нь шударга бус хэрэг гэдэг нь тодорхой боловч энэхүү хэлэлцүүлэгт хэн нэгнийг онцлон нэр цохон ярих бол хүний эрхийн зөрчилд тооцогдож болзошгүй юм гэлээ. Хэлэлцүүлэгт оролцогчдыг Эдийн засгийн байнгын хорооноос нээлттэй бүртгэж, бүх хүнд боломж олгон оролцоог хангажээ. Цаашид хуулийн төслийн хэлэлцүүлэг цувралаар үргэлжлэх ажээ.Энэ удаагийн хэлэлцүүлгийн эхний танилцуулгыг Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газраас "Өмч хувьчлалын үе шат, түүний эерэг, сөрөг үр нөлөө” сэдвээр илтгэв. Тус газрын Төрийн өмчийн удирдлага, зохицуулалтын хэлтсийн дарга Ц.Баяр-Эрдэнэ, манай улс 1991 оноос хойш өнөөг хүртэлх хугацаанд өмч хувьчлалыг дөрвөн үе шатаар явуулж, 2019 аж ахуйн нэгжийн 278.5 тэрбум төгрөгийн үнэ өртөг бүхий хөрөнгийг хувьчилсан. Өнөөдрийн нийгэм, эдийн засгийн суурь бүтцийг бий болгох зорилтоо төрийн өмч хувьчлалын бодлогоор хэрэгжүүлээд байгааг танилцууллаа. “Өмч хувьчлалын арга хэлбэрүүд, тэдгээрийн давуу болон сул талууд, төрийн өмчит монополь компанийг амжилттай хувьчилсан зарим орны туршлага”-аас Парламентын судалгаа, хөгжлийн хүрээлэнгийн Бодлогын зөвлөлийн гишүүн, доктор (Ph.D) Ц.Норовдондог илтгэхдээ, манай улсад явуулсан өмч хувьчлалууд нь улс төрийн шийдлээр хийгдсэн, захиргааны шинжтэй арга хэмжээ байсан учраас зорьсон үр дүндээ хүрээгүй гэсэн дүгнэлтийг Манчестерийн Их Сургуулийн профессор Фрэдерик Никсон, Бернард Волтерс нарын 2004 оны судалгааны үр дүнд бичигдсэн байдаг хэмээн онцлов. Тэрбээр, стратегийн хөрөнгө оруулалттай, үнэ тарифын зохицуулалттай төрийн өмч бүхий монополь компанийн өмчлөх эрхийг хувьд шилжүүлэх олон улсын туршлага байхгүй. Харин төрийн болон хувийн хэвшлийн хүлээх үүрэг, хариуцлага, эрсдэлийн менежментийг гэрээлэх замаар тухайн байгууллагын удирдлага, хяналтыг тодорхой хугацаанд концессийн гэрээгээр шилжүүлэх арга бол бий. Төрийн өмчит, монополь компанийн удирдлагыг хувийн хэвшилд шилжүүлсэн тохиолдолд салбарын бие даасан, хараат бус зохицуулах байгууллага зайлшгүй байж, компанийн үйл ажиллагаа, хэрэглэгчийн үнэ тариф зэрэгт хяналт тавьдаг зарчимтай гэв. МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн дэд профессор, доктор (Ph.D) Г.Давааням хэлэлцүүлэгт “Төрийн болон орон нутгийн өмчийг ашиглуулах, шилжүүлэх /Нийтийн өмчийн хуулийн төсөл/”-ийг танилцуулахдаа, төрийн өмчтэй холбоотой шийдвэр гаргах үйл явц удаашралтай, сунжирсан байдалтай явж ирсэн, одоо ч тийм байгааг дурдлаа. Нөхцөл байдлыг сайжруулах үүднээс нийтийн өмчийн эрх зүйн зохицуулалтыг ойлгомжтой, аль болох уян хатан болгох, шийдвэр гаргах этгээд нь зөвхөн ганц байх зэргийг төсөлд тусгаад байгаа. Хөрөнгийн удирдлагыг "бусдад ашиглуулах", "шилжүүлэх" гэсэн хоёр аргаар удирдахаар зохицуулалт оруулсан. Хуулийн төслийн үзэл баримтлалд 1991 оны хуульд өмчийг 100 хувь хувьчлах агуулгыг, 1996 оныход бол төрийн өмчийг хувьчлахдаа удирдах чиг үүргийг орхигдуулахгүй байхыг тусган зохицуулсан байдаг. Тэгвэл энэ удаа уг хуулийн шинэчилсэн найруулгын төсөл нь төрийн өмчийг үр ашигтай удирдах үзэл баримтлалд тулгуурлах болно. Төрийн болон орон нутгийн  өмч үнэгүйдэх шалтгаан нь шийдвэр гаргах эзэн тодорхойгүй, өмчийг ашиглуулах, шилжүүлэх зохицуулалт ойлгомжгүй, шийдвэр гаргах үйл явц удаан байгаатай холбоотой гэсэн судалгааны дүн гарсан тул төсөлд эдгээр асуудлыг тусгасан гэсэн юм. Хэлэлцүүлгийн үеэр иргэний төлөөлөл Х.Оюунцэцэг, улсын циркийн байрыг хувьчилснаар дэлхийд гайхагдаж байсан 80 жилийн түүхтэй Монгол циркийн урлаг гудамжинд гарсанд харамсаж явдаг. Томоохон бүтээн байгуулалтыг хувьчлал нэрээр гутлын үйлдвэр, хүүхдийн зуслангуудыг сөнөөсөн нь хөгжил дэвшлээс хойш татсан хэрэг гэдгийг бид харж байна. “Ард” кинотеатр, “Элдэв-Очир” кинотеатр зэргийг хэдхэн хүн хувьчилж авсан байдал нь урлаг, соёлын хөгжилд их саад тотгор учруулсан гэв.Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газрын дарга Б.Цэнгэл, өмч хувьчлал дэлхийн бусад улс орнуудад ч явагдсан зүйл. Бид бэлтгэл сайтай оролцох ёстой байжээ гэдгийг өмнөх түүх харуулдаг. Циркийн хувьчлалыг сонгон шалгаруулалтаар явуулсан хэмээн хариуллаа.Судлаач, Монгол Улсын гавьяат эдийн засагч Д.Байлыхүү Төрийн болон орон нутгийн өмчийн тухай хуулийн төсөл боловсруулах ажлын хэсэгт ажиллаж байсан тухайгаа дурсаад, өмчийн харилцаа бол нийгмийн суурь харилцаа учраас ихээхэн анхаарах учиртай. Нийслэл, есөн дүүрэг, 21 аймаг, сум бүр өмчтэй. Монголд хоёр төрлийн өмч байна гэж ангилдаг. Манайх өмчийг ингэж хуваах нь зөв эсэх асуудлыг тухайн үед хөндөж хэлэлцсэн ч шийдэл олоогүй, одоо та бүхэн хуулиа боловсронгуй болгохдоо үүнд анхаарч, өмчийн удирдлага, хувьчилсан төрийн байгууллагуудын ажиллагсдын нийгмийн байдлыг орхигдуулахгүй байх чухал гэдгийг захисан юм.Хөвсгөл аймгийн орон нутгийн өмчийн газрын дарга Ц.Бэхбаяр, парламентын цахим талбарт хуулийн төслийг байршуулсанд саналаа өгсөн, орон нутгийн өмчид музейг оруулсан нь тэндхийн олдворууд орон нутагт хамаарах эсэхийг тодрууллаа. Мөн эд хариуцагч, ашиглалтын эрхийг тодорхой зааж, тусгах, ялангуяа газартай холбоотой маргаан үүсдэг жишээг дурдав.Хуульч, өмгөөлөгчдийн төлөөлөл саналаа хэлэхдээ, бодит байдалд төрийн өмчид бүртгэхдээ өндөр үнэтэйгээр үнэлдэг хэрнээ цааш бусдад ашиглуулахдаа үнэгүйдүүлдэг. Төрийн өмчийг ашиглуулах гэрээ төр, иргэнд хохиролтой байвал хэн хариуцах вэ, нарийн шийдэл тусгахгүй бол хууль хэрэгждэггүй. Түрээслүүлдэг газраас шууд гаргах, эсвэл дээрээс шийдвэр ирээгүй гэх шалтгаанаар ашиглалтгүй олон сар орхих байдал цөөн бус. Эдгээрийг зохицуулахаа боловсронгуй болгох нь зүйтэй гэлээ.Орон нутагт газар ашиглалттай холбоотой аргачлалаа хэрэгжүүлж, гэрээнд тусгаад явдаг. Гэтэл хуулийн төсөлд үүнийг тусгаагүй байна хэмээв. “Өмгөөллийн Эм Ди Эс энд Хаанлекс” хуулийн фирмийн үүсгэн байгуулагч, партнер Д.Дүгэржав,  улсын түүх, боловсрол, урлаг, соёл, өвийг хамгаалж, хөгжүүлэх зорилгоор төрийн өмч байдаг гэсэн үүднээс хандаасай. Тогтвортой хөгжлийн зорилтын хүрээнд төрийн өмчийн бодлогоо тодорхойлж, нийтийн үйлчилгээний үүргийг тусгах шаардлагатай. Хэлэлцүүлэгт оролцогчдоос төр өмчөө ямар тохиолдолд бусдад шилжүүлэх, батлан хамгаалах салбарын өмчлөлийг тусгах, өмнө нь хувьчилчихаад өндөр үнээр эргүүлээд авдаг байдалд хяналт тавих, төрийн байгууллага хооронд өмч шилжүүлэх асуудлыг хэрхэн зохицуулах зэргийг илтгэгч болон Ажлын хэсгээс тодруулж, саналаа илэрхийллээ.Хуулийн хэлэлцүүлэгт Улсын Их Хурлын гишүүд оролцож, иргэдийн дуу хоолойг сонсохоос гадна байр суурь илэрхийллээ. Тухайлбал, Улсын Их Хурлын гишүүн С.Эрдэнэбат, төрийн өмчийн компаниудын “хүн капитал” буюу ажиллах хүчдээ хувьцааны тодорхой хувийг өгч, хулгай, авлигаас ангид байлгах боломжийг бүрдүүлдэг олон улсын сайн туршлага, хөшүүргийг нэвтрүүлэх, Улсын Их Хурлын гишүүн С.Зулпхар, өмнөх алдаагаа давтахгүй, өмч хувьчлалын тав дахь үе шатаа эдийн засгийн өсөлтийг хангах зорилтын хүрээнд хийх ёстой гэсэн саналыг хэлэв гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээллээ.

Монгол Улсын Их Хурлын дарга С.Бямбацогт өнөөдөр (2026.04.22) Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн дарга, гишүүдтэй уулзаж, тус зөвлөлийн үйл ажиллагаа, хууль эрх зүйн орчин, тулгамдаж буй асуудлуудын талаар мэдээлэл сонсож, санал солилцлоо. Уулзалтын эхэнд Улсын Их Хурлын дарга, 2019 онд Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг хийж, шүүх болон шүүгчийн хараат бус  байдлыг хангах асуудлыг тусгасан. Үүнээс хойш 2022 онд Хууль зүйн байнгын хорооны даргаар ажиллаж байхдаа шүүхийн багц хуулийн төслийн ажлын хэсгийг ахалж, Улсын Их Хурлаар батлуулж байснаа дурдаад тухайн үед  хэлэлцүүлэг тасралтгүй 17 цаг үргэлжилж, хамгийн удаан хуралдаж, шүүхийн багц хуулийг хэлэлцэн баталж байсныг онцлон тэмдэглэв. Түүнчлэн хууль тогтоох, шүүх эрх мэдлийн байгууллагууд тус тусын чиг үүргээ хэрэгжүүлэхэд хуулийн хүрээнд харилцан мэдээлэл солилцох, ард түмний хүсэж буй шударга ёсыг тогтооход хамтран ажиллах нь чухал. Төрийн эрх мэдэл ард түмнээс эх ундаргатай. Тиймдээ ч төрийн мөн чанар нь ард иргэдийн итгэлийг хүлээсэн байхад оршино хэмээлээ. Үргэлжлүүлэн, Монгол Улсын шүүхийн тухай хууль батлагдсанаас хойш таван жил өнгөрч буй учраас Хууль тогтоомжийн тухай хуульд заасны дагуу хуулийн хэрэгжилтэд үр дагаврын үнэлгээ хийж, нэмэлт, өөрчлөлтийн талаарх саналаа нэн даруй Улсын Их Хуралд ирүүлэх, Хууль зүйн байнгын хороо хамтран ажиллах шаардлагатай гэлээ. Энэ хүрээнд шүүхийн шинэтгэлийн асуудал нь дан ганц шүүх эрх мэдлийн асуудал бус, энэ шинэтгэлийг гүнзгийрүүлэх, бататгахад Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Хууль зүй, дотоод хэргийн яам зэрэг төрийн байгууллагууд ямар оролцоотой байх нь 2024 онд батлагдсан “Монгол Улсын шүүх эрх мэдлийн хөгжлийн бодлого”-д тусгагдсаныг Улсын Их Хурлын дарга С.Бямбацогт яриандаа дурдав.Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн дарга П.Золзаяа ерөнхий зөвлөлийн чиг үүрэг, ажиллах орчин, эрх зүйн орчны шинэтгэлийн үр дүн, тулгамдсан асуудлын талаар дэлгэрэнгүй танилцуулж, Улсын Их Хурлын дарга болон уулзалтад оролцсон гишүүдийн асуултад хариулт өгч, нээлттэй санал солилцлоо.   Энэ үеэр шүүхийн багц хууль хэрэгжсэнээс хойш ажиглагдаж буй ахиц дэвшлийг тодотгож байв. Тухайлбал, хэрэг хуваарилалтыг гаднын нөлөөгүйгээр шийдвэрлэж, иргэдийн оролцоог хангаж, шүүх хурлыг дуу, дүрсний бичлэгтэйгээр олон нийтэд хүргэдэг болсон, нийтийн эрх ашгийг хөндсөн асуудлаар тойм бичиж нээлттэйгээр байршуулдаг болсноос гадна дагнасан шүүх тэр дундаа хялбар ажиллагааны шүүх байгуулагдсанаар бага үнийн дүнтэй хэргүүдийг шийдвэрлэх хугацааны хурд нэмэгдсэн зэрэг ахиц, дэвшил гарсан байна. Харин цаашдаа шүүхийн үйлчилгээг сайжруулах, хүний нөөцийн бодлогыг оновчтой болгох, шүүхийн үйлчилгээний орчин нөхцөлийг эргэн харж, шаардлагатай хөрөнгө оруулалтыг цаг тухайд хийх зэрэг тулгамдсан асуудлууд байгааг танилцуулж байлаа. Тухайлбал, өнөөдрийн байдлаар 4 шүүх түрээсийн байранд, 3 шүүх байргүй, 4 шүүх, прокурорын байгууллагатай хамт нэг байранд үйл ажиллагаа явуулж байгаа аж. Мөн хуульд хэрэг хянан шалгах ажиллагааны цахим платформыг үүсгэх тухай тусгасан ч кибер аюулгүй байдлыг хангах дата төвийг байгуулахтай холбоотой эрх зүйн зарим зохицуулалт дутагдаж байгааг хөндөв.Уулзалтын төгсгөлд Улсын Их Хурлын дарга С.Бямбацогт, шүүхийн шинэтгэлийг бататган бэхжүүлэхэд парламентын түвшинд юуг анхаарах, хэрэгжилтийг хариуцаж байгаагийн Шүүхийн ерөнхий зөвлөл юунд төвлөрөх талаар байр суурь сонсох, ойлголцол бий болгох нь энэхүү уулзалтын ач холбогдол болохыг тэмдэглэсэн. Мөн шүүхийн бие даасан, хараат бус байдлыг бэхжүүлэхийн зэрэгцээ тайлагнал, хариуцлагын зохистой тэнцвэрийг бий болгоход чиглэгдсэн Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн бүрэлдэхүүний төлөөлөл дутуу байгааг Улсын Их Хурал, Хууль зүйн байнгын хороо анхааралдаа авч шийдвэрлэх болно хэмээгээд Улсын Их Хурлын даргын хувьд шүүхийн шинэтгэлийг үргэлжлүүлэхэд шаардлагатай эрх зүйн бодлогоор дэмжиж ажиллахаа илэрхийллээ гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээллээ.

-Төр систем хөгжүүлэхгүй, төрийн үйлчилгээний "API SERVICE"-ийг хувийн хэвшилд нээж байна-Мэдээллийн технологийн үйлдвэрлэл, дэвшилтэт технологийг хөгжүүлэх Үндэсний зөвлөлийн 2026 оны анхдугаар хуралдаанд /2026-04-21/ Ерөнхий сайд Н.Учрал, Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд Ч.Номин болон мэдээлэл технологийн салбарын төлөөллүүд оролцож санал хүсэлтээ илэрхийлэв.Ерөнхий сайд Н.Учрал Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайдаар ажиллаж байхдаа өргөн мэдүүлж, УИХ-аар 2024 оны зургадугаар сард Мэдээллийн технологийн үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай хуулийг батлуулж, салбарыг төрөөс дэмжих эрх зүйн суурь бүрджээ. Дээрх хууль нь Мэдээллийн технологийн үндэсний үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, олон улсад өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, эдийн засагт үзүүлэх өгөөжийг нэмэгдүүлэх зорилготой, хуулийн хэрэгжилтийг хангах гол механизм нь энэ зөвлөл юм.НҮБ-ын 2024 оны Цахим засаглалын хөгжлийн индексээр Монгол Улс 46 дугаарт орж, 2022 оноос 28 байр урагшилсан. e-Participation Index-ээр 37 дугаарт эрэмбэлэгдсэн. Е-Mongolia платформ 2023 онд Open Government Partnership-ийн шагналын хөтөлбөрт хүндэт үнэлгээ авсан. Е-Mongolia-гаас 89 байгууллагын 1,269 үйлчилгээг 102 сая удаа авчээ. Иргэдийн 80 хувь нь Е-Mongolia ашигладаг, иргэдийн 27 сая ам.долларын шууд бус зардлыг хэмнэжээ.Монгол Улс төрийн үйлчилгээний дижитал шийдэл, интеграц, платформын туршлагаа цаашид, зөвлөх үйлчилгээ, платформын шийдэл, хэрэгжилтийн загвар хэлбэрээр бусад улсад экспортлох бүрэн боломжтой болсныг дээрх үр дүнгүүд илэрхийлж байна.Энэ салбарт төрийн оролцоо багасаж, хувийн хэвшилдээ боломж олгосноор нийгэм, эдийн засагт үзүүлэх эерэг нөлөөлөл олон байна. Тухайлбал, Узбекистан улс IT Park Uzbekistan-аа дэмжиж, 2024 оны эцэст 2,600 компани 1.6 тэрбум ам.долларын эргэлттэй ажилласан. 2025 оны эцэст IT үйлчилгээгээ 90 гаруй улсад экспортолжээ.Казахстаны Astana Hub-ын мэдээллээр 2025 оны байдлаар IT үйлчилгээний экспорт нь 633.8 сая ам.долларт хүрчээ.Монгол Улсад төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой 4,119 байгууллагын 13,526 программ хангамж, лиценз бүртгэлтэй. Мэдээллийн системийн хөгжүүлэлт, засвар үйлчилгээний 73 хувийг төр, 27 хувийг хувийн хэвшил хариуцаж байна. Сүүлийн 10 жилд төсвийн хөрөнгө оруулалтаар 104 тэрбум төгрөг, гадаадын зээл тусламжаар 226.7 сая ам.долларыг систем хөгжүүлэх, дэд бүтцийг чадавхжуулахад зарцуулжээ.Ерөнхий сайд Н.Учрал “Мэдээллийн технологийн салбар төрийн зуршлаас хувийн хэвшил рүү шилжинэ, “Чөлөөлье” санаачилгаар чөдрийг тайлахын төлөө ажиллана. Төр зөвхөн замыг нь, замын хөдөлгөөний дүрэмтэй нь тогтоож өгнө. Төр хөгжүүлэгч биш зохицуулагч байна. Төр систем хөгжүүлэхгүй байх тогтоолыг Засгийн газар гаргасан. Ирэх оны төсөвт хөгжүүлэлтийн зардал тавихгүй. Бид дэлхийн жишгийг дагана” гэдгийг онцлов. Чөлөөт өрсөлдөөний үр дүнд чанар, хурд, инновац бүтээнэ гэлээ.Засгийн газар цаашид дараах бодлогын чиглэлд онцгой анхаарч ажиллана. Үүнд:ТӨР АПП ХӨГЖҮҮЛЭХГҮЙ. Төр бүх үйлчилгээнд апп, систем хийхгүй. Нээлттэй API, нэгдсэн стандарт, мэдээлэл солилцооны дэд бүтцэд суурилсан загварт шилжинэ.АЮУЛГҮЙ СТАНДАРТ. Төрийн мэдээллийн сан, API, дижитал дэд бүтцийг нээлттэй, аюулгүй, стандарттай болгож, хувийн хэвшил программ хангамжаа хэрэгжүүлнэ.ДОТООДЫН ХУДАЛДАН АВАЛТ. Төр худалдан авалт, захиалгадаа үндэсний мэдээллийн технологийн үйлдвэрлэлийг дэмжинэ.ОЛОН СУВГИЙН ҮЙЛЧИЛГЭЭ-г нээснээр төрийн өгөгдөл, стандарт бүхий өрсөлдөөнт орчинд хувийн хэвшлүүд илүү хүртээмжтэй, оновчтой шийдлүүдийг бий болгоно.МОНОПОЛЬ БАЙДЛЫГ ХАЛНА. Хувийн хэвшил хийж чадах, өрсөлдөөнөөр чанар нь өсөж сайжрах үйлчилгээнд төр өмнүүр нь орохгүй.ХУУЛИЙН СААДЫГ АРИЛГАНА. Татварын бус дэмжлэгийн санхүүжилтийн хуулийн хэрэгжилт эхэлнэ. Хуулийн этгээдтэй цахимаар байгуулах гэрээний загвар батлах, эрх зүйн баримт бичгүүдийг албажуулах, төрийн байгууллагуудаас хүлээгдээд байгаа асуудлыг шийдвэрлэнэ гэлээ.Өнөөдрийн хурал тус зөвлөлийн гурав дахь, 2026 оны анхдугаар хуралдаан юм. Мэдээллийн технологийн үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай хуулийн хэрэгжилтэд анхаарах, салбарын хамрах хүрээг нэмэгдүүлэх, виртуал бүсэд ямар компаниудыг бүртгэх вэ гэдгийг тодорхой болгох, салбарын нийгмийн даатгалын шимтгэлийг хөнгөлж, чөлөөлөх зэрэг хувийн хэвшлээс санал гаргав.Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд Ч.Номин Ерөнхий сайдын онцолсон ажлуудыг зөв, цэгцтэй хэрэгжүүлэх, бизнес эрхлэгчдээ олон улсын зах зээлд гаргахад анхаарч ажиллахаа илэрхийллээ.

Иргэн ямар бизнес эрхлэхээ e-business.mn системд мэдэгдээд шууд эхэлнэ. Зөвшөөрөл гэдэг нэргүй ч гэсэн дүгнэлт, гэрээ зэрэг бичиг цаас хөөцөлдөх ажлаас иргэдийг чөлөөлөх “Бизнесийн орчныг дэмжих зарим арга хэмжээний тухай” Засгийн газрын тогтоол гарлаа.“Хөдөлмөрлөе, хийж бүтээе гэсэн иргэн бүрээ дэмжих нь Засгийн газрын гол бодлого. Өнөөдөр хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа Зөвшөөрлийн тухай хуулиар 381 үйл ажиллагааг л зөвшөөрөлтэй эрхэлж, үлдсэнийг нь зөвшөөрөлгүй эрхлэх ёстой. Гэтэл зөвшөөрөлд хамрагдаагүй атлаа олон баримт бичиг, хугацаа шаарддаг, иргэдэд хүнд суртал үүсгэдэг үйлчилгээнүүд байна. Нийслэлд бизнес эхлүүлэхийн тулд зөвшөөрлийн төрлөөс хамааран бизнес эрхлэгч хүсэлт гаргаад гурав, түүнээс дээш сар хүлээж байна. Иймд зөвшөөрөл нэртэй хориглолтоос иргэдээ чөлөөлье" гээд тогтоолын хэрэгжилтэд хяналт тавьж ажиллахыг холбогдох албан тушаалтнуудад Ерөнхий сайд Н.Учрал үүрэг болголоо.Тус тогтоолоор найман төрлийн 146 бизнесийн үйл ажиллагааг зөвшөөрөл нэртэй бичиг цаасны ажлаас бүрэн чөлөөллөө.e-business.mn зөвшөөрлийн нэгдсэн систем, мэдэгдэл хүргэх системийн бэлэн байдал, шаардлагатай дэд бүтцээр ханган, мэргэжил арга зүйн зөвлөмж өгч ажиллахыг Санхүүгийн мэдээллийн технологийн төв, “И-Монголиа” УТҮГ, Үндэсний дата төв УТҮГ-ын удирдлагуудад даалгав.Эрүүл мэндийн салбарынхан нэмэгдсэн цалингаасаа нэмэгдлээ тооцуулна-Эрүүл мэндийн салбарын зохион байгуулалт, санхүүжилт, хүний нөөц, засаглалын тулгамдсан асуудлуудыг цогцоор нь шийдвэрлэх Засгийн газрын тогтоол батлагдлаа-Эмч, ажилтнуудын цалингийн нэмэгдэл үр дүнгүй, 2025 онд гарсан Засгийн газрын тогтоолын дагуу хоёр төрлийн үндсэн цалин мөрдөж буй нь эрсдэл, үл ойлголцол үүсгэж буйг салбарынхан хэлж байгаа юм. Засгийн газрын өнөөдрийн хуралдаанаар “Эрүүл мэндийн салбарт авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээний тухай” Засгийн газрын тогтоол батлагдлаа. Тус тогтоолоор эрүүл мэндийн салбарын төрийн үйлчилгээний албан хаагчдын цалин, урамшууллын тогтолцоог шинэчилж, гүйцэтгэл, ажлын ачаалал, үйлчилгээний чанарт суурилсан уян хатан системд үе шаттайгаар шилжүүлж, 2025 оны 224 дүгээр тогтоолоор тогтоосон үндсэн цалингаас тооцсон нэмэгдлийг 2026 оны тавдугаар сарын 01-нээс олгохоор шийдвэрлэлээ.“Эрүүл мэндийн салбар нэг цалинтай болж байна. УИХ-аар батлагдсан төсвийн дагуу цалин нэмэгдэж байна. Үр дүнд нь эмнэлгийн үйлчилгээ иргэдэд хүртээмжтэй болох ёстой”-г Ерөнхий сайд анхаарууллаа.Мөн эрүүл мэндийн салбарын үр дүн, үр ашиг, зохион байгуулалтыг сайжруулах зарим арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэхийг тус тогтоолоор Эрүүл мэндийн сайд Э.Батшугарт даалгалаа. Тухайлбал,Санхүүжилтийн тогтолцоог боловсронгуй болгож, үр өгөөжийг нь эмч, сувилагч, ажилтны хөдөлмөрийн гүйцэтгэл, үр дүнтэй уялдуулах,Зайлшгүй шаардлагатай эмийн жагсаалтыг шинэчлэх, эм, эмнэлгийн хэрэгслийн хангамж, хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, эмийн чанар, аюулгүй байдалд анхаарах, шаардлага хангахгүй эмийг зах зээлээс татан авах,Иргэд оршин суугаа бүс нутагтаа чанартай, хүртээмжтэй эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээ авах нөхцөлийг бүрдүүлэх, лавлагаа шатлалын эрүүл мэндийн байгууллагуудын ачааллыг бууруулах, хүлээгдэл, чирэгдлийг арилгах,Салбарын ажилчдын ажлын гүйцэтгэл, үйл ажиллагааны үр дүнд суурилсан цалин урамшууллын тогтолцоог (KPI) боловсронгуй болгож бүтээмжид үндэслэсэн цалин нэмэх шийдлийг боловсруулах,2027 оныг “Эрүүл мэндийг дэмжих жил”-ээр зарласантай холбогдуулан эрүүл мэндийн салбарын хууль, эрх зүйн орчны шинэчлэлийг эрчимжүүлж, холбогдох хууль тогтоомжийн төслийг боловсруулах зэрэг ажил, арга хэмжээг хэрэгжүүлэхийг үүрэг болголоо.Тус тогтоол нь эрүүл мэндийн салбарт хэрэгжиж буй бодлого, арга хэмжээний хэрэгжилтийг эрчимжүүлэх, үр дүнг сайжруулах, салбарын зохион байгуулалт, санхүүжилт, хүний нөөц, засаглалын тулгамдсан асуудлуудыг цогцоор нь шийдвэрлэхэд чухал ач холбогдолтой гэж үзэж байна.Эх оронч худалдан авалтыг дэмжиж, цахим дэлгүүрт байршуулна“Дотоодын үйлдвэрлэлийг дэмжих зарим арга хэмжээний тухай” Засгийн газрын тогтоолын төсөл батлагдаж, жижиг, дунд үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний борлуулалтыг дэмжих зорилгоор “Төрийн худалдан авах ажиллагааны цахим дэлгүүрт байршуулах дотоодын үйлдвэрийн чанар, стандартын шаардлага хангасан, тохирлын баталгаатай барааны жагсаалт”-ыг баталлаа.Дотоодын үйлдвэрлэлээр хангах боломжтой бараа бүтээгдэхүүнийг тэргүүн ээлжид дэмжиж, Төрийн худалдан авах ажиллагааны цахим дэлгүүрт байршуулна.

Улсын Их Хурлын Инновац, цахим бодлогын хөгжлийн дэд хорооны (2026.04.13) хуралдаан 13 цаг 48 минутад эхэллээ. Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.8 дахь хэсэгт заасны дагуу Дэд хорооны дарга Ч.Анар гишүүдийн ирцийг нэр дурдан танилцуулсан юм. Улсын Их Хурлын долоон гишүүний бүрэлдэхүүнтэй Инновац, цахим бодлогын хөгжлийн дэд хорооны өнөөдрийн хуралдаанд Улсын Их Хурлын гишүүн Ч.Анар, Ц.Баатархүү, Р.Батболд, П.Ганзориг, Б.Жаргалан нар хүрэлцэн ирснээр ирц 71.4 хувь болсноор хуралдаан эхэлсэн юм.Энэ өдрийн хуралдаанаар “Мэдээлэл, технологийн үндэсний парк” төрийн өмчит аж ахуйн тооцоот үйлдвэрийн газартай холбоотой цаг үеийн асуудлаар мэдээлэл сонсов.“Мэдээлэл, технологийн үндэсний парк” төрийн өмчит аж ахуйн тооцоот үйлдвэрийн газар нь салбарын зүрх, гүүр болсон байгууллага болох онцлогтойг тус газрын захирал Ж.Золзаяа эхэнд нь дурдав. Үйл ажиллагаагаа нь зогсон ч нийтэд нөхцөл байдлыг нээлттэй мэдээлснээр өнөөдрийн байдлаар дансаа нээлгээд байгаагаа дуулгав. Мэдээлэл, технологийн үндэсний парк нь тус салбарыг хөгжүүлэх, дотоодын болон олон улсын зах зээлд гаргах,  улмаар “Тал нутгийн цахим хөгжлийн хурдасгуур” уриатайгаар зорилгоо тодорхойлсон бөгөөд 1972 онд Шинжлэх ухаан, техник, мэдээллийн төв нэртэйгээр байгуулагдаж байжээ. Барилга нь 1974 онд ашиглалтад орсон, 2002 онд байгууллагыг Мэдээлэл, технологийн үндэсний парк хэмээн нэрлэсэн байна. Тухайн оныг хүртэл жилд улсын төсвөөс 80 сая төгрөгийг үйл ажиллагааны санхүүжилт хэлбэрээр хуваарилдаг байсан ч 2016 онд холбогдох шийдвэрийн дагуу төрийн өмчит аж ахуйн тооцоот үйлдвэрийн газар болжээ. Ингэснээр улсын төсвөөс үйл ажиллагааны санхүүжилт олгохоо больж, байгууллага орлогоороо санхүүжих шаардлага тулгарсан гэв.Үүнээс хойш салбарын хүний нөөцийг бэлтгэх, технологийн гарааны бизнесүүдийг бойжуулах, тэдгээрт оффисын таатай нөхцөлийг бий болгох чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байсан гэдгийг Ж.Золзаяа захирал Дэд хорооны хуралдаанд танилцууллаа. Тэрбээр 2023 оноос тус газрын захирлаар ажиллаж байгаа аж.Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам байгуулагдан, Мэдээллийн технологийн үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай хууль хэрэгжиж эхэлснээр тус газар хууль дахь 11 чиг үүргийг гүйцэтгэж, мөн Мэдээллийн технологи үйлдвэрлэл, туршилтын технологийг хөгжүүлэх үндэсний Зөвлөлийн ажлын алба болжээ. Үүний зэрэгцээ 2026 оны нэгдүгээр сарын 01-ний өдрөөс Виртуал бүсийн үйл ажиллагааг хариуцаж байгаа гэв. Өдийг хүртэл Мэдээллийн технологийн үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай хуулийг хэрэгжүүлэх, Виртуал бүсийн үйл ажиллагааг идэвхжүүлэх үйл ажиллагаа доголдолтой байгааг дурдав.“Мэдээлэл, технологийн үндэсний парк” төрийн өмчит аж ахуйн тооцоот үйлдвэрийн газрын барилга нийтдээ 9000 м2 талбай ч үүний 1/3 хэсгийг нэр бүхий аж ахуйн нэгж кино театр болгон ашиглаж, маш бага төлбөрөөр 14 жил түрээсэлж байгаа гэв. Бусад инкубатор компани хоёр жил бойжоод, дараагийн шатандаа шилждэг бол нэг компани 14 жил дангаараа дээрх орон зайг эзэлж, маш бага түрээс төлж ашгийн төлөөх үйл ажиллагаа явуулаад зогсохгүй, дамжуулан түрээсэлж асар их ашиг, орлого олсон нөхцөл байдлыг тайлбарлав. Энэ талаар нийтэд ил тод мэдээлж, нөхцөл байдлыг тайлбарласнаар 2025 оны арван хоёрдугаар сарын 15-ны өдөр буюу одоогоос дөрвөн сарын өмнө  кино театрыг албадан чөлөөлүүлсэн байна.Тус байгууллага одоо гарааны бизнесүүдийг бойжуулахаас гадна салбарынхантай хамтран олон төсөл, хөтөлбөр хэрэгжүүлж байгаа аж. Японы олон улсын хамтын ажиллагааны байгууллага (ЖАЙКА), НҮБ тэргүүтэй олон улсын байгууллагууд болон 50 гаруй улс оронтой хамтын ажиллагаа өрнүүлдэг байна. Тус төвд өнөөдрийн байдлаар технологийн 40 компани байршин, хиймэл оюун ухаан, программ хангамж, эрүүл мэнд, боловсролын чиглэлээрх мэдээллийн технологийн үйл ажиллагаа гээд давхардалгүйгээр “бойжиж” байгааг танилцуулсан. Мөн төрийн цахим үйлчилгээний болон аюулгүй байдлын чиглэлээрх байгууллагууд байрлаж байна гэлээ. Данс хаагдахад цахилгаан, дулаан хангамж таслалдахад, энэ нөхцөл нь зөвхөн тэнд ажиллаж байгаа 450 хүний асуудал биш, e-mongolia.mn сайтаас төрийн үйлчилгээг цахимаар авч буй 2000000 хүн, үйлчилгээг цахимаар үзүүлж буй төрийн асуудал болж байна хэмээн тайлбарлалаа. Дэд бүтцийн дээрх хүндрэлтэй байдал нь зөвхөн тус байгууллагын биш тухай барилгад байрлаж буй байгууллагууд, тэдгээрийн үйл ажиллагаа, улсын хэмжээний болон олон улсын хамтын ажиллагаанд сөрөг нөлөө үзүүлж буйг мэдээлсэн.“Мэдээлэл, технологийн үндэсний парк” төрийн өмчит аж ахуйн тооцоот үйлдвэрийн газрын нийт ажилтны 70 хувь нь бодлогын ажлаа боломжгүй, орлого бүрдүүлэх ажлыг гүйцэтгэдэг болохыг Дэд хорооны гишүүдэд тайлбарласан. Тус байгууллагын нийтдээ 9000 м2 талбайн 1/3 хэсгийг түрээсэлж байсан аж ахуйн нэгжүүд түрээсийн асуудал дээр маргаж, талбайгаа чөлөөлж авсан “Мэдээлэл, технологийн үндэсний парк”  791 сая төгрөгийн төлбөр төлөх болоод байгаа гээд холбогдох тайлбарыг дэлгэрэнгүй танилцуулсан. Шүүхийн шийдвэрээс үүдэн “Мэдээлэл, технологийн үндэсний парк” төрийн өмчит аж ахуйн тооцоот үйлдвэрийн газрын дансыг битүүмжилснээр үйл ажиллагаа нь зогсох, ажилтнуудынхаа цалинг олгож чадахгүй байдалд хүрчээ. Өнгөрсөн Баасан гарагт дансаа нээлгээд, 791 сая төгрөгийн өр төлбөрийн асуудлыг шийдвэрлэхээр Хууль зүйн яаманд хандаад байгаа гэв.Үргэлжлүүлэн Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газрын Төрийн өмчийн удирдлага, зохицуулалтын хэлтсийн дарга Ц.Баяр-Эрдэнэ холбогдох танилцуулгыг хийлээ.  “Мэдээлэл, технологийн үндэсний парк” нь 2016 оны арван хоёрдугаар сарын 01-ний 21-ний өдрийг хүртэл улсын төсөвт үйлдвэрийн газар байж байгаад 2017 оноос төрийн өмчит аж ахуйн тооцоот үйлдвэрийн газар болжээ. Тэрбээр тус газрын сүүлийн зургаан жилийн орлогын мэдээллийг, хүний нөөцийн талаар танилцуулаад, үүсээд буй нөхцөл буюу тус барилгад талбай түрээсэлж байсан байгууллагууд, түрээсийн гэрээний нөхцөлийн талаар танилцуулсан.Үүсээд буй нөхцөл байдал болон хууль эрх зүйн орчинтой уялдуулан “Мэдээлэл, технологийн үндэсний парк”-ыг судалгаа, бизнес хөгжүүлэлтийн төв болгож өөрчлөн зохион байгуулах санал танилцуулав. Энэ чиглэлээрх өөрчлөн байгуулалтын асуудлыг тусгасан хуулийн төслийг Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлсэн нь хэлэлцүүлгийн шатанд байгааг тайлбарласан. Цаашид төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын асуудлыг шийдвэрлэх, “Мэдээлэл, технологийн үндэсний парк” төрийн өмчит аж ахуйн тооцоот үйлдвэрийн газрын барилга ашиглалттай холбоотой саналыг танилцууллаа.Хэлэлцэж буй асуудалтай холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн Ц.Баатархүү, Б.Жаргалан, Р.Батболд, Д.Рэгдэл, Ч.Анар нар тодруулга хийж, “Мэдээлэл, технологийн үндэсний парк” төрийн өмчит аж ахуйн тооцоот үйлдвэрийн газар, Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газар, Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газрын төлөөллөөс тайлбар, мэдээлэл авав. Түүнчлэн Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн “… Хуралдаанд тухайн … хороонд харьяалагддаггүй гишүүн оролцож, асуулт асууж, үг хэлж болно …” гэсэн заалтын дагуу тус Дэд хороонд харьяалагддаггүй Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Тулга, О.Батнайрамдал нар асуулт асууж, ажлын хэсгийн дээрх бүрэлдэхүүнээс хариулт, тайлбар авсан.“Мэдээлэл, технологийн үндэсний парк” төрийн өмчит аж ахуйн тооцоот үйлдвэрийн газартай холбоотой цаг үеийн асуудлаарх мэдээллийг сонссонтой холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Тулга, Ч.Анар нар үг хэлж, байр сууриа илэрхийллээ. Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газар үүсээд буй нөхцөл байдалтай уялдуулан тухайлсан шуурхай шийдэл боловсруулан, арга хэмжээ авахыг Б.Тулга гишүүн хүсээд, Дэд хороо энэ талаар чиглэл өгсөн шийдвэр гаргах нь зүйтэй гэдэг санал хэлэв. Дэд хорооны дарга Ч.Анар “Энэ нь төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын алдаа болон төрийн өмчийн “хулгай”-н асуудал юм. Улсын Их Хурал хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд хяналт тавих чиг үүргийнхээ хүрээнд энэ асуудалд анхаарал хандуулж байна” хэмээгээд Мэдээллийн технологийн үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай хуулийг хэрэгжилтийг дэмжих хүрээнд Улсын Их Хурлын зүгээс авч хэрэгжүүлж байгаа арга хэмжээний талаар мэдээлэл өгөв. Өнөөдрийн сонссон мэдээлэлд үндэслэн Дэд хороо дараагийн хуралдаанаараа холбогдох шийдвэрийн төслийг хэлэлцэнэ хэмээн Ч.Анар дарга хэлснээр хуралдаан өндөрлөлөө хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээлэв.

Монгол Улсын Их Хурлын дарга С.Бямбацогтод өнөөдөр (2026.04.14) Төрийн нууцын тухай хуулийн төслийг Улсын Их Хурлын гишүүн О.Цогтгэрэл, Л.Мөнхбаясгалан, Х.Тэмүүжин, Г.Хосбаяр, Ө.Шижир нар өргөн мэдүүлэв.Монгол Улсад 1995 онд Төрийн нууцын тухай хууль, Төрийн нууцын жагсаалт батлах тухай хууль батлагдсанаар төрийн нууцыг хамгаалахтай холбогдсон харилцааг анх удаа хуулиар зохицуулж, төрийн нууцыг хамгаалах тогтолцоо, эрх зүйн үндсийг тавьсан. Улмаар 2016 оны арван хоёрдугаар сард Төрийн нууцын тухай хууль, Төрийн нууцын жагсаалт батлах тухай хуулийг тус тус хүчингүй болгож, Төрийн болон албаны нууцын тухай хуулийг баталсан юм.Төрийн болон албаны нууцын тухай хууль урьд хүчин төгөлдөр үйлчилж байсан Төрийн нууцын тухай хууль, Төрийн нууцын жагсаалт батлах тухай хуулиас ялгагдах зарчмын шинжтэй харилцаа нь албаны нууц гэх ойлголтыг оруулж ирсэн, түүнчлэн Монгол Улсын төрийн нууцад хамаарах мэдээллийн жагсаалтыг хуулиар бус  Засгийн газрын тогтоолоор баталж байхаар өөрчлөлт орсон байдаг.Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Арван зургадугаар зүйлийн 17 дахь хэсэгт  “...улсыг батлан хамгаалах, үндэсний аюулгүй байдал, нийгмийн хэв журмыг хангах зорилгоор задруулж үл болох төр...-ийн нууцыг хуулиар тогтоон хамгаална...” хэмээн заасан. Ардчилсан нийгэмд төрийн байгууллага, албан тушаалтны шийдвэр үйл ажиллагаа олон нийтэд аль болох ил тод, нээлттэй, энэ талаарх мэдээлэл хүртээмжтэй байх ёстой.  Хэдий тийм ч нийтийн ашиг сонирхол буюу “улсыг батлан хамгаалах, үндэсний аюулгүй байдал, нийгмийн хэв журмыг хангах” зорилгоор тодорхой мэдээллийг  зөвхөн хуулиар тогтоох замаар иргэний мэдээлэл хайх, хүлээн авах эрхийг хязгаарлаж болохоор Үндсэн хуульд заасан.Монгол Улсын төрийн нууцад хамаарах мэдээллийн жагсаалтыг хуулиар бус Засгийн газрын тогтоолоор баталдаг болсон нь хэлбэрийн хувьд Үндсэн хуульд нийцэхгүй байгаагаас гадна мэдээллийг төрийн нууцад хамааруулах шалгуур, босго “намсаж”, үүнтэй холбоотойгоор Улсын Их Хурлын хяналт байхгүй болсон хэмээн төсөл санаачлагчид үзжээ. Үүний улмаас Засгийн газар нь мэдээллийг төрийн нууцад авахдаа Улсын Их Хурлын хяналтгүй, дур зоргоор шийдвэрлэх нөхцөл бүрдсэн гэв. Үүнийг дагаад иргэдийн мэдээлэл хайх, хүлээн авах эрх хязгаарлагдаж, Засгийн газар хууль бус үйлдлээ нууцлах эрх зүйн үндэс бий болсон хэмээн үзсэн байна.Төрийн нууцын жагсаалт батлах тухай хуулийн дагуу төрийн нууцад хамааруулж байсан мэдээлэл 60 орчим байсан бол Засгийн газрын тогтоолоор төрийн нууцад авсан мэдээллийн тоо давхцалгүй тоогоор 400 гаран болж даруй долоо дахин нэмэгдсэн байна. Үүнээс гадна  “албаны нууц” гэх ойлголтын хүрээнд төрийн байгууллага нь “төрийн байгууллагын нууц” гэсэн ойлголтыг дотооддоо бүрдүүлэх болсон аж. Тодруулбал, төрийн байгууллага бүр мэдээллээ нууцалдаг болсон нь нууцын талаарх ойлголтыг “хавтгайруулж”, иргэдийн мэдээлэл авах эрхийг боогдуулж, нийтийн мэдээллийн ил тод байдлын тухай хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд саад болох болжээ.Иймд Төрийн нууцын тухай хуулийг төслийг санаачилж, Монгол Улсын төрийн нууцад хамаарах мэдээллийн жагсаалтыг Засгийн газар бус Улсын Их Хурал баталдаг байх; албаны нууц гэсэн ойлголтыг халах гэсэн зарчмын хоёр асуудлыг шийдвэрлэхээр тусгажээ хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээлэв.